Bài giảng Phôi thai học đại cương

Thô tinh lµ 1 qu¸ tr×nh trong ®ã cã sù phèi hîp gi÷a no·n chÝn víi tinh trïng ®Ó t¹o ra hîp tö (trøng thô tinh).N¬i thô tinh: th­êng ë 13 ngoµi vßi trøng.Tinh trïng cã nh÷ng biÕn ®æi cÊu t¹o chøc n¨ng ë ®Çu  cã kh¶ n¨ng thô tinh (qu¸ tr×nh n¨ng lùc ho¸ tinh trïng).……..

Phôi thai học

đại cơng

(General Embryology)

1

Sự phát triển trong tuần thứ nhất:

Từ thụ tinh đến giai đoạn phôi nang

Sự thụ tinh

 Thụ tinh là 1 quá trình trong đó có sự phối hợp giữa noãn chín với tinh trùng để tạo ra hợp tử (trứng thụ tinh)

 Nơi thụ tinh: thờng ở 1/3 ngoài vòi trứng

1 Noãn và tinh trùng trớc khi thụ tinh

1.1 Noãn trớc khi thụ tinh

- Noãn đợc bọc bởi màng trong suốt & lớp tb nang

- Noãn di chuyển trong vòi trứng về phía tử cung nhờ:

+ Sự cuốn theo dòng nớc màng bụng

+ Sự chuyển động của lông ở tbào BM vòi trứng + Sự co bóp của tầng cơ vòi trứng

3

1.2 Tinh trùng trớc khi thụ tinh

- Tinh trùng có những biến đổi

cấu tạo & chức năng ở đầu 

có khả năng thụ tinh (quá trình

2.1 Tinh trùng vợt qua lớp

tế bào nang

Tinh trùng tiết hyaluronidase

để phá huỷ acid hyaluronic

(gắn các tế bào nang)  phân

tán các tb nang  Tinh trùng

tiến vào màng trong suốt

2 Quá trình thụ tinh

Tinh

lai Màng trong

2.2 Tinh trùng vợt qua màng trong suốt

- Tinh trùng dính với noãn nhờ những protein gắn vào noãn và những receptor tinh trùng của noãn  đặc hiệu cho loài

- Sau khi gắn vào màng trong suốt, tinh trùng chịu phản ứng cực đầu, noãn chịu phản ứng vỏ  phản ứng màng trong suốt (không cho tinh trùng khác dính vào)

- Proacrosin (trong túi cực

đầu)  acrosin: tiêu huỷ

màng trong suốt  đờng

2.3 Tinh trïng lät vµo bµo t¬ng cña no·n

Tinh trïng tíi tiÕp xóc víi

no·n, mµng tinh trïng s¸t

nhËp víi mµng no·n, nh©n &

bµo t¬ng tinh trïng lät vµo

bµo t¬ng cña no·n, mµng

tinh trïng n»m l¹i bªn ngoµi

A

B

C

D

- Bào tơng của tinh trùng &

noãn hoà lẫn nhau.………

- Noãn bào 2 giảm phân lần II

 noãn chín & cực cầu 2

- Nhân t.trùng = tiền nhân đực

Nhân noãn = tiền nhân cái

- Màng nhân biến mất, TNS

xoắn lại, ngắn đi, dày lên, thoi

không màu xuất hiện  trứng

thụ tinh phân làm 2 phôi bào

2.4 Sự kết hợp giữa noãn và tinh trùng

9

3 Kết quả của sự thụ tinh

- Sự kết hợp 2 tế bào biệt hoá cao độ (tinh trùng & noãn)  1 tế bào kém biệt hoá, có khả năng phân chia tích cực

- Sự thụ tinh khôi phục lại bộ nhiễm sắc thể lỡng bội

- Cá thể mới sinh mang đặc tính di truyền của cả cha lẫn mẹ

- Kích thích noãn hoạt động và phân chia

- Sự thụ tinh khơi mào cho hàng loạt quá trình gián phân nối tiếp nhau

11

- Trøng thô tinh gi¸n ph©n liªn tôc ………

- Kho¶ng ®Çu ngµy thø 4 sau thô tinh, trøng thô tinh gåm 12-16 ph«i bµo, mÆt ngoµi xï x× nh qu¶

Mµng trong suèt

MÇm ph«i

Sù ph©n chia trøng thô Tinh

Giai ®o¹n ph«i d©u

- Ph«i d©u cã sù t¸ch tÕ bµo:

+ Líp tÕ bµo bªn ngoµi (l¸ nu«i) t¹o Rau & c¸c

13

Giai đoạn phôi nang

- 4 ngày sau thụ tinh, trứng đã

lọt vào khoang tử cung, vùi

trong chất dịch (NMTC tiết

ra)

- Xuất hiện 1 cái khoang xen

giữa các lớp phôi bào

- Khoang này lớn lên, chứa

dịch  Khoang phôi nang

- Khối tế bào trung tâm = cúc

phôi (lồi vào khoang dới

- Cúc phôi bị đẩy dần về 1

cực của trứng  cực phôi,

cực đối lập  cực đối phôi

- Lớp tế bào ngoài dẹt lại 

thành khoang phôi nang

- Trứng thụ tinh = phôi nang

Giai đoạn này = giai đoạn

15

Sù ph¸t triÓn cña ph«i trong tuÇn thø hai vµ tuÇn thø ba

Thîng b× ph«i H¹ b× ph«i

Mao m¹ch

Khoang ph«i nang 1.1 Sù lµm tæ cña trøng

- L¸ nu«i cã 2 líp: L¸

nu«i hîp bµo (ngoµi)

& l¸ nu«i tbµo (trong)

Thîng b× ph«i H¹ b× ph«i

Mao m¹ch

Khoang ph«i nang

17

- B×nh thêng trøng lµm tæ ë thµnh tríc hoÆc thµnh sau tö cung …….………

Cã thÓ lµm tæ trong khoang bông (hay gÆp ë tói cïng Douglas), trªn mÆt buång trøng hay trong vßi trøng (thêng gÆp nhÊt)  Chöa ngoµi tö cung

(Ph«i chÕt & mÑ bÞ xuÊt huyÕt nghiªm träng)

Khoang ối

Lá nuôi tế bào Lá nuôi hợp bào

Thợng bì phôi Hạ bì phôi

Mao mạch

Khoang phôi nang

1.2 Sự tạo ra đĩa phôi lỡng bì

1.2.1 Sự tạo ra thợng bì & hạ bì phôi

Mầm phôi biệt hoá thành 2 lớp:

Thîng b× ph«i H¹ b× ph«i

Mao m¹ch

Khoang ph«i nang

1.2.2 Sù t¹o ra khoang èi

1.2.3 Sù t¹o ra tói no·n hoµng nguyªn ph¸t

- Ph«i nang lät s©u vµo

Mµng Heuser

Mµng

èi

Thîng b×

ph«i H¹ b×

ph«i

Hèc l¸ nu«i

21

Khoang èi

Tói no·n hoµng nguyªn ph¸t

Mµng Heuser

Mµng

èi

Thîng b×

ph«i H¹ b×

l¸ nu«i  Khoang ph«i

nang Tói no·n hoµng

nguyªn ph¸t

1.2.4 Ngày thứ 11 & 12: Sự tạo ra trung mô ngoài phôi

và khoang ngoài phôi

- Phôi nang đợc vây quanh bởi

+ L¸ nu«i ph¸ huû néi m« c¸c

mao m¹ch m¸u & gi·n m¹ch 

mao m¹ch kiÓu xoang, hèc l¸

nu«i th«ng víi mao m¹ch &

chøa ®Çy m¸u mÑ  hÖ thèng

tuÇn hoµn rau thêi kú m¸u

- Mét d¹ng tb míi xuÊt hiÖn

xen gi÷a mÆt trong l¸ nu«i &

mÆt ngoµi tói no·n hoµng

nguyªn ph¸t, gi÷a l¸ nu«i &

mµng èi Trung m« ngoµi

H¹ b× Tói no·n hoµng Thîng b×

ph«i nguyªn ph¸t ph«i

Trung m«

ngoµi ph«i Khoang ngoµi ph«i

25

1.2.5 Ngày thứ 13: Sự tạo ra túi noãn hoàng thứ phát

và trung bì ngoài phôi

- Nơi trứng lọt vào, BM TC

đã phủ kín cái sẹo

- Hạ bì sinh ra những TB

mới, phủ mặt trong trung

bì ngoài phôi  túi noãn

hoàng ng.phát bị đẩy lùi,

teo nhỏ  Túi noãn hoàng

thứ phát

Túi noãn hoàng thứ phát

Khoang ngoài phôi

- Trung mô ngoài phôi 

Trung bì ngoài phôi:

+ Lót mặt ngoài túi noãn

hoàng  Trung bì túi

noãn hoàng

Túi noãn hoàng thứ phát

Khoang ngoài phôi

Trung bì màng

đệm

Trung bì Trung bì

túi noãn hoàng màng ối

Cuống phôi

27

+ ở đuôi phôi, trung bì

túi noãn hoàng & trung

bì màng ối nối với trung

bì màng đệm  Cuống

phôi.………

…

Túi noãn hoàng thứ phát

Khoang ngoài phôi

Trung bì màng

đệm

Trung bì Trung bì

túi noãn hoàng màng ối

Cuống phôi

 Nh vậy: ………

Cuối tuần thứ 2, phôi là 1 tấm phẳng hình

đĩa dẹt, gồm 2 lá : Thợng bì phôi ở mặt lng & hạ bì phôi ở mặt bụng Đĩa phôi lỡng bì Thợng bì phôi  sàn khoang ối & tiếp với màng ối

Hạ bì phôi  trần túi noãn hoàng

ở phía đầu, nội bì phôi hơi dày lên Tấm trớc dây sống

29

Quá trình tạo phôi vị là quá trình trong đó xảy

ra mọi sự vận chuyển tế bào sinh ra từ các lá phôi

mà kết quả là những mầm các cơ quan tạo ra từ các lá phôi ấy đợc xếp đặt vào những vị trí nhất

định, ở đó chúng sẽ tiếp tục phát triển Giai đoạn phôi vị bắt đầu từ ngày thứ 13

2 sự phát triển của phôi trong tuần thứ ba:

giai đoạn phôi vị

2.1 Sự xuất hiện đờng nguyên thuỷ

ở mặt thợng bì trông vào khoang ối (mặt lng phôi),

phía đuôi phôi xuất hiện một

rãnh hẹp, dài  đờng nguyên

thuỷ , ở phía đầu lõm xuống &

đợc vây quanh bởi 1 gờ hình

vành khuyên  Nút Hensen

Đờng nguyên thuỷ Màng ối Nút Hensen

31

- 2 bên đờng nguyên thuỷ,

- ở phía đầu phôi, trung

bì lan ở 2 bên tấm trớc

dây sống, vòng ra

phía trớc, sát nhập với

nhau ỏ đờng giữa 

D iện tim (diện mạch)

Nội bì Đờng nguyên thuỷ

Màng Màng Nút họng ối Hensen

Ngoại bì

Trung bì

Màng nhớp

33

Nội bì tấm trớc dây sống dán chặt với

ngoại bì  màng họng.

ở phía đuôi phôi, ngay

đầu sau đờng nguyên

thuỷ cũng có 1 vùng

không có trung bì 

màng nhớp

Nội bì Đờng nguyên thuỷ

Màng Màng Nút họng ối Hensen

Ngoại bì

Trung bì

Màng nhớp

2.3 Sự tạo ra dây sống

- Những tế bào từ nút

Hensen thụt xuống di c theo

đờng giữa về phía đầu phôi

 1 ống kín ở đầu trớc =

ống dây sống

- Vào khoảng ngày thứ 17,

trung bì & ống dây sống

tách rời nội & ngoại bì, lòng

ống dây sống thông với

khoang ối

Niệu nang

Cuống phôi

ống dây sống

máng tăng sinh  dây tế bào

đặc = dây sống vĩnh viễn Phía

dới dây sống, nội bì tăng sinh

phủ kín trần túi noãn hoàng

ống thần kinh ruột

- D©y sèng g©y sù c¶m øng

t¹o c¸c c¬ quan kh¸c

- ë phÝa ®u«i ph«i, néi b×

ph¸t triÓn vµo cuèng ph«i 

1 tói = niÖu nang , vÒ sau nã

sÏ teo ®i & di tÝch lµ d©y

ch»ng rèn - bµng quang

NiÖu nang

Cuèng ph«i èng d©y

sèng

37

- Đầu tuần 3, xuất hiện những nhung mao lá nuôi

- Trung mô màng đệm xâm nhập vào trục nhung mao

- Cuối tuần 3, tạo ra những mạch máu trong trục liên

2.4 Sự phát triển của lá nuôi

Khoảng gian nhung mao

Lá

nuôi hợp bào Lá

nuôi

tế bào

Sự phát triển của phôI trong tuần thứ t

 Trong tuần thứ 3, khi trung bì đợc tạo ra  tạo phôi

vị bắt đầu (tạo các mầm mô & cơ quan)

 Các mầm này di chuyển bằng cách di c, tăng sinh, tách ra, gấp lại, lồi lên, lõm xuống  mầm nguyên phát phân chia  mầm thứ phát  biệt hoá mô 

tế bào đảm nhiệm những chức năng đặc biệt

 Các mầm phát sinh trực tiếp từ các lá phôi

 Sự tạo mầm bắt đầu từ đầu tuần 4 Kết thúc  các cơ quan chính đợc đặt vào những vị trí nhất định

39

1 Sù biÖt ho¸ cña ngo¹i b×

D©y sèng c¶m phÇn ngo¹i b× n»m ngay trªn nã  TÊm

- BM ®o¹n tËn cïng èng tiªu ho¸, hÖ t niÖu & sinh dôc

- TuyÕn yªn & thîng thËn tuû

2 Sự Biệt hoá của trung bì

Trung bì là nguồn gốc của:

- Mô liên kết

- Mô cơ

- Thận, các tuyến sinh dục nam & nữ, đờng bài

xuất của hệ tiết niệu - sinh dục (trừ đoạn cuối)

- Tuyến vỏ thợng thận

- Các cơ quan tạo huyết & các huyết cầu

41

3 Sự Biệt hoá của nội bì

Nội bì biệt hoá thành:

- Biểu mô tai giữa, xoang mặt, vòi Eustache

- BM tuyến giáp, cận giáp, ức

- BM đờng hô hấp (từ họng  phế nang)

- BM ống tiêu hoá (trừ miệng, hậu môn)

- BM tuyến thành ống tiêu hoá, gan, tụy, tuyến nớc bọt (trừ tuyến mang tai)

- BM bàng quang, 1 phần âm đạo, toàn bộ niệu đạo nữ giới, niệu đạo nam giới (trừ NĐ dơng vật)

- Trung bì lá nuôi đội lá nuôi

Lá nuôi Lá nuôi Trục RAu

tế bào hợp bào liên kết thai

1.1 Sự phát triển của màng đệm và sự tạo ra phần

rau thuộc phôi thai

xung quanh nhung mao

= khoảng gian nhung

mao (chứa máu mẹ)

Lá nuôi Lá nuôi Trục RAu

tế bào hợp bào liên kết thai

Khoảng gian Lớp Lớp RAU nhung mao đặc xốp Mẹ

45

tö cung

Mµng rông rau

Mµng rông trøng

1.2 Sù ph¸t triÓn cña néi m¹c tö cung vµ sù

t¹o ra phÇn rau thuéc mÑ

 Biến đổi của màng rụng tử cung:

- Xảy ra phản ứng màng rụng  các TBLK tích trữ chất dinh dỡng, trơng to  tbào rụng Lớp đặc

- ở lớp sâu, những tuyến bị ép dẹt Lớp xốp

 Màng rụng rau:

Ngoài những biến đổi nh trên, nó còn tạo ra những múi rau, trong đó, 1 số nhung mao đệm dính vào vách ngăn  nhung mao bám

47

 Màng rụng trứng:

Mỏng hơn 2 màng trên Tháng 4, nó đến dán vào màng rụng tử cung  mất khoang

tử cung Biểu mô 2 màng biến đi & không phân biệt đợc 2 màng nữa

 Nửa sau thời kỳ có thai, 4 cái màng (màng

ối, màng đệm, màng rụng trứng & màng rụng tử cung) nhập vào nhau  màng bọc thai, trong tử cung còn 1 khoang: Khoang ối

- Sau 4 tháng, rau đã hoàn thành

cấu tạo

- Mỗi nhung mao đệm gồm:

+ Trục liên kết chứa những

nhánh ĐM đệm, TM đệm & lới

MM đệm

+ Phủ ngoài = lá nuôi hợp bào,

có nhiều vi nhung mao

- Nhung mao đệm chia nhánh

Lá nuôi Lá nuôi Trục RAu

tế bào hợp bào liên kết thai

Khoảng gian Lớp Lớp RAU nhung mao đặc xốp Mẹ

2 Cấu tạo rau đã phát triển đúng kỳ hạn

49

Ph¸t sinh khi ë trong bông mÑ

- Kh«ng n¶y mÇm m«, cq: bÊt s¶n phæi, thËn…

- C¸c cq kÐm ph¸t triÓn: lïn, thiÕu ngãn tay, tho¸t t¹ng…

52

- Các cq không di c: thận lạc chỗ, thận hình móng ngựa

- Tồn tại các bộ phận: còn ống ĐM, túi thừa Meckel…

- Phát hiện khi ra đời: không thủng hậu môn, tịt thực quản, tịt trực tràng…

1.2 Quái thai:

- Quái thai đơn: không sọ, thoát tạng, một mắt…

- Quái thai phức tạp: 2 thai gắn với nhau

hoàng

53

2 Hậu quả PHáT TRIểN BấT THƯờNG

- Thai chết lu, sảy thai

- Gây tử vong cho thai ngay khi ra đời (bất sản thận, thai không sọ)

- Gây tử vong cho trẻ trong 2-3 tháng đầu (hội chứng tam thể 17-18, tam thể 21…)

- Gây biến chứng cho các cơ quan khác (não úng thủy, thoát vị hoành…)

- Làm giảm khả năng lao động (thiếu chi, mù

điếc bẩm sinh…)

- Gây bất hạnh về tâm lý, sinh lý, thẩm mỹ…

2 Nguyên nhân PHáT TRIểN BấT THƯờNG

2.1 Do di truyền

- Sai lệch thể nhiễm sắc (cấu trúc TNS, số lợng TNS)

- Đột biến gen

2.2 Do môi trờng

2.2.1 Yếu tố sinh học và xã hội

- Tuổi của cha mẹ - Yếu tố tâm lý, tinh thần

- Thứ tự lần sinh đẻ - Yếu tố Rh

- Tầng lớp xã hội - Nhiễm khuẩn và ký sinh vật.

- Chế độ dinh dỡng

3.1 C¸c ph¬ng ph¸p chÈn ®o¸n

3.1.1 Chäc mµng èi vµ hót níc èi

- Tiến hành vào tuần 13-14 sau thụ tinh

- Chỉ định: tuổi mẹ ≥ 40, con trớc bị Down, bố mẹ sai lệch TNS…

- Xét nghiệm nớc ối & tế bào

3.1.2 Chụp khoang ối và chụp thai

- Tiến hành vào tuần 15-18

57

3.1.4 Soi thai (nội soi thai)

- Tiến hành vào tuần 18

- Thấy đợc những tật bẩm sinh trên mặt ngoài của thai, các cơ quan, bộ phận

3.1.5 Double test và Triple test

- Double test:

chứng Down, Edwards, Patau

58

- Triple test:

+ Tiến hành vào tuần 15-20

+ Đo lợng hCG, AFP & Estriol trong máu thai phụ

+ Tìm hiểu nguy cơ một số rối loạn bẩm sinh: Khuyết tật ống thần kinh, hội chứng Down, Edwards

3.1 Các phơng pháp điều trị

3.1.1 Phẫu thuật sau khi trẻ ra đời

Tật của tim, sứt môi, tịt thực quản…

3.1.2 Trong bụng mẹ

Phẫu thuật nhờ siêu âm & nội soi: tật não ứ nớc, thoát vị hoành…

3.1.2 Liệu pháp gen