ĐỀ CƯƠNG MÔN LƯỢC KHẢO CHỮ HÁN

Ông nêu ra năm điều, nếu ai làm được năm điều này thì xem như đã trở thành người có đạo đức, người quân tử.Năm điều đó là: - Không theo đuổi việc ăn uống no say: Đây là một tiêu chuẩn qu

Chú thích - Thực vô cầu bảo, cư vô cầu an: không hiểu theo nghĩa từng chữ Khổng tử muốn

nói: nên thận trọng đến sự sửa mình hơn cái ăn cái ở

Lời bình: Khổng Tử giải thích thế nào là người có đạo đức, người quân tử Ông nêu ra năm

điều, nếu ai làm được năm điều này thì xem như đã trở thành người có đạo đức, người quân tử.Năm điều đó là:

- Không theo đuổi việc ăn uống no say: Đây là một tiêu chuẩn quan trọng để đo lường đạo

đức của người quân tử Nếu quá coi trọng ăn uống, đặt tiêu chuẩn ăn uống quá cao, nhữngcon người như vậy thường là không có chí khí, không có tiền đồ

- Không cầu ở thật thoải mái, sống cuộc đời an nhàn: Cuộc sống quá an nhàn sẽ không có

chí khí phấn đấu, mà sẽ nuôi dưỡng tư tưởng cầu an, hưởng thụ, đẻ ra thư sinh yếu đuối,trái với đạo quân tử Đây là tư tưởng nhất quán của Nho gia

- Làm việc phải mẫn cán: Cuộc sống đời người có hạn, thế sự lại vô cùng Phải tranh thủ

thời gian làm việc cho đời, làm việc có ích cho dân, cho nước Lúc đó cuộc sống của conngười ta mới thực sự có ý nghĩa

- Lời nói phải hết sức cẩn thận: Lời nói là công cụ giao lưu tư tưởng, diễn đạt tình cảm.

Một lời nói hay thì làm ấm lòng người Một lời nói đúng thì làm sáng lòng người Một lờinói sai thì làm băng giá lòng người Lời nói có thể dẫn đến mọi người hợp tác đoàn kếtcùng chung sức phấn đấu, nhưng cũng có thể làm tan đàn xẻ nghé, tan tác phân ly, ai sốngmặc ai không quan tâm, hơn thế còn gây nên thù hận tương tàn Một lời có thể dựng nên

sự nghiệp, một lời có thể làm tan một quốc gia Thế mới biết việc giao lưu ngôn ngữ giữa

mọi người với nhau cần có thái độ thận trọng biết chừng nào! Phàm những người học theođạo quân tử đều cảm nhận được "lời nói phải hết sức cẩn thận" là một yêu cầu vô cùngquan trọng trong cuộc sống đời thường cũng như trong đời sống chính trị

- Gần gũi người có đức: Gần gũi và học tập người có đạo đức để không ngừng bổ sung

điều chưa đủ của mình, sửa chữa sai lầm của mình, chỉnh hướng đi đúng đạo, để dần dầnđắc đạo trở thành người có đạo đức, người quân tử Trong việc học, nếu làm được nămđiều ấy thì có thể coi là đã dốc chí và ra sức thực hành rồi Thế mới gọi là ham học

- Khuyên con người nên ham học Vì ngày xưa chỉ có khoa cử mới có thể thành công

I.2. Vi chính

Tử viết: “Ôn cố nhi tri tân, khả dĩ vi sư hĩ”

Dịch – Khổng tử nói: “Ôn lại những điều cũ mà biết được điều mới (hoặc: ôn lại điều mình

đã biết mà thêm điều mới) như vậy có thể làm thầy được”.

Lời bình: Tri thức là tổng kết khái quát kết quả của khoa học tự nhiên và xã hội Tri thức mà Khổng Tử nói đến là tri thức thuộc về đạo, tri thức về lễ Đây là thành quả văn minh tinh thần của loài người Trong lịch sử văn minh nhân loại, mỗi khái niệm hay quan niệm được hình

thành, mỗi loại tư tưởng được đúc kết nêu ra, mỗi nền văn hóa được xây dựng hình thành, đều trải qua một quá trình tích lũy lịch sử lâu dài Từ đời này qua đời khác, con người không ngừng học tập, không ngừng kế thừa, từ nông cạn đến sâu dần, tuần tự tiệm tiến Cho nên học không chỉ một lần là đủ, mà phải không ngừng ôn tập tri thức đã học để có thêm lý giải mới, hiểu biết mới, lĩnh hội mới Đây gọi là ôn cũ biết mới Ôn cũ là tiền đề của biết mới, biết mới là kết quả của ôn cũ Điều này đã trở thành phương châm bất biến của Nho gia Ngày nào cũng ôn cũ thì sẽngày càng biết thêm nhiều cái mới, con người như vậy làm sao không trở thành thầy được?

I.3. Lý nhân

Tử viết: “Sâm hồ! Ngô đạo nhất dĩ quán chi.” Tăng tử viết: Duy! Tử xuất Môn nhân vấn viết: “Hà vị dã?”

Tăng tử viết: “Phu Tử chi đạo, trung thứ nhi dĩ hỹ."

Khổng tử nói: “Sâm này! Đạo của ta chỉ có một lẽ mà thông suốt cả” Tăng tử thưa: “Dạ”

Khổng tử ra rồi, các môn sinh khác hỏi Tăng tử: “Thầy muốn gì vậy?” Tăng tử đáp: “Đạo của thầy chỉ có trung, thứ mà thôi vậy”

Lời bình

Học thuyết của Khổng Tử là đạo nhân Toàn bộ hệ thống tư tưởng đạo nhân của Khổng Tửxuyên suốt một tư tưởng chỉ đạo là trung thứ Trung là trung thành với đạo với đức nhân, tức làviệc gì cũng tận trung, cái gi mình đạt rồi cũng muốn cho người khác đạt (kỷ dục đạt nhi đạtnhân) Đem hết sức mình phụng sự cho vua Thứ là suy từ lòng mình ra, ý muốn nói cái gì mìnhkhông muốn thì cũng đừng bắt người khác làm (kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân) Đối đãi với conngười bằng lòng yêu thương Đạo của Khổng Tử là đạo nhân, tức là đạo trung thứ

Học đạo thánh hiền phải nghiên cứu kỹ từng câu từng chữ của thánh nhân là cần thiết, nhưngkhông được thiên lệch Mấu chốt là phải nắm vững đạo nhân, đạo trung thứ Nắm chắc đượcđiểm này xem như nắm được cốt lõi của nhân học

I.4. Tiên tiến

Qúi Lộ vấn sự quỷ thần Tử viết: vị năng sự nhân yên năng sự quỷ Vấn tử?

Viết: vị tri sinh, yên tri tử

Dịch:

Quý Lộ hỏi việc thờ quỷ thần Khổng Tử nói: “Chưa thờ nổi người, sao lại có thể nói thờ quỷ được.” “Dám hỏi (thầy) về chết” Đáp: “Chưa biết chuyện sống, sao nói đến chuyện chết.”

Lời bình:

Sự: đem hết tấm lòng mình ra để thờ những người có ơn với mình

Việc thờ cúng quỷ thần là vấn đề quan trọng của tôn giáo, nhưng Khổng Tử cho rằng: Chăm

lo con người chưa giải quyết được, rất nhiều việc trong nhân gian chưa làm tốt, không nên thảoluận vấn đề quỷ thần Đó chính là tư tưởng hiện thực chủ nghĩa của Khổng Tử Sống chết là vấn

đề quan trọng nhất trong đời con người, nhưng vấn đề sự sống mà con người đang trải qua cònchưa biết rõ, làm sao có thể nói đến sự chết, làm sao nói rõ được đạo lý của chết Nói đến sống,con người được sinh ra, già đi rồi chết, nhưng làm thế nào để làm chậm sự già lão, kéo dài tuổithọ, đều là vấn đề rất phức tạp Vấn đề sinh nói chưa rõ, vấn đề tử càng khó nói rõ ràng hơn Khi

Tử Lộ hỏi, Khổng Tử trả lời thật đơn sơ mà thật ý nhị, vì học thuật của Khổng Tử cốt ở sự thực,mắt thấy tai nghe, việc hàng ngày thường làm, chứ không đi vào cái quá cao xa Điều này càngphản ánh thái độ rất hiện thực chủ nghĩa của Khổng Tử về vấn đề sinh và tử, sống và chết Điềusâu xa ở đây là học phải theo thứ tự, không bỏ qua những điều ở ngay trước mắt ta Đối với cha

mẹ phải dốc hết chữ hiếu ra để báo đáp, đối với vua phải dừng ở chữ trung Muốn như vậy thìlòng mình phải ngay thẳng Hãy thờ những người bên cạnh mình lúc sống đi thì tâm mình mớisáng được Đó là ý mà Khổng Tử muốn dạy bảo ta vậy

I.5. Nhan Uyên 1

Nhan Uyên vấn nhân Tử viết: khắc phục lễ vi nhân Nhất nhật khắc kỷ phục lễ, thiên hạ quynhân yên Vi nhân do kỷ nhi do nhân hồ tai!

Dịch nghĩa:

Nhan Uyên hỏi về điều nhân Khổng tử nói: “Thắng được ham muốn của bản thân, làm theo

lễ, ấy là nhân Một ngày vượt được ham muốn của bản thân, làm theo lễ, ấy là nhân Một ngày vượt được ham muốn của bản thân, làm theo lễ thì thiên hạ quy về với nhân Như thế, làm được điều nhân do mình hay do người nhỉ?”

Lời Bình:

Đây là đoạn Khổng Tử bàn luận về "nhân" tương đối hoàn chỉnh, có năm ý lớn như sau:

- Khắc phục ham muốn của mình là muốn nói khắc phục những thói xấu, khắc phục tư

tưởng sai trái tà ác, khắc phục những quan điểm thiên lệch của mình Nói và làm phù hợpvới lễ là muốn nói phải theo con đường chính đạo Ai theo chính đạo là đi theo cái hướngchung, mới có thể thực hiện được đức nhân Một người bình thường nếu khắc phục đượcham muốn mà tự tu dưỡng rèn luyện có thể trở thành một người có đạo đức Ngược lại,một người quá bừa bãi phóng túng, mặc cho tư tưởng xấu ác bành trướng sẽ trở thành một

kẻ tiểu nhân Vì vậy, Khổng Tử cho rằng con người ta phải biết tự đấu tranh với bản thânmình

- Ngày nào cũng nhớ tu dưỡng rèn luyện bản thân thì mọi người trong thiên hạ đều đi theo

đức nhân, cùng đạt đến sự thống nhất về tư tưởng Có như vậy, một xã hội tốt đẹp vănminh, một thế giới mà mọi người đều đi theo con đường đức nhân sẽ xuất hiện

- Thực hiện đức nhân hoàn toàn là ở mình, nghĩa là Khổng Tử yêu cầu mỗi người tự giác tudưỡng [xem như] là [việc] mấu chốt, như vậy là hoàn toàn đúng Có trở nên một conngười có đạo đức hay không, ảnh hưởng của điều kiện bên ngoài, ảnh hưởng của ngườikhác, cố nhiên có gây tác dụng, nhưng mấu chốt vẫn là sự tu dưỡng của mình, tu dưỡngmột cách tự giác

Khi Nhan Hồi hỏi những chi tiết cụ thể để thực hiện đức nhân, Khổng Tử chỉ trả lời bốn câu:

"Không hợp với lễ chớ xem; không hợp với lễ chớ nghe; không hợp với lễ chớ nói; không hợpvới lễ chớ làm" Bốn điều ấy là khuyên người ta rèn luyện từ việc nhỏ đến việc lớn, từ thấy,nghe, nói đến hành động, mặt nào cũng yêu cầu nghiêm khắc với bản thân mình

Nhan Hồi nghe được lời dạy "bốn việc không làm" của Khổng Tử mà hiểu được lẽ phải, lòngngười, lại tự biết mình có thể theo được nên nhận theo ngay Người đời sau muốn học theo thánhnhân cũng nên ghi nhớ những điều ấy

I.6. Nhan Uyên 2

Trọng Cung vấn nhân Tử viết: Xuất môn như kiến đại tân; sử nhân như thừa đại tế Kỷ sởbất dục vật thi ư nhân Tại bang vô oán, tại gia vô oán

Dịch nghĩa:

Trọng Cung hỏi về nhân Khổng Tử nói: “Ra cửa kính cẩn như gặp khách quý Sai khiến dân, giữ mình như dự lễ tế lớn Điều gì mình không muốn thì đừng làm cho người Như thế, trong nước không oán, trong nhà không oán.”

Lời bình:

Đoạn trước là Khổng Tử trả lời Nhan Uyên khi hỏi về thực hiện đức nhân, chủ yếu là nói về

tu dưỡng tinh thần nội tại Đoạn này là Khổng Tử trả lời Trọng Cung khi hỏi về thực hiện đứcnhân, chủ yếu là tu dưỡng đức nhân khi làm việc ở bên ngoài

Đoạn này có bốn ý như sau: Đi ra ngoài làm việc phải giống như sắp gặp khách quý: Đó làKhổng Tử yêu cầu một người có đức nhân, khi ra ngoài tiếp xúc với người, phải thật cung kính,thành khẩn, có lễ phép, không được coi thường ai Đặc biệt, người lãnh đạo càng phải làm nhưvậy Đây là đại học vấn vì con người

Sai khiến dân phải giống như làm lễ tế lớn: Là muốn nói đối đãi với nhân dân, sai khiến nhândân phải thận trọng, có thái độ phụ trách, có tinh thần trách nhiệm như làm chủ tế Khi tế lễ,người ta hết sức nghiêm túc, thành kính; đối với nhân dân cũng nên có tinh thần thái độ như vậy Việc mình không muốn thì đừng ép người khác muốn: Đây là nguyên tắc quan trọng trong xử

lý mối quan hệ giữa người với người Thường tình, người ta nói chung cái gì mình không muốn,lại thường muốn đổ dồn cho người khác Cách xử sự như vậy không đúng Khổng Tử chủtrương, cái gì mình không muốn thì người khác cũng không muốn, cho nên không được cưỡng

ép người ta muốn Chỉ có như vậy mới đảm bảo sự đoàn kết giữa mọi người, được lòng người,mới làm tốt mọi việc

Ở trong nước, ở trong nhà đừng để có ai oán hận mình: Đây là kết quả của những điều đã nêu ởtrên

Như vậy, người ta tu dưỡng bản thân phải biết nghiêm trang kính cẩn từ nơi mình rồi thể hiệnđiều ấy ra ngoài trong cư xử với mọi người Làm như thế sẽ trở thành người có đức nhân

II. Đại Học (Tăng Tử)

Đại Học chi đạo: tại minh minh đức, tại thân dân, tại chỉ ư chí thiện Tri chỉ nhi hậu hữuđịnh, định nhi hậu năng tĩnh, tĩnh nhi hậu năng an, an nhi hậu năng lự, lự nhi hậu năng đắc Vậthữu bản mạt, sự hữu chung thủy, tri sở tiên hậu, tắc cận đạo hỹ

Cổ chi dục minh minh đức ư thiên hạ giả, tiên trị kỳ quốc, dục trị kỳ quốc giả, tiên tề kỳ gia,dục tề kì gia giả, tiên tu kỳ thân, dục tu kỳ thân giả, tiên chính kỳ tâm, dục chính kỳ tâm giả, tiênthành kỳ ý, dục thành kỳ ý giả, tiên trí kỳ tri, trí tri tại cách vật

Dịch nghĩa:

Đạo học làm việc lớn là ở chỗ làm rạng tỏ cái đức sáng của mình, thương yêu người dân, đạt tới chỗ chí thiện (vô cùng hoàn thiện) Biết được cái mục đích cần đạt đến mà sau đó mới có

sự kiên định (đã định được việc đúng đắn) Định rồi mới có thể yên ổn (không còn thay đổi nữa) Yên rồi mới có thể an tâm, thư thái An tâm rồi thì sau mới lo nghĩ, mưu sự Lo nghĩ cho chu đáo rồi sau mới có thể đạt thành Mọi vật đều có gốc ngọn, mọi sự việc đều có đầu đuôi, biết được cái chỗ có trước có sau đó thì đã gần với cái đạo rồi Điều mong muốn của người xưa

là làm tỏ đức sáng trong thiên hạ, do vậy trước tiên họ phải lo liệu, sắp xếp nước mình (trị quốc);

muốn trị quốc, trước hết phải sửa sang, sắp đặt nhà mình (tề gia);

muốn tề gia, trước hết phải hàm dưỡng và rèn luyện bản thân (tu thân);

muốn tu thân, trước hết phải giữ cho lòng mình ngay thẳng (chính tâm);

muốn chính tâm, trước hết phải chân thật với điều mình nghĩ (thành ý);

muốn thành ý, trước hết phải suy xét đến cùng những điều mình biết (trí tri); mà sự hiểu biết căn

kẻ nằm ổ chỗ nghiên cứu, xem xét sự vật đến cùng.

"Minh minh đức" là phát huy đức sáng, tính tốt, tính thiện của nhân dân, yêu cầu giai cấp thổng

trị phát huy quan niệm đạo đức, luân lý truyền thống Nho gia để duy trì trật tự xã hội, đề xướngthực hành đường lối đức trị

+ Đây là phẩm chất tốt đẹp, quy phạm mà con người phải tuân theo

+ Minh đức là cái người ta nhận được ở trời, mà (nó) lăng không, thiên liêng, không

mờ tối, để có mọi lẽ mà ứng (phó) với muôn việc vậy

+ Minh đức (thu nhân ở trời) = thiên tính = thiên mệnh (thiên mệnh chi vi tính)

+ Dưới gốc độ nào đó, minh đức trong đại học đồng nghĩa với thiên tính của TrungDung

+ Minh minh đức = minh mệnh (làm sáng cái đức mà trời ban cho)

+ Tin rằng con người ban sơ được thu nhận thiên tính và cái thiên tính ấy luôn sáng

"Tân dân" là đổi mới lòng dân, đổi mới cách suy nghĩ của dân, bỏ cũ thay mới, bỏ ác theo

thiện, yêu cầu mới người thực hiện đạo đức của Nho gia, phát huy cao độ đạo đức trời đã phúcho con người lúc mới sinh để làm thay đổi tư tưởng con người, khiến mọi người có thể từ bỏđiều xấu mà làm điều tốt, từ bỏ điều ác mà làm điều thiện

"Chỉ ư chí thiện" (cùng cực của sự tốt đẹp) đây là cảnh giới ai cũng muốn đạt được dù trong bất

kì hoàn cảnh, công việc nào, đối nhân xử thế cũng vậy Nho gia cho rằng chỉ khi nào việc tudưỡng đạo đức của con người đạt đến mức độ hoàn thiện nhất thì nước mới được hưng thịnhphát đạt, không còn tiềm ẩn nguy cơ bị diệt vong

"Bát mục" là tám bước cụ thể để thực hiện ba cương lĩnh nói trên Đó là:

− Cách vật (nghiên cứu thấu đáo sự vật)

− Trí tri (hiểu biết sâu sắc, có kiến thức rõ rệt)

− Thành ý (có ý nghĩ thành thật với chính mình)

− Chính tâm (giữ lòng dạ ngay thẳng)

− Tu thân (sửa mình trở thành người tốt)

− Tề gia (chỉnh đốn tốt việc nhà)

− Trị quốc (khiến cho đất nước yên ổn)

− Bình thiên hạ (khiến cho thiên hạ thái bình)

Trong tám bước đó, tu thân là gốc Muốn tu thân, trước hết phải "cách vật trí tri", nghĩa là phảinghiên cứu kỹ để hiểu cho hết cái nguyên lý của sự vật, tìm hiểu kỹ điều kiện khách quan, chủquan, bản chất của sự vật để không ngừng nâng cao nhận thức đối với sự vật

Nhận thức được thế giới khách quan, chủ quan của sự vật, hiểu được nguyên lý của sự vật,tiếp đó thực hiện được "thành ý", "chính tâm", "tu thân" thì mọi người trong gia đình, gia tộcđược yên ổn, hòa thuận

Gia đình, gia tộc yên ổn, nước nhà sẽ yên ổn, thiên hạ sẽ thái bình

Trong tám bước đó, bốn bước đầu nói về phương pháp tu thân, ba bước sau nói về mục đíchcủa tu thân

Tám bước này nhấn mạnh phải nâng cao nhận thức để phát huy đức sáng, tính thiện của conngười, yêu cầu con người tự khôi phục lại bản tính thiện trời phú cho lúc mới sinh để phòng

ngừa những sai lệch trong cảm tính cá nhân, những dục vọng sai trái, loại trừ những tình cảmkhông ổn định, theo đuổi đức sáng để tự hoàn thiện mình

Thiên mệnh chi vị tính, suất tính chi vị đạo, tu đạo chi vị giáo Đạo dã giả, bất khả tu du ly

dã, khả ly, phi đạo dã

Thị cố quân tử giới thận hồ kì sở bất đổ,khủng cụ hồ kì sở bất văn.Mạc kiến hồ ẩn, mạc hiển

hồ vi.Cố quân tử thận kì độc dã Hỉ nộ ai lạc chi vị phát, vị chi trung.Phát nhi giai trúng tiết, vịchi hòa.Trung dã giả, thiên hạ chi đại bản dã.Hòa dã giả, thiên hạ chi đạt đạo dã.Trí trung hòa,thiên địa vị yên,vạn vật dục yên

Dịch nghĩa:

1- Mệnh trời gọi là Tính, phát triển thuận theo tính gọi là Đạo, tu dưỡng theo Đạo gọi là Giáo Cái Đạo ấy không thể xa rời dù chỉ trong chốc lát; nếu có thể xa rời được thì đã không phải là đạo.

2 - Bởi thế quân tử đặc biệt cảnh giác thận trọng ở chỗ người ta không nhìn thấy, lo lắng sợ hãi

ở chỗ người ta không nghe thấy Chẳng có gì rõ hơn vật che giấu, chẳng có gì làm hiển lộ chân tướng hơn những việc nhỏ bé Cho nên người quân tử đặc biệt thận trọng khi chỉ có một mình mình vậy.

3- Mừng, giận, buồn, vui khi chưa biểu hiện ra, gọi là Trung, biểu hiện ra mà phù hợp với quy

củ thì gọi là Hoà Trung là gốc lớn của thiên hạ, Hoà là đạo lí thông đạt trong thiên hạ Đạt tới

sự Trung Hoà thì trời đất có được vị trí thoả đáng, muôn vật được phát huy dục sinh trưởng.

Lời bình:

Thiên mệnh chi vị Tính.

Thiên thường hiểu là Trời Nhưng Trời đây không hiểu theo nghĩa vật lý, ông trời xanh xanhtrên đầu Thiên cũng không hiểu như một Thượng Đế có ngôi vị Thiên cũng không là cái địnhmệnh ta không điều khiển được của hoàn cảnh Thiên mở đầu sách Trung Dung là xác tín bảntính, chân tính, là nguyên lý tối cao của vũ trụ vạn vật, và đó chính là Thiên Tính của con người.

Có thể nói, Nhân Tính là Thiên Tính, mà cũng là Nhiên Tính.

Suất Tính Chi Vi Đạo.

Cái Thiên Tính tự nhiên đã có sẵn trong người, nhưng không phải ai cũng cảm hiểu được, nóthường lu mờ, lung lạc Con người muốn gìn giữ, thuận theo cái tính uyên nguyên, cái ThiênTính của mình, đó là Đạo Như thế, Đạo là con đường trở về bản tính, chân ngã Đạo tương ứngvới Tính nơi đây cũng như phương tiện với cứu cánh Đạo là phương tiện để gìn giữ Tính Vì đời

xa lìa Tính mà có Đạo để hướng dẫn con người Hay nói cách khác, Đạo là trợ duyên cho con

người trở về bản Tính chân thực của mình

Tu Đạo Chi Vị Giáo

Con người theo Đạo để thấy (xin hiểu như là “Kiến”, tức là cái biết bằng trực giác, tâm tư,cảm nghiệm, hòa tan chủ thể nhận thức và đối tượng nhận thức) Tính, để sống như bản tính củaThiên Mệnh, không phải là chỉ theo Đạo bằng ý tưởng xuông Việt Nho đặt nền tảng Tu Thân làthước đo mức độ thiết thực hiệu nghiệm của người theo Đạo Giáo theo Việt Nho là sự tu học,học cái tri thức về Tính để rồi thực hiện bản tính, do đó Học giả cũng là Hành giả Giáo ở đâykhông là giáo dục người, cải thiện nhân sinh bằng những đề án, chính sách của những ý và từ.Giáo ở đây Khởi Đầu và Quyết Liệt từ bước tu thân, sửa đổi, giáo dục chính bản thân mình Bởivậy Tăng Tử, cao đệ của Đức Khổng Tử mới nói rằng: “Mỗi ngày ta hãy xét mình ba điều này:Làm việc gì cho ai, ta có hết lòng hay chăng? Kết giao với bằng hữu, ta có giữ tín thật haychăng? Đạo lý do thầy truyền dạy (Kinh Sách), ta có học tập chăng?”(Tăng tử viết: “ Ngô, nhậttam tỉnh ngô thân: Vi nhân mưu, nhi bất trung hồ? Dữ bằng hữu giao, nhi bất tín hồ? Truyền, bất

tập hồ?”(7a) – Học Nhi, Luận Ngữ q.1) Theo tinh thần Việt Nho, cá nhân không thể làm chínhtrị, không thể bàn chuyện giáo dục đời, khi chưa phát khởi tu Tâm, dưỡng Tính Đó là sự tốiquan trọng và nền tảng của Triết Lý An Vi Trong thời đại mà sự chú ý vào việc sửa đổi ngoạicảnh đã được đề cập quá nhiều, và nếu chúng ta cứ tiếp tục chỉ bàn về cái ngọn, mà lơ là phần tàibồi gốc rễ, thì làm sao chúng ta phát huy được cái ý nghĩa thật sự của Chính, của Giáo, của Triết,làm sao mang Đạo vào Đời? Trí thức càng làm cho Đạo xa lìa đời khi cứ hướng ngoại mãi từphương pháp đến mục đích Đạo sẽ chan hòa nơi thân tâm người cảm nghiệm và cứ lan tỏa mãi

ra rồi mới thực hiện được Lý Tưởng Giáo Dục và Kinh Tế cho đời Vì, nếu không có Con NgườiGiác Ngộ, thì lấy ai xây đời đạo nghĩa? Lý tưởng dù tốt đẹp cách mấy cũng sẽ mai một, tiêu trầm

đi nếu chưa có những con người tồn Tâm, dưỡng Tính, thủ đắc đạo lý, sống chết chẳng xa lìa.Thái hòa chỉ có khi có những con người trung chính, khi mỗi người là một viên gạch xây nềntảng an vui cho đời

Khả Ly Phi Đạo Dã

Đạo mà con người có thể xa lìa được mà vẫn không lung lạc thì không phải là Đạo chân thựcnữa Người mà tách biệt khỏi Đạo thì Đạo cũng mất đất đứng mà người cũng chưa phải hoàn

thiện là người Người và Đạo như hai mặt của một thực thể Người và Đạo trợ duyên nhau màtồn tại Người chứng nghiệm Đạo Đạo làm sáng cái Minh Đức của người Cho nên người xa đạohay đạo xa người là chuyện thiếu sót của cả hai Là khổ nạn của kiếp người, do đó không tu thânthì đạo cũng chẳng có thực hành được, mà cá nhân thì bơ vơ lạc lõng quanh quẩn nơi những bếncạn nông, nhỏ hẹp, giới hạn của những góc cạnh u tối của cuộc đời, không sao siêu vượt lênđược những tầng trời vô biên của Thiên Lý nhiệm mầu.

Thị cố quân tử giới thận hồ kỳ sở bất đổ

Cho nên người quân tử thận trọng khi không ai thấy mình Người quân tử nơi đây hiểu giảnđơn như bất cứ người nào đang sửa mình theo Bản Tính Hay có thể gọi là Trí Giả Việt Nho.Người quân tử sửa mình bằng cách chú ý, cẩn thận, kính tín, dù chỉ ở chỗ một mình, không aithấy được những việc mình làm Đức sửa mình của trí giả hay hành giả Việt Nho là đức tự trọng,giữ gìn nhân cách, không phải là chỉ giữ nhân cách trước mặt người khác Tâm lý giữ mình dùchỉ có một mình nói lên cái đức chân thật, thành khẩn cao độ khi học tập đạo lý của người quân

tử Việt Nho Nếu Lễ là cung kỷ, kính tha (trọng mình, trọng người), thì đây là cung kỷ để tu

dưỡng nội tâm, hướng về chân lý Học giả là bậc chí thành, thực hiện bản tính mà cũng là thiênmệnh, giữ Lễ dù không ai thấy mình Ôi! Lý tưởng đẹp đẽ làm sao, khi người quân tử tu thân.Thật thế, nếu người quân tử không tu sửa thân mình dù ở chỗ vắng lặng tịch nhiên, thì ai còn làmđược việc cao quí này nữa? Không có kinh nghiệm về bước tu thân thiết thực và hiệu nghiệmnày, thì lấy trí tuệ đâu mà chia sẻ với người? Cho nên, muốn từ của mình dùng không rỗng,muốn ý của mình đạt nhân tâm, muốn tham dự vào cuộc canh tân của tạo hóa, người quân tửkhông thể không nghĩ thật, làm thật, hiểu thật những điều sẽ giáo dục người Thận trọng khi ởmột mình, là điều kiện cần cho người quân tử thiết lập những bước tu thân thành thật đó

Khủng cụ hồ kỳ sở bất văn

Người quân tử Việt Nho cũng thận trọng khi không có ai nghe được mình Đây chỉ là để nhấnmạnh thêm cái thực thà của người cầu đạo, là không giả dối, bề ngoài Khi sống một mình, ởmột mình, người học đạo sẽ chú ý đến cá tính để mà sửa cho đúng với thiên tính, tính mệnh, bảntính của con người bao la đại ngã Cá tính là sự khởi đầu của mỗi người, nhưng đạo trợ duyên đểcon người đi xa hơn, vượt lên cái bé nhỏ của tiểu ngã để về đại ngã của bản tính Lòng cầu học,chí tinh tấn sẽ chiến thắng những đường lực trì kéo con người khỏi cái ý chí của tu tâm dưỡngtính Người trí thức Việt Nho thận trọng nơi đời sống nội tâm, khép mình trong một kỷ luật bảnthân cao độ để vượt thoát chính mình, trong những giây phút chỉ có một mình.

Cố Quân Tử Thận Kỳ Độc Dã

Trung Dung rèn luyện cho con người có đức tính thành thật cao độ, vì chính khi không aithấy mình, không ai nghe mình được mà mình vẫn tu thân trong từng tâm ý, hành vi, đó mớithực là người có tinh thần sửa đổi theo Đạo Lý Đó mới là người có đường lối tu thân thực sự.Tóm lại nơi đây, Trung Dung hướng dẫn cho người học đạo đức thành thật với chính mình Cáiđức thành thật là đầu mối cho việc sửa mình, sửa từng ý nghĩ cho giữ đạo Trung, xét nét với từnghành vi nhỏ nhặt của mình, sao cho mỗi ý phải là cái ý của Tâm Bình Quân, không nghiêng lệchcủa Đạo Vì khi có một mình mới là lúc rảnh thì giờ, quay về nội tâm, tự phản tỉnh Khi có mộtmình, là lúc thanh tĩnh, vắng lặng, gỡ bỏ những mầu mè, xã giao, lớp vỏ bề ngoài kềnh cơi xaĐạo, người quân tử tự xét mình về những việc đã nghĩ, đã nói, đã làm có đúng đường của Đạochưa? Lúc có một mình là thời gian tốt nhất để tập trung mà hiểu mình Đây là câu Trung Dungnhắc nhở người theo Đạo phải dọn tâm hồn thanh tịnh vắng lặng để thành tín với Đạo Vì, thànhtín mới đưa đến trọn-vẹn-hóa cá nhân để vươn lên về Tính Thể, mới có thể giúp người về vớiĐạo, mới tham dự được vào cuộc hóa sinh Thành tín chính là điều kiện để Thành Tính KinhDịch có câu: “Thành tính là cửa đi vào Đạo nghĩa ở đời” (Thành Tính tồn tồn, đạo nghĩa chi môn(7) – Hệ từ) Thật thế, nếu khi thành thật với mình, thì mới có thể thành thật với tha nhân, mới cóthể cùng nhau giữ gìn giềng mối Đạo Cho nên Đức Khổng Tử cứ căn dặn học trò “Hãy làmquân tử nho, đừng làm tiểu nhân nho” (Tử vị Tử Hạ viết: ‘‘Nhữ vi quân tử nho; vô vi tiểu nhân