Khóa h c Hoá h c – L p 12 –Th y Ph m Ng c S n Ch t gi t r a
Hocmai.vn – Ngôi tr ng chung c a h c trò Vi t T ng đài t v n: 1900 58-58-12 - Trang | 1 -
I KHÁI NI M VÀ TÍNH CH T C A CH T GI T R A
1 Khái ni m ch t gi t r a
Ch t gi t r a là nh ng ch t khi dùng cùng v i n c thì có tác d ng làm s ch các ch t b n bám
trên các v t r n mà không gây ra ph n ng hoá h c v i các ch t đó
2 Tính ch t gi t r a
a) M t s khái ni m liên quan
Ch t t y màu làm s ch các v t màu b n nh nh ng ph n ng hoá h c Thí d : n c Gia-ven, n c
xà phòng, làm s ch các v t b n không ph i nh nh ng ph n ng hoá h c (xem m c c)
Ch t a n c là nh ng ch t tan t t trong n c, nh : metanol, etanol, axit axetic, mu i axetat kim
lo i ki m,
Ch t k n c là nh ng ch t h u nh không tan trong n c, nh : hiđrocacbon, d n xu t halogen,
Ch t k n c thì l i a d u m , t c là tan t t vào d u m Ch t a n c thì th ng k d u m , t c là không
tan trong d u m
b) c đi m c u trúc phân t mu i natri c a axit béo
Hình 1.3- C u trúc phân t mu i natri stearat:
a) Công th c c u t o thu g n nh t; b) Mô hình đ c
-Na+ n i v i m t "đuôi" k
n c, a d u m là nhóm -CxHy (th ng x 15) C u trúc hoá h c g m m t đ u a n c g n v i m t
đuôi dài a d u m là hình m u chung cho "phân t ch t gi t r a"
c) C ch ho t đ ng c a ch t gi t r a
n c (hình 1.4a) K t qu là v t d u b phân chia thành nh ng h t r t nh đ c gi ch t b i các phân t
Hình 1.4- a) S đ nh h ng các phân t natri stearat khi ti p xúc v i n c và ch t b n;
b) Các h t d u r t nh đ c gi ch t b i các phân t natri stearat phân tán vào n c
CH T GI T R A (TÀI LI U BÀI GI NG)
ây là tài li u tóm l c các ki n th c đi kèm v i bài gi ng “Ch t gi t r a” thu c Khóa h c Hóa h c – L p 12 –
Th y Pha m Ng c S n t i website Hocmai.vn có th n m v ng ki n th c ph n “Ch t gi t r a”, B n c n k t
h p xem tài li u cùng v i bài gi ng này
Trang 2Khóa h c Hoá h c – L p 12 –Th y Ph m Ng c S n Ch t gi t r a
Hocmai.vn – Ngôi tr ng chung c a h c trò Vi t T ng đài t v n: 1900 58-58-12 - Trang | 2 -
II XÀ PHÒNG
1 S n xu t xƠ phòng
Ph ng pháp thông th ng s n xu t xà phòng là đun d u th c v t ho c m đ ng v t (th ng là lo i không dùng đ n) v i dung d ch NaOH ho c KOH nhi t đ và áp su t cao Sau khi ph n ng xà phòng hoá k t thúc, ng i ta cho thêm natri clorua vào và làm l nh Xà phòng tách ra kh i dung d ch đ c cho thêm ph gia và ép thành bánh Dung d ch còn l i đ c lo i t p ch t, cô đ c r i li tâm tách mu i natri clorua đ thu l y glixerol Nhà máy Xà phòng Hà N i s n xu t theo quy trình này
Ng i ta còn s n xu t xà phòng b ng cách oxi hoá parafin c a d u m nh oxi không khí, nhi t
đ cao, có mu i mangan xúc tác, r i trung hoà axit sinh ra b ng NaOH :
không tan trong dung d ch natri clorua Chúng đ c tách ra g i là xà phòng t ng h p Xà phòng t ng h p
có tính ch t gi t r a t ng t xà phòng th ng
2 ThƠnh ph n c a xƠ phòng vƠ s d ng xƠ phòng
Thành ph n chính c a xà phòng là các mu i natri (ho c kali) c a axit béo, th ng là natri stearat (C17H35COONa), natri panmitat (C15H35COONa), natri oleat (C17H33COONa), Các ph gia th ng có là
ch t màu, ch t th m
Xà phòng dùng trong t m g i, gi t gi , có u đi m là không gây h i cho da, cho môi tr ng (vì
d b phân hu b i vi sinh v t có trong thiên nhiên) Xà phòng có nh c đi m là khi dùng v i n c c ng
và Mg2+) thì các mu i canxi stearat, canxi panmitat, s k t t a làm gi m tác
d ng gi t r a và nh h ng đ n ch t l ng v i s i
III CH T GI T R A T NG H P
1 S n xu t ch t gi t r a t ng h p
đáp ng nhu c u to l n và đa d ng v ch t gi t r a, ng i ta đư t ng h p ra nhi u ch t d a theo hình m u "phân t xà phòng" (t c là g m đ u phân c c g n v i đuôi dài không phân c c), chúng đ u có
tính ch t gi t r a t ng t xà phòng và đ c g i là ch t gi t r a t ng h p Thí d :
CH3[CH2]10- CH2-O-SO3-Na+ CH3[CH2]10- CH2-C6H4-SO3-Na+
Natri lauryl sunfat Natri đođecylbenzensunfonat
Ch t gi t r a t ng h p đ c đi u ch t các s n ph m c a d u m Ch ng h n, oxi hoá parafin đ c axit
r a lo i ankyl sunfat:
2 Thành ph n và s d ng các ch ph m t ch t gi t r a t ng h p
Các ch ph m nh b t gi t, kem gi t, ngoài ch t gi t r a t ng h p, ch t th m, ch t màu ra, còn có
th có ch t t y tr ng nh natri hipoclorit, Natri hipoclorit có h i cho da khi gi t b ng tay
u đi m c a ch t gi t r a t ng h p là dùng đ c v i n c c ng, vì chúng ít b k t t a b i ion canxi Nh ng ch t gi t r a t ng h p có ch a g c hiđrocacbon phân nhánh gây ô nhi m cho môi tr ng, vì chúng r t khó b các vi sinh v t phân hu
Giáo viên: Ph m Ng c S n
