Sử dụng sơ đồ tư duy để phát triển năng lực tự học của học sinh thông qua dạy học phần hiđrocacbon lớp 11 trung học phổ thông (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM NGUYỄN THỊ PHƯƠNG LY SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY ĐỂ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CỦA HỌC SINH THÔNG QUA DẠY HỌC PHẦN HIĐROCACBON LỚP 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ PHƯƠNG LY

SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY ĐỂ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC

TỰ HỌC CỦA HỌC SINH THÔNG QUA DẠY HỌC PHẦN HIĐROCACBON LỚP 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Chuyên ngành: Lì luận và phương pháp dạy học bộ môn hóa học

Mã số: 60 14 10 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

TS NGUYỄN PHÚ TUẤN

Thừa Thiên Huế, năm 2016

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trính nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng nghiệp cho phép

sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trính nào khác

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Phương Ly

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CẢM ƠN

Luận văn được hoàn thành với sự cố gắng, nỗ lực hết mình của bản thân tác giả cùng với sự giúp đỡ tận tình của nhiều thầy cô, bạn bè, đồng nghiệp và các em học sinh.

Với lòng kình trọng và biết ơn sâu sắc, tác giả xin gửi lời cảm

ơn đến:

TS Nguyễn Phú Tuấn, thầy đã dành nhiều thời gian tận tính hướng dẫn, góp ý, sửa chữa, bổ sung những ý kiến và kinh nghiệm quý báu trong suốt quá trính tác giả nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Tác giả xin chân thành cảm ơn quý thầy cô khoa Hóa cùng phòng đào tạo sau đại học trường Đại học Sư phạm Huế đã giảng dạy, truyền đạt kiến thức và tạo mọi điều kiện thuận lợi để các học viên hoàn thành khóa học

Tác giả cũng xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu cùng tập thể giáo viên, học sinh các trường THPT Hà Trung, THPT Nguyễn Đính Chiểu, THPT Vinh Xuân (tỉnh TT Huê) đã nhiệt tính giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi cho tác giả trong quá trính thực nghiệm sư phạm

Cuối cùng, xin trân trọng gửi lời cảm ơn đến gia đính, người thân, bạn bè, đồng nghiệp,…những người đã luôn quan tâm, giúp đỡ, động viên tác giả trong suốt chặng đường vừa qua

Huế, ngày 01 tháng 09 năm 2016

Tác giả luận văn Nguyễn Thị Phương Ly

iii

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bía i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

Mục lục 1

Danh mục các chữ viết tắt 4

Danh mục các bảng 5

Danh mục các hính vẽ và đồ thị 6

MỞ ĐẦU 7

1 Lý do chọn đề tài 7

2 Mục đìch và nhiệm vụ nghiên cứu 8

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 9

4 Phạm vi, giới hạn của đề tài 9

5 Giả thiết khoa học của đề tài 9

6 Phương pháp nghiên cứu 9

7 Đóng góp của đề tài 10

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 11

1.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu 11

1.1.1 Một số ấn phẩm về sơ đồ tư duy 11

1.1.2 Các luận văn, luận án, khóa luận tốt nghiệp nghiên cứu về sơ đồ tư duy 12

1.2 Đổi mới phương pháp dạy học ở trường trung học phổ thông 13

1.2.1 Đổi mới phương pháp dạy học, nhằm chú trọng phát triển năng lực của học sinh 16

1.2.2 Một số biện pháp đổi mới phương pháp dạy học 18

1.3 Dạy học phát triển năng lực của học sinh 19

1.3.1 Năng lực là gí? 19

1.3.1.1 Khái niệm 19

1.3.1.2 Các loại năng lực 20

1.3.2 Năng lực tự học 21

1.3.2.1 Khái niệm 21

1.3.2.2 Các hính thức tự học 22

1.3.2.3 Một số biện pháp nâng cao năng lực tự học 24

1.4 Sơ đồ tư duy 26

1.4.1 Khái niệm sơ đồ tư duy của Tony Buzan 26

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.4.2 Quy tắc thiết kế sơ đồ tư duy 26

1.4.2.1 Qui tắc kỹ thuật 26

1.4.2.2 Qui tắc về cách bố trì 28

1.4.2.3 Các bước vẽ sơ đồ tư duy 28

1.4.3 Ưu và nhược điểm của sơ đồ tư duy 29

1.5 Phần mềm iMindMap 9 30

1.5.1 Giới thiệu 30

1.5.2 Chức năng 30

1.6 Thực trạng dạy học sử dụng sơ đồ tư duy, để dạy phần hiđrocacbon hóa học 11 THPT nhằm rèn luyện năng lực tự học của học sinh trên địa bàn tỉnh TT Huế 30

1.6.1 Mục đìch điều tra 30

1.6.2 Đối tượng điều tra 31

1.6.3 Kết quả điều tra 31

TIỂU KẾT CHƯƠNG I 34

CHƯƠNG 2: THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG SƠ DỒ TƯ DUY VÀO BÀI DẠY PHẦN HIĐROCACBON HÓA HỌC 11 NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CỦA HỌC SINH 35

2.1 Nội dung và cấu trúc của chương trính hóa học 11 phần hiđrocacbon 35

2.1.1 Mục tiêu của chương trính hóa học 11 phần hiđrocacbon 35

2.1.1.1 Kiến thức 35

2.1.1.2 Kĩ năng 35

2.1.2 Cấu trúc chương trính phần hiđrocacbon hóa học 11 35

2.1.3 Phân phối chương trính phần hiđrocacbon hóa học 11 36

2.2 Thiết kế bài học có sử dụng sơ đồ tư duy 36

2.2.1 Nguyên tắc thiết kế sơ đồ tư duy 36

2.2.2 Quy trính thiết kế sơ đồ tư duy 38

2.2.3 Những yêu cầu cụ thể đối với giáo viên và học sinh khi tổ chức quá trính dạy học có sử dụng sơ đồ tư duy để phát triển năng lực tự học cho học sinh 39

2.3 Các cách sử dụng sơ đồ tư duy để phát triển năng lực tự học của học sinh khi dạy phần hiđrocacbon hóa học 11 40

2.3.1 Sử dụng SĐTD để tự kiểm tra, đánh giá mức độ nắm kiến thức của học sinh 40

2.3.2 Sử dụng SĐTD để ghi bài một cách thông minh khi nghe giảng trên lớp 41

2.3.2.1 Sử dụng SĐTD cho ý lớn của bài học 41

Demo Version - Select.Pdf SDK

2.3.2.2 Sử dụng sơ đồ tư duy cho toàn bộ nội dung của bài học 42

2.3.3 Sử dụng sơ đồ tư duy để chuẩn bị và dạy bài thực hành 48

2.3.4 Sử dụng SĐTD trong việc ôn tập, tổng kết kiến thức 50

2.3.4.1 Sử dụng sơ đồ tư duy khi dạy tiết luyện tập 50

2.3.4.2 Sử dụng SĐTD trong giải bài tập 53

2.4 Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học phần hiđrocacbon hóa học 11 55

2.4.1 Lựa chọn nội dung dạy học phần hiđrocacbon hóa học 11 THPT 55

2.4.2 Thiết kế giáo án dạy học có sử dụng sơ đồ tư duy 56

2.4.2.1 Kế hoạch dạy bài bài 25-tiết 1: Ankan 56

2.4.2.2 Kế hoạch dạy học bài 29-tiết 2: Anken 61

2.4.2.3 Kế hoạch dạy học bài 35-tiết 2: Benzen và đồng đẳng - Một số hiđrocacbon thơm khác 72

2.4.2.4 Kế hoạch dạy học bài 31: Luyện tập anken và ankađien 73

2.4.2.5 Kế hoạch dạy học bài 34: Bài thực hành 4 : Điều chế và tình chất của etilen, axetilen 77

TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 82

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 83

3.1 Mục đìch thực nghiệm sư phạm 83

3.2 Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm 83

3.3 Đối tượng thực nghiệm sư phạm 83

3.4 Tiến hành thực nghiệm sư phạm 84

3.5 Kết quả thực nghiệm 84

3.5.1 Phương pháp xử lì kết quả thực nghiệm 84

3.5.2 Kết quả 2 bài kiểm tra thực nghiệm 86

3.5.3 Kết quả thực nghiệm tổng hợp 2 bài kiểm tra 89

3.5.4 Phân tìch kết quả định lượng 91

3.5.5 Phân tìch kết quả định tình 93

3.6 Các bài học rút ra từ thực nghiệm 94

TIỂU KẾT CHƯƠNG III 95

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 96

1 Kết luận 96

2 Kiến nghị 97

TÀI LIỆU THAM KHẢO 98 PHỤ LỤC

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

GV : Giáo viên

H-C : Hiđrocacbon

CNTT : Công nghệ thông tin

CTCT : Công thức cấu tạo

CTPT : Công thức phân tử

NCKH : Nghiên cứu khoa học

NXB : Nhà xuất bản

PPDH : Phương pháp dạy học

PTHH : Phương trính hóa học

PTN : Phòng thì nghiệm

SĐTD : Sơ đồ tư duy

SGK : Sách giáo khoa

THPT : Trung học phổ thông

TNSP : Thực nghiệm sư phạm

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 So sánh chương trính định hướng nội dung và định hướng năng lực 15

Bảng 1.2 Sự cần thiết trong việc tự học của học sinh 31

Bảng 1.3 Lý do học sinh cần phải tự học 31

Bảng 1.4 Cách thức tự học của học sinh 32

Bảng 1.5 Khó khăn mà học sinh gặp phải khi tự học 32

Bảng 1.6 Mức độ hiểu biết và sử dụng SĐTD của giáo viên 32

Bảng 1.7 Mục đìch sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học hóa học 33

Bảng 1.8 Ưu điểm và hạn chế của việc sử dụng SĐTD trong dạy học 33

Bảng 2.1 Cấu trúc chương trính phần hiđrocacbon hóa học 11 35

Bảng 2.2 Phân phối chương trính phần hiđrocacbon hóa học 11 36

Bảng 3.1 Các lớp dạy thực nhiệm và đối chứng 83

Bảng 3.2 Kết quả điểm số bài kiểm tra 1 tiết chương hiđrocacbon 86

Bảng 3.3 Kết quả điểm số bài kiểm tra 15 phút chương hiđrocacbon 86

Bảng 3.4 Kết quả 2 bài kiểm tra của lớp đối chứng và thực nghiệm 87

Bảng 3.5 Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất lũy tìch bài kiểm tra 1 tiết 87

Bảng 3.6 Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất lũy tìch bài kiểm tra 15 phút 88

Bảng 3.7 Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất lũy tìch tổng hợp 89

Bảng 3.8 Bảng tổng hợp phân loại kết quả học tập của HS qua 2 bài kiểm tra 90

Bảng 3.9 Bảng tổng hợp các tham số đặc trưng 91

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ VÀ ĐỒ THỊ

Hính 1.1 Cách vẽ sơ đồ tư duy 28

Hính 2.1 SĐTD câm về tình chất hóa học của ankin 40

Hính 2.2 SĐTD về tình chất vật lì của ankan 41

Hính 2.3 SĐTD về tình chất hóa học của anken 42

Hính 2.4 SĐTD về ứng dụng của axetilen 42

Hính 2.5 SĐTD bài 29: Anken 43

Hính 2.6 SĐTD bài 30: Ankađien 44

Hính 2.7 SĐTD bài 32:Ankin 45

Hính 2.8 SĐTD bài 35: Benzen và đồng đẳng 46

Hính 2.9 SĐTD bài 35: Stiren 47

Hính 2.10 SĐTD bài 28: Bài thực hành 3 48

Hính 2.11 SĐTD bài 34: Bài thực hành 4 49

Hính 2.12 SĐTD bài 31: Luyện tập anken và ankađien 51

Hính 2.13 SĐTD bài 36: Luyện tập hiđrocacbon thơm 52

Hính 2.14 SĐTD bài tập nhận biết 53

Hính 2.15 SĐTD về phương pháp bài tập hiđrocacbon 54

Hính 3.1 Đồ thị đường lũy tìch bài kiểm tra 1 tiết 88

Hính 3.2 Đồ thị đường lũy tìch bài kiểm tra 15 phút 89

Hính 3.3 Đồ thị đường lũy tìch tổng hợp 90

Hính 3.4 Biểu đồ phân loại kết quả học tập của HS với bài kiểm tra 1 tiết 90

Hính 3.5 Biểu đồ phân loại kết quả học tập của HS với bài kiểm tra 15 phút 90

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Sự phát triển kinh tế - xã hội trong bối cảnh toàn cầu hoá đặt ra những yêu cầu mới đối với người lao động, do đó cũng đặt ra những yêu cầu mới cho sự nghiệp giáo dục thế hệ trẻ và đào tạo nguồn nhân lực Một trong những định hướng

cơ bản của việc đổi mới giáo dục là chuyển từ nền giáo dục mang tình hàn lâm, kinh viện, xa rời thực tiễn sang một nền giáo dục chú trọng việc hính thành năng lực hành động, phát huy tình chủ động, sáng tạo của người học Định hướng quan trọng trong đổi mới PPDH là phát huy tình tìch cực, tự lực và sáng tạo, phát triển năng lực hành động, năng lực cộng tác làm việc của người học Đó cũng là những xu hướng quốc tế trong cải cách PPDH ở nhà trường phổ thông

Đổi mới phương pháp dạy học đang thực hiện bước chuyển từ chương trính giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, nghĩa là từ chỗ quan tâm đến việc HS học được cái gí đến chỗ quan tâm HS vận dụng được cái gí qua việc học Để đảm bảo được điều đó, phải thực hiện chuyển từ phương pháp dạy học theo lối "truyền thụ một chiều" sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hính thành năng lực và phẩm chất Phải phát huy tình tìch cực, tự giác, chủ động của người học, hính thành và phát triển năng lực tự học (sử dụng sách giáo khoa, nghe, ghi chép, tím kiếm thông tin ), trên cơ sở đó trau dồi các phẩm chất linh hoạt, độc lập, sáng tạo của tư duy Có thể chọn lựa một cách linh hoạt các phương pháp chung và phương pháp đặc thù của môn học để thực hiện

Đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) là một trong những nhiệm vụ quan trọng của cải cách giáo dục cũng như cải cách cấp trung học phổ thông Hiện nay vấn đề đổi mới PPDH nói chung cũng như đổi mới PPDH hóa học nói riêng đã

được pháp chế hóa trong điều 28, Luật Giáo dục: “Phương pháp giáo dục phổ

thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”

Demo Version - Select.Pdf SDK

Việc dạy học không chỉ dừng lại ở việc truyền thụ kiến thức mà quan trọng hơn

là dạy cho học sinh phương pháp tự học, tự chiếm lĩnh kiến thức

Hóa học là một môn khoa học vừa lì thuyết vừa thực nghiệm với nhiều kiến thức trừu tượng và được ứng dụng rộng rãi trong đời sống Trong các PPDH tìch cực, phương pháp sử dụng sơ đồ tư duy (SĐTD) sẽ giúp học sinh hệ thống hóa kiến thức, xác định được kiến thức cơ bản từ đó đạt hiệu quả cao trong học tập Mặt khác

sử dụng phương pháp sơ đồ tư duy còn giúp học sinh rèn luyện, phát triển tư duy logic, khả năng tự học, phát huy tình tìch cực và sáng tạo của học sinh không chỉ trong học tập môn hóa học mà còn trong các môn học khác và các vấn đề khác trong cuộc sống

Để có cái nhín tổng quan hơn về năng lực tự học, tím hiểu thực trạng vận dụng sơ đồ tư duy vào dạy học Hóa học , cũng như khảo sát tình hiệu quả của

phương pháp này, chúng tôi thực hiện đề tài “ Sử dụng sơ đồ tư duy để phát triển

năng lực tự học của học sinh thông qua dạy học phần hiđrocacbon lớp 11 trung học phổ thông ”

2 MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

2.1 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu phương pháp vận dụng sơ đồ tư duy vào việc tổ chức dạy học phần hiđrocacbon hóa học 11 THPT nhằm phát triển năng lực tự học của học sinh

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

2.2.1 Cơ sở lí luận

Nghiên cứu các vấn đề lì luận liên quan đến đề tài:

- Đổi mới phương pháp dạy học, định hướng đổi mới phương pháp dạy học

- Năng lực tự học của học sinh, biểu hiện của năng lực tự học

- Sơ đồ tư duy, vận dụng sơ đồ tư duy để rèn luyện năng lực tự học của học sinh

2.2.2 Cơ sở thực tiễn

- Nghiên cứu chương trính hóa học THPT chú trọng phần hiđrocacbon lớp 11

- Nghiên cứu phương pháp dạy học vận dụng sơ đồ tư duy để rèn luyện năng lực tự học của học sinh và khả năng vận dụng phương pháp này vào việc tổ chức dạy học cho phần hiđrocacbon lớp 11 THPT

Demo Version - Select.Pdf SDK

- Đề xuất cách sử dụng sơ đồ tư duy vào các dạng bài của phần hiđrocacbon hóa học 11 THPT

- Xây dựng giáo án bài dạy có sử dụng sơ đồ tư duy

- Thực nghiệm sư phạm tại một số lớp để khẳng định hướng đi đúng đắn của

đề tài trên cơ sở lì luận và thực tiễn

3 KHÁCH THỂ VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

3.1 Khách thể nghiên cứu

Dạy học theo PPDH sử dụng sơ đồ tư duy vào dạy học phần hiđrocacbon hóa học 11 THPT

3.2 Đối tượng nghiên cứu

- Hệ thống lì luận về phát triển năng lực cho học sinh

- Phương pháp dạy học tìch cực, dạy học theo sử dụng sơ đồ tư duy để phát triển năng lực tự học của học sinh

4 PHẠM VI, GIỚI HẠN CỦA ĐỀ TÀI

Tổng quan cơ sở lì luận và vận dụng PPDH sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học hóa học 11 phần hiđrocacbon

- Các bài phần hiđrocacbon hóa học 11

- Giới hạn địa bàn nghiên cứu: một số trường THPT trên địa bàn tỉnh TT Huế

- Giới hạn thời gian ngiên cứu: năm học 2015-2016

5 GIẢ THIẾT KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI

Nếu vận dụng một cách hợp lì PPDH vận dụng sơ đồ tư duy vào dạy phần hiđrocacbon hóa học 11 THPT thí sẽ góp phần phát triển được năng lực tự học của học sinh, góp phần đổi mới PPDH và nâng cao hiệu quả quá trính dạy học

6 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

6.1 Phương pháp nghiên cứu lí thuyết

- Tím hiểu, phân tìch, tổng hợp, hệ thống hóa, khái quát hóa các nguồn tài liệu để xây dựng cơ sở của đề tài

6.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Nghiên cứu thực tiễn dạy học hóa học phát triển năng lực tự học cho học sinh

Demo Version - Select.Pdf SDK