Ngời đợc thời đại coi là ngời "phá lối", "mở đờng" cho khuynh hớng văn học ấychính là Nguyễn Công Hoan, cùng với trên 200 truyện ngắn và 30 truyện dài ông thật sự xứng đáng với cơng vị l
Trang 1Phần mở đầu
1 Lý do chọn đề tài :
Đời sống văn học nớc nhà ở vào những năm đầu của thế kỷ XX đãhình thành, tồn tại và phát triển với một nhịp điệu vô cung phong phú, đadạng và phức tạp ở tất cả các mặt: Thể loại, đề tài, ngôn ngữ lẫn nội dung vàhình thức nghệ thuật Dấu ấn văn học ấy đợc thể hiện khá rõ ràng, cụ thể vàsinh động qua "tiếng cời phong hoá" mà các nhà tiểu thuyết Tự Lực Văn
Đoàn mang lại, "một thời đại thi ca" đợc làm nên từ các nhà thơ mới, sự xuất
hiện của một lối văn thật mới và cũng thật lạ "lối văn tả chân xã hội" Ngời
đợc thời đại coi là ngời "phá lối", "mở đờng" cho khuynh hớng văn học ấychính là Nguyễn Công Hoan, cùng với trên 200 truyện ngắn và 30 truyện dài
ông thật sự xứng đáng với cơng vị là ngời tiên phong cho trào lu văn học ViệtNam hiện đại, là "bậc thầy" của thể loại truyện ngắn trào phúng, là ngời "vẽbức tranh xã hội nửa đầu thế kỷ XX"
Văn học hiện thực phê phán Việt Nam, thể loại truyện ngắn trào phúng
đã gắn liền với tên tuổi của Nguyễn Công Hoan với một dấu ấn riêng - con ờng trào lộng, để mở ra trớc mắt ngời đọc cả "một tấn trò đời rộng rãi vàphong phú", một "thế giới ngời thật là đông đúc và cũng thật là lúc nhúc"
đ-Vì vậy, ngay từ những tác phẩm đầu tay Kiếp Hồng Nhan,năm 1923 đến
hôm nay truyện ngắn Nguyễn Công Hoan luôn là một hiện tợng văn học đợc
d luận và các nhà nghiên cứu phê bình đánh giá và tìm hiểu ở nhiều khía cạnh Có những lời khen, có những ý chê, có những ý kiến của các nhà
nghiên cứu trong nớc lại có cả những ý kiến đánh giá của ngời nớc ngoài Nhìn chung các ý kiến đánh giá và nhận xét đều đi vào hiểu, mổ xẻ về thế
Trang 2giới nghệ thuật phong phú đa dạng trong truyện ngắn Nguyễn CôngHoan Tuy nhiên , cha có nhiều ý kiến đi sâu vào khai thác vấn đề: Thế giớinhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan một cách sâu sắc, chi tiết,
cụ thể Xuất phát thực tế đó, chúng tôi chọn đề tài Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan trớc cách mạng, với một mong muốn đi sâu
vào nghiên cứu một khía cạnh cha đợc khai thác một cách hệ thống trong thếgiới truyện ngắn Nguyễn Công Hoan
2- Lịch sử vấn đề :
3.1 - Tình hình nghiên cứu về Nguyễn Công Hoan trớc năm 1945 Năm 1945 khi tập truyện Kép T Bền ra đời, Thiếu Sơn đã xếp Nguyễn
Công Hoan và Tam Lang ở cùng một phái " tả chân xã hội " và cho rằng: :
"Cũng nh Tam Lang, tác giả của Kép T Bền nói đến những bề trái của xã hội,
a phanh phui, bày tỏ những cái hèn kém, xấu xa, gian tà, độc ác của ngời đời
"và cuối cùng tác giả đánh giá về nghệ thuật xây dựng nhân vật củaác giả( ) " cái đặc sắc của ông Hoan là ở chỗ biết quan sát những cái ở chungquanh mình, biết kiếm ra những câu truyện tức cời, biết vẽ ngời bằng nhữngnét nghộ nghĩnh thần tình, viết vấn đáp bằng những giọng hoạt kê lý thú vàbiết kết cấu thành những tấn bi hài kịch ( ) còn nói về cái tài vẽ ngời của
ông thì thật là tuyệt diệu, có lẽ không thua gì những Caracteres và Potraitscủa La Bruyere".[59,tr.441,442]
Với Trần Hạc Đình khi nhận xét về Kép T Bền qua nghệ thuật khắc
hoạ tính cách nhân vật có viết "Ông a tả, a vẽ cái xấu xa, hèn mạt đê tiện củacả một hạng ngời xa nay vẫn đeo cái mặt lạ giả dối Hạng ngời này có gặp ở
đời, ta thờng lầm vì cái bề ngoài mà phải kính trọng, nể nang họ" và tác giảkết luận " Nhà văn ở đây vô tình lại có cái đau đớn, khổ sở lầm than củahạng cùng đinh nghèo khổ và cái giả trá xấu xa bất lơng của bọn quyền quý
Trang 3trởng giả, nhà văn đã nhận thấy rằng : "cái xã hội hiện thời đầy rẫy sự ô trọc,giả dối lại xây lên trên mọi sự bất bình, là một xã hội cần phải đạp đổ".[15,tr.40]
Vũ Ngọc Phan trong Nhà văn hiện đại thì cho rằng thế giới nhân vật
trong truyện ngắn của Nguyễn Công Hoan đợc ông miêu tả với "đủ hạng
ng-ời trong xã hội, nhng ít khi ông tả những ý nghĩ của họ nhất là những điều uuất của họ thì không bao giờ ông đả động, bao giờ cũa đặt họ vào nhữngkhuôn riêng, đó là khuôn lễ giáo hay phong tục mà họ đã "ra trò" với những
bộ mặt phờng tuồng của họ" [48, tr 1078]
3.2- Tình hình nghiên cứu về Nguyễn Công Hoan sau năm 1945
- Nhóm tác giả trong cuốn Sơ khảo lịch sử văn học trong truyện ngắn của Nguyễn Công Hoan "ông có sở trờng về cách mô tả t cách hèn hạ, đê
tiện hết chỗ nói của bọn quan lại sâu mọt, bọn nha lại, bọn hãnh tiến giàu
có, sang trọng và khinh ngời" [5,tr.101]
Nguyễn Trác trong cuốn Lịch sử văn học Việt Nam1930 - 1945 nhận
xét " Khi nhân vật ông miêu tả vừa là kẻ có tiền, có quyền vừa có nhân cách
và hành động trái ngợc với thứ đạo đức ông a, thì ông lên án bằng cả lý trí vàtình cảm Tiếng cời đả kích của ông sảng khoái, nhân vật của ông sống, tácphẩm của ông thành công " [5, tr 222]
Nguyễn Hoành Khung trong Từ điển văn học - tập 2 đánh giá về nghệ
thuật khắc học tính cách nhân vật của Nguyễn Công Hoan " Mỗi nhân vậtnhà văn thờng chỉ nêu lên một nét tính cách cơ bản, bộc lộ qua hành độngngôn ngữ, tình huống nào đó ( ) Nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn CôngHoan cha có bề sâu tâm lý Song không vì vậy mà chúng không chân thực,không sinh động Có thể nói trái lại, chỉ bằng vài nét vẽ, nhà văn đã phác ra
Trang 4đợc một bộ mặt, một t thế, một chân dung khá sinh động với nét tâm lý chủyếu nổi bật, rất phù hợp với bản chất xã hội nhân vật" [35]
Vũ Ngọc Khánh trong Thơ văn trào phúng Việt Nam có viết về cách
mô tả nhân vật của Nguyễn Công Hoan nh sau "Thủ pháp quen thuộc và độc
đáo của Nguyễn Công Hoan là hay làm cho bộ mặt đối tợng trở nên méo móhơn, lố bịch hơn để bản chất ti tiện của nó đợc nổi rõ hơn".[34, tr 375]
Nhóm Lê Chí Dũng - Trần Đình Hợu trong Văn học Việt Nam giai
đoạn giao thời 1900 - 1930 nhận xét, về ngôn ngữ nhân vật trong truyện
ngắn cuả Nguyễn Công Hoan cho rằng " Đọc ông, độc giả phân biệt rõ đâu
là ngôn ngữ của tác giả đâu là ngôn ngữ nhân vật và mỗi nhân vật đều cóngôn ngữ riêng của mình Với Nguyễn Công Hoan, có thể nói truyện ngắnhiện đại và ngôn ngữ nghệ thuật hiện đại đã hình thành" [33, tr 386]
Viết về Nguyễn Công Hoan nhiều nhất phải kể đến tác giả Lê Thị ĐứcHạnh, với những công trình nghiên cứu sâu sắc, cụ thể về Nguyễn CôngHoan, nhà nghiên cứu đã chỉ ra đợc những đặc điểm nghệ thuật trong truyệnngắn Nguyễn Công Hoan, đặc biệt khi nhận xét về cách miêu tả nhân vậttrong truyện ngắn của Nguyễn Công Hoan nhà nghiên cứu viết : "Cách miêutả nhân
vật trong sự đối lập giữa hai sự vật, bản chất khác nhau, giữa bản chấtvới hiện tợng, nội dung với hình thức " [19,tr 58]
Nguyễn Đức Đàn trong Mấy vấn đề văn học hiện thực phê phán Việt Nam khẳng định về nghệ thuật xây dựng nhân vật phản diện của Nguyễn
Công Hoan " quả thật, Nguyễn Công Hoan là một nhà văn có tài xây dựngnhân vật phản diện ( ) việc xây dựng nhân vật phản diện cho phép nhà văn
đợc tô đậm, khuếch đại những nét tiêu biểu" [61.351]
Trang 5Hoàng Hữu Các nhận xét về đối tợng miêu tả trong truyện ngắn củaNguyễn Công Hoan thì cho rằng "Ông viết về bọn quan lại bị thịt và nhamhiểm, ông viết về những con thú ngời, viết đủ mọi chuyện trớ trêu trên đời[10.265]
Căn cứ vào những phạm trù truyện ngắn mà Nguyễn Công Hoan đa ra
trong Đời viết văn của tôi tác giả nói " Nhân vật quen thuộc của tôi là những
nhân vật xấu trong xã hội thuộc Pháp Họ là bọn nhà giầu cậy quyền thế mà
áp bức bóc lột ngời nghèo Họ là quan lại, là địa chủ, là t sản, là tiểu t sản lớptrên Vẽ họ tôi tìm đủ các nét nhơ bẩn về vật chất cũng nh tinh thần Cònnhân vật chính diện thì tôi thờng chỉ tả họ qua ngôn ngữ, cử chỉ để nhận thấy
đợc con ngời của họ ( ) tôi vẽ ngời xấu nhạy hơn ngời tốt Bởi vì tôi vốn biquan nên nhìn mọi vật bằng con mắt hoài nghi, chỉ thấy phía xấu, phía xấu
dễ nhập tâm, hơn phía tốt " [28.351]
Nhìn dới góc độ Thi pháp học, Giáo s Trần Đình Sử có nhận xét "con
ngời trong truyện ngắn trào phúng Nguyễn Công Hoan là con ngời bị thahoá, vật hoá, sống và hoạt động hầu nh phi nhân tính Thế giới truyện ngắnNguyễn Công Hoan là thế giới làm trò, nhân vật là những kẻ làm trò".[54.142]
4 Đối tợng và nhiệm vụ của luận văn :
4.1 Đối tợng : - Đối tợng : Đối tợng chính là truyện ngắn Nguyễn Công Hoan trớc cách mạng, trong đó tập trung tìm hiểu Thế giới nhân vật trong truyện ngắn của Nguyễn Công Hoan trớc cách mạng , cũng có thể đối
chiếu, so sánh với truyện ngắn của Nam Cao và Thạch Lam
4.2 Nhiệm vụ của luận văn :
Trang 6- Tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con ngời của nhà văn NguyễnCông Hoan, bởi lẽ đây là dấu hiệu cơ bản để nhà văn đi vào lựa chọn nhânvật , thể hiện và xây dựng nhân vật
- Phân tích thế giới nhân vật trên các bình diện khác nhau
- Tìm hiểu nghệ thuật xây dựng nhân vật
5- Phơng pháp nghiên cứu
- Luận văn vận dụng phơng pháp nghiên cứu tác giả văn học, tập trungnghiên cứu hình tợng nhân vật trong tác phẩm văn học, phân tích tác phẩmvăn học
- Việc phân tích đợc thực hiện trên cơ sở soi sáng của lý luận, sự tìmtòi cảm nhận của ngời viết và những ý kiến đánh giá của ngời đi trớc
- Vận dụng quan điểm hệ thống, coi thế giới nhân vật trong truyệnngắn Nguyễn Công Hoan nh là một chỉnh thể, hệ thống Bên cạnh đó có sự
Trang 7Phần nội dung
Ch ơng 1 các kiểu nhân vật
trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan
1 Khái niệm nhân vật văn học.
Nh chúng ta đã biết, tác phẩm văn học cũng nh tác phẩm nghệ thuậtkhác không thể thiếu nhân vật Bởi vì, tác phẩm văn học đặc biệt là tác phẩm
tự sự phản ánh và thể hiện đời sống trớc tiên qua vai nhân vật văn học Nhânvật là một công cụ giúp nhà văn khái quát hiện thực và là một phơng tiệnquan trọng để nhà văn thể hiện t tởng nghệ thuật cũng nh cách tự sự củamình
Nói đến thế giới nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan là nói
đến các kiểu loại nhân vật, đến nghệ thuật thể hiện các nhân vật qua: chândung, tâm lý, hành động, ngôn ngữ là nói về nhân vật ngời kể chuyện quacách thể hiện của Nguyễn Công Hoan
Trong văn học hiện thực phê phán 1930 - 1945 ở nớc ta, các nhà vănhiện thực đã sử dụng chất liệu văn học hiện thực của muôn mặt đời thờng đểthể hiện ý tởng cũng nh tài năng nghệ thuật của mình ở đó, nhân vật đợcxem là: " Một yếu tố cơ bản nhất là tiêu điểm để bộc lộ chủ đề và t tởngcủa chủ đề và đến lợt mình nó lại đợc các yếu tố có tính chất hình thức củatác phẩm tập trung khắc họa Nhân vật do đó là nơi tập trung giá trị t tởng vànghệ thuật của tác phẩm văn học ".[35]
Về nghệ thuật tổ chức tác phẩm, mô tả sự vật con ngời Nguyễn CôngHoan nói rõ: " Chỉ nên cho phép lấy một ý chính làm chủ đề cho truyện,những chi tiết truyện chỉ xoay quanh chủ đề ấy, mỗi truyện cần có một ý làmnổi bật đợc ý ấy thì truyện sẽ hay " [47, tr.14] Nghĩa là không nhất thiết phải
Trang 8trình bày đủ hệ thống sự kiện theo kiểu tuyến tính có mở đầu, xung đột, thắtnút, đình điểm, cao trào, mở mút Điều quan trọng lại nằm ở cái nhìn tự sự
có tính chất nh là một mảng nhỏ của cuộc đời, của xã hội
Chính từ nét đặc thù đó của nghệ thuật tự sự đó mà trong truyện ngắncủa mình, Nguyễn Công Hoan đã đi vào tập trung khắc hoạ khi chỉ là mộthiện tợng độc đáo, khi chỉ là một nét bản chất hay tính cách điển hình nào đócủa nhân vật Vì thế, nhân vật trong tác phẩm của ông thờng là hiện thân chomột kiểu trạng thái quan hệ xã hội, một kiểu ý thức xã hội hoặc một kiểu ng-
ời trong xã hội Nghĩa là, nhân vật đợc xem nh là con ngời cụ thể đợc miêu tảtrong tác phẩm văn học, nhân vật đợc coi "là một đơn vị nghệ thuật đầy tính -
ớc lệ, không thể đồng nhất nó với con ngời thật trong đời sống Nhân vậtvăn học còn thể hiện quan niệm nghệ thuật và lý tởng thẩm mỹ của nhà văn
về con ngời Vì thế, nhân vật luôn gắn chặt với chủ đề tác phẩm " .[54,tr.162]
Với Nguyễn Công Hoan, hiện thực cuộc sống đợc miêu tả trong truyệnngắn của ông là hiện thực về một xã hội phi nhân tính Xây dựng trên cơ sở
kẻ giàu áp bức bóc lột ngời nghèo Hiện thực xã hội đó chẳng khác nào mộtsân khấu hài kịch, trong đó nhân vật là những kẻ làm trò, diễn trò NguyễnCông Hoan đã lôi lên sân khấu đủ các dạng vai hề: Chồng ép vợ làm trò
Tam tòng tứ đức Xuất giá tòng phu, quan lại diễn trò công lý Đồng hào có
ma, Thịt ngời chết , Nhà nớc diễn trò mị dân Đào kép mới, Tinh thần thể dục, con cái diễn trò bất hiếu Báo hiếu : trả nghĩa trả, Báo hiếu: trả nghĩa
mẹ một lũ ngời khốn nạn, đốn mạt sừng sững hiện lên trong tác phẩm của
Nguyễn Công Hoan, nh là một bằng chứng sống về tinh trạng băng hoại đạo
đức ở con ngời, của xã hội
Vì vậy nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan, không chỉ đơnthuần là phơng tiện "khái quát hiện thực mà còn trở thành thớc đo những
Trang 9chuẩn mực giá trị đời sống, giá trị xã hội, giá trị đạo đức, giá trị tinh thần ".[41,tr.495]
2 Các kiểu nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan :
2.1 Khái niệm kiểu nhân vật văn học
Tác phẩm văn học là thế giới của các nhân vật hành động quan hệ vớinhau Trong cái thế giới đó, các nhân vật có cùng những nét, những yếu tố
ổn định trong cá tính, đặc điểm hành động, con đờng, số phận đợc xem làthuộc về cùng một kiểu loại
Trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan, nhân vật đợc ông đặc tả theokiểu, nên dù là tả bất kỳ đối tợng nào bao giờ ông cũng dành một khuônriêng cho đối tợng nhân vật ấy Điều quan tâm là phải quan sát thật kỹ, phảilợm lặt từng chi tiết, cử chỉ, hành động, hình ảnh của nhân vật để túm lấy,chụp lấy, để lôi kéo nhân vật vào trong tác phẩm của mình Có vậy, mới tạo
ra đợc những hình tợng nghệ thuật sống động, những hình tợng nghệ thuật
nh là những lát cắt của cuộc đời, những hình tợng nh đang hiển hiện ở giữacuộc đời Vì lẽ đó, trong truyện ngắn của mình, Nguyễn Công Hoan đã xâydựng thành công ba kiểu nhân vật điển hình: đó là kiểu nhân vật bị tha hoa
về nhân hình, kiểu nhân vật tha hoá hoàn toàn về nhân tính và kiểu nhân vật
là nạn nhân bi thảm của hoàn cảnh
2.2 Kiểu nhân vật bị tha hoá về nhân hình.
Nói đến kiểu nhân vật bị tha hoá về nhân hình là nói đến tình trạng conngời bị biến thành vật hoá, đồ vật hoá Tức là con ngời bị biến dạng nhânhình trở thành những ngời có một ngoại hình xấu xí, dị dạng chẳng khác nàoloài vật, đồ vật
Truyện ngắn trào phúng Nguyễn Công Hoan đã vẽ rất thành công kiểunhân vật có những nét ngoại hình xấu xí và thô kệch ở đó, kiểu nhân vật ng-
Trang 10ời nghèo bị tha hoá trở thành dị hình với một khuôn chung là : gầy gò, ráchrới, thê thảm, con ngời giàu bị tha hoá trở thành vật hoá, đồ vật hoá với mộtkhuôn chung là béo, béo đến biến dạng Điều này trớc hết xuất phát từ quan
điểm thẩm mỹ của nhà văn, ông cho rằng " Tôi vẽ ngời xấu nhạy hơn ngời
đẹp Bởi vì tôi vốn bi quan nên nhìn mọi vật bằng con mắt hoài nghi, chỉthấy phía xấu Phía xấu dễ nhập tâm hơn phía tốt cho nên tôi nhớ rất kỹ
"[28.315] Hãy xem nhà văn miêu tả hình hài của những ngời nghèo, những
con vật đói trong xã hội đơng thời Bữa no đòn, Răng con chó nhà t sản, Cái vốn để sinh nhai
Xây dựng kiểu nhân vật con ngời xấu xí, đáng thơng nạn nhân của mộtthực trạng xã hội mục ruỗng, thối nát, vô nhân đạo Nguyễn Công Hoan đãbày tỏ khát vọng cháy bỏng của mình vào một sự thay đổi hoàn toàn cái xãhội dặt những điều "trái tai gai mắt" kia Sử dụng tiếng cời làm vũ khí,Nguyễn Công Hoan đã phơi trần và phủ nhận hiện thực xã hội thối nát đơngthời bằng những truyện cảm động "tả cánh sống tối tăm cực nhọc của mộtphần số khá đông sống kiếp ngựa ngời nơi phồn hoa tráng lệ " [57,tr.216]
Một trong những mục tiêu lớn trong truyện ngắn của Nguyễn CôngHoan là "nhìn thẳng với hiện thực bằng tiếng cời trào phúng, phơi ra mặt tráicủa xã hội đầy bất công, thối nát, kẻ giàu sống phè phỡn, vô đạo còn ngờinghèo thì bị ức hiếp và đói khổ cùng cực" [37,tr.108], đó cũng là lý do tạisao khi miêu tả lũ quan lại, t sản Nguyễn Công Hoan lại dựng lên những nétngoại hình đáng sợ nh thế, tất cả đều béo, béo đến dị hình, dị dạng, béo đếnphát ngấy, phát sợ
Nh vậy lẽ dĩ nhiên, đối tợng mà Nguyễn Công Hoan nhằm vào đả kíchchính là lũ quan lại sâu mọt và lũ nhà giàu hãnh tiến Lòng tham vô độ vàbản chất nham hiểm đã làm biến dạng nhân hình lũ ngời mà "nhà văn củahạng ngời khốn nạn" ( chữ dùng của Hải Triều) vẫn quen gọi chúng là bọn
Trang 11"nhà giàu " Chẳng thế mà Nguyễn Công Hoan tả chúng chẳng khác nào mộtthứ quái thai dị dạng chứ đâu là hình hài, dáng dấp của con ngời nữa Nóitheo Vũ Ngọc Phan, Nguyễn Công Hoan đã để cho lũ quan lại sâu mọt ấy tựnhiên "ra trò" với "những bộ mặt Phờng trống của họ" Do vậy, trong cảmquan nghệ thuật của nhà văn nếu là quan thì nhất thiết phải "ăn bẩn" và đã "
ăn bẩn" thì nhất loạt đều béo "Béo" đã trở thành "công thức ngoại hình" ở
các quan nh: huyện Hinh - Đồng hào có ma, quan lớn trong Cái vốn để sinh nhai, một ông quan trong Thằng điên, quan tri huyện Lê Thăng Cái nạn ô tô.
Theo cách lí giải của nhà văn, "béo khoẻ" là do ăn bẩn và "béo khoẻ " là điểnhình cho thói "gian ác và ăn tiền" Thì những nét nào ở mặt mũi, ở cử chỉ, ởhành động tỏ đợc tính nịnh hót, gian ác và ăn tiền đút lót, ta cứ tha hồ trútvào bức hoạ một tên quan, ta không sợ là vu oan cho một điển hình quan lại "[28]
Cùng với lũ quan lại bị thịt, sự tha hoá về nhân hình ở lũ nhà giàutrong cái nhìn đầy ác cảm của nhà văn, khiến ngời ta cảm thấy ghê tởm,khinh bỉ tầng lớp cần phải đánh đổ, phải tiêu diệt Vẽ nên sự biến dạng nhânhình ở chúng, mà nguyên do theo Nguyễn Công Hoan là bởi những thủ đoạn
ti tiện , hèn mạt, độc ác, mất hết lơng tâm của con ngời đã đúc thành "cái néttinh tuý nhất" ở hạng ngời này, Nguyễn Công Hoan gọi chúng là "một lũ ăntàn phá hoại đểu giả, ti tiện " [19,tr.140]
Hai kiểu nhân vật "gầy" đến mức biến dạng nhân hình và "béo" đềuquái thai dị dạng trong truyện ngắn trào phúng của Nguyễn Công Hoankhông chỉ mang ý nghĩa xã hội đơn thuần là biểu hiện của sự phân hoá giaicấp mà nó còn có vai trò, chức năng quan trọng là trở thành phơng tiện đểnhà văn xây dựng thành những màu trò độc đáo Béo là ăn bẩn, "ăn cắp" và
"bóp nặn" nhiều, còn gầy là do không có gì để ăn nên phải diễn trò : lờnggạt, ăn xin, ăn cớp để kiếm cái ăn
Trang 122.2 Kiểu nhân vật tha hoá hoàn toàn về nhân tính :
Nói đến kiểu nhân vật tha hoá hoàn toàn về nhân tính trong truyệnngắn Nguyễn Công Hoan là chúng tôi đi vào tìm hiểu tình trạng con ngời tự
đánh mất đi nhân cách và lơng tâm của mình Xây dựng kiểu nhân vật này,Nguyễn Công Hoan đã đi vào lên án tình trạng xói mòn về nhân tính của conngời trong xã hội cũ
Tố cáo sự đểu cáng và tàn bạo của lũ quan lại, nhà giàu bằng cáchphanh phui tất cả những cái xấu xa, đê tiện ở bên trong là bút pháp NguyễnCông Hoan
Viết về thói dâm ô, bỉ ổi của lũ quan lại, Nguyễn Công Hoan có một số
truyện tiêu biểu nh : Nạn râu, Chiếc đèn pin, Ông chủ
Có lúc, Nguyễn Công Hoan đã để cho những kẻ mang bộ mặt ngời đó
tự diễn trò và qua diễn trò để chúng tự bộc lộ bản chất xấu xa, đê tiện củachúng Đó là những mánh khoé ăn bẩn, sự băng hoại đạo đức của cả một xãhội quan trờng, thợng lu trí thức, những kẻ đợc xã hội đơng thời phủ lên hìnhthức bên ngoài giàu sang, oai vệ nhng thực chất bên trong là một lũ ăn cắp,
ăn cớp trắng trợn, châng tráo, đê tiện tham lam, những kẻ vô đạo đức, không
có nhân tính, không còn nhân tính
Còn đây là đám đàn bà trụy lạc, đám " gái mới " lẳng lơ Những hiệnhình sinh động nhất của sự băng hoại về đạo đức, đánh mất đi nhân phẩmcủa mình Nguyễn Công Hoan miêu tả đám đàn bà xấu xa ấy kẻ nào cũngphổng phao, hồng hào, sang trọng, quý phái nhờ vào luồng gió "âu hoá" đangtràn lan khắp các hang cùng ngõ hẻm của đời sống con ngời Không nghingại, chẳng e dè, khi bổ thẳng vào mặt chúng bằng những bằng chứng về cáilối sống lố lăng, đồi bại, đi ngợc lại luân lý đạo đức của truyền thống dântộc
Trang 13Sống trong một xã hội mục ruỗng, thối nát, thiếu hẳn nền giáo dục đạo
đức luân lý chính thống, con ngời ta tha hoá thảm hại về nhân tính Có một
vị quan hèn hạ đến mức đánh vợ, ép vợ đi ngủ với quan trên để cho mìnhthăng chức Có một vị quan tham lam, keo kiệt, bỉ ổi đến không còn nhân
cách : bày mu để có đợc đôi giày mới Cụ Chánh Bá mất giày Hay một ông
chủ nọ bị
2.3 Kiểu nhân vật là nạn nhân bi thảm của hoàn cảnh
Với sở trờng là quan sát và miêu tả ngoại hình cũng nh hành vi bênngoài của nhân vật Hơn na, nhân vật của ông còn đang trên quá trình nhậnthức về xã hội và họ luôn là nạn nhân của hoàn cảnh, của một tình trạng nào
đó
Trớc hết, đó là tình trạng ngời nghèo trở thành nạn nhân bi thảm củahoàn cảnh thiếu thốn về vật chất Chính nghèo đói đã đẩy họ vào những tìnhcảnh vô cùng thơng tâm
Để có đợc cái ăn ngời ta đã biến mình thành những kẻ ăn mày, để xin
đợc cái ăn ngời ta sẵn sàng huỷ hoại bản thân mình Cái vốn để sinh nhai và
để sống đợc con ngời trở nên liều lĩnh, táo tợn hơn bao giờ hết Thằng ăn cắp, Răng con chó nhà t sản
Sống trong một xã hội quay cuồng, điên đảo và hỗn loạn ấy con ngờilâm vào tình trạng tuyệt vọng là một tất yếuĐó cũng chính là đặc tính nổi bậttrong xã hội Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX, ở đó ngời nghèo rơi vào hoàncảnh tuyệt vọng về vật chất là nạn nhân của quyền lực, của đồng tiền Quyềnlực và đồng tiền cùng với sức mạnh vạn năng của nó đã biến những ngời dânvô tội thành tội phạm
ở những kẻ giàu, có quyền là tình trạng bi thảm về tinh thần Đối vớichúng, dờng nh không hề có chút hy vọng gì vào sự hoàn lơng, đó cũng lànguyên do tại sao nhà văn lại sử dụng cái hài nh một phơng tiện để thủ tiêu
Trang 14đối tợng Lũ quan lại tham lam, hám danh và ti tiện luôn tìm đủ mọi cách để
xoay tiền của ngời dân nghèo Đồng hào có ma, Thịt ngời chết, Phúc tinh ,
qua ngòi bút miêu tả của Nguyễn Công Hoan có bao nhiêu ông quan thì cóbấy nhiêu cách xoay tiền, kiếm tiền Và bên cạnh chúng bao giờ nhà văncũngđặt vợ con chúng cùng với đủ các món nghề và thủ đoạn kiếm tiền nh
trong một số truyện Hé ! Hé ! Hé, Mua lợn, Đổi bạc
Nguyễn Công Hoan còn đi vào vạch mặt bọn t sản giàu có những kẻ cótiền, những ông chủ, bà chủ phất lên nhờ vào xã hội mà có cuộc sống xa hoabằng mọi thủ đoạn ti tiện, hèn mạt, độc ác, đánh mất hết lơng tâm con ngời.Quan hệ gia đình, xã hội của lũ ngời này hoàn toàn dựa vào tiền bạc và sựhiếu danh, chúng hy sinh tất thảy để có đợc hai thứ đó Những ông chủ, bàchủ học đòi lối sống Phơng Tây nhng không tiếp thu đợc tinh thần dân chủ,trái lại chúng còn làm những việc trái với đạo lý, truyền thống, bại hoại giaphong
Đặt vấn đề về tình trạng con ngời trở thành nạn nhân bi thảm của hoàncảnh xã hội, Nguyễn Công Hoan bằng một năng khiếu trào phúng bẩm sinh,một vốn sống phong phú về trờng đời, một trí tuệ sắc sảo đã phơi bày nhữngmặt trái của cuộc đời, của con ngời trên những trang viết đậm chất muối hàihớc Đồng thời qua đó, nhà văn muốn bày tỏ quan niệm nghệ thuật của mình
về con ngơi tha hoá, vật hoá sống và hoạt động hầu nh phi nhân tính
Chơng hai Nghệ thuật thể hiện nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan
1 Nghệ thuật thể hiện chân dung nhân vật
Nói đến nghệ thuật thể hiện chân dung nhân vật là nói đến cách nhàvăn tả, vẽ dáng mạo của con ngời qua trang phục và các yếu tố thể chất có
Trang 15tính đặc thù biểu hiện ra bên ngoài nh: dáng vẻ, khuôn mặt, ánh mắt, máitóc, mũi, miệng, chân, tay
Chân dung nhân vật giúp phân biệt nhận dạng bề ngoài của con ngờinhân vật, đồng thời là yếu tố nghệ thuật cần thiết để gây những ấn tợng, cảmtình bớc đầu cho hình tợng nhân vật trong tác phẩm văn học Nghệ thuật thểhiện chân dung nhân vật còn góp phần thể hiện tính cách nhân vật, thể hiệnquan niệm nghệ thuật của tác giả, tác phẩm ở từng thời kỳ văn học, khuynhhớng văn học và trờng phái văn học khác nhau
Truyện ngắn trào phúng Nguyễn Công Hoan đã thể hiện thành công tàiquan sát và miêu tả chân dung nhân vật theo lối hí hoạ, biếm hoạ Nghĩa lànhà văn đi vào phóng đại cờng điệu những nét đặc trng ở ngoại hình nhân vật
để lố bịch hoá, hài hớc hoá về nhân vật Nguyễn Công Hoan quan niệm "Không cần phân tích dài dòng, dùng cử chỉ, thái độ bên ngoài, có khi rất tinh
vi, nghiêm ngặt mà có thể nói đợc những chuyển biến nội tâm, nhiều khi độtngột kỳ thú " [28,tr.80] Thêm vào đó, mục đích của truyện trào phúng là gâycời và Nguyễn Công Hoan đã tổ chức lên những trận cời bằng biện pháp hýhoạ, biếm hoạ Do đó ông đã xây dựng khá thành công nhiều bức chân dung
điển hình, sinh động và hấp dẫn mang đầy tính ớc lệ và theo những quan
điểm xã hội cũng nh cái nhìn chủ quan nhà văn
Đúng vậy, nguyên tắc xây dựng chân dung nhân vật theo lối hý hoạ,biếm hoạ là một trong những phơng thức cơ bản để làm nổi bật chất hài trongtruyện ngắn Nguyễn Công Hoan Và nh thế, đối tợng đả kích trong sáng táccủa ông thờng mang một ngoại hình kỳ dị, khác thờng Đó là nhân vật ôngchủ, bà chủ, quan lại, t sản, với nét ngoại hình kỳ dị nh những "cây thịt",
"phiến thịt", "phản thịt ": huyện Hinh trong Đồng hào có ma, Nghị Trinh trong Hai thằng khốn nạn, Lê Thăng - Chính sách thân dân, những bà chủ trong một số truyện Phành phạch, Đàn bà là giống yếu, Hai cái bụng còn