Cảnh ngày hè

Ngời thiết kế: Phạm Thanh Hà Trờng THPT Hà Trung A.Mục tiêu bài học: Giúp học sinh: -Cảm nhận đợc vẻ đẹp độc đáo của bức tranh ngày hè, qua đó thấy đợc vẻ đẹp tâm hồn của Nguyễn Trãi: t

Thiết kế giáo án

(Nguyễn Trãi)

Chơng trình ngữ văn nâng cao 10-Tiết 50

Ngời thiết kế: Phạm Thanh Hà

Trờng THPT Hà Trung

A.Mục tiêu bài học:

Giúp học sinh:

-Cảm nhận đợc vẻ đẹp độc đáo của bức tranh ngày hè, qua đó thấy đợc

vẻ đẹp tâm hồn của Nguyễn Trãi: tinh tế, lãng mạn, gắn bó giao hoà với thiên nhiên, yêu đời, nặng lòng với dân, với nớc

-Thấy đợc những sáng tạo của Nguyễn Trãi trong thể thơ Nôm

-Rèn luyện năng lực phân tích và cảm thụ tác phẩm trữ tình

B.Ph ơng tiện thực hiện:

-Sách giáo khoa

-Sách giáo viên

-Thiết kế giáo án

-Thiết bị hỗ trợ: máy chiếu hình

C Cách thức tiến hành:

Giáo viên tổ chức giờ học kết hợp các phơng pháp: đọc hiểu, đọc sáng tạo, gợi mở, so sánh, bình giảng

D Tiến trình dạy học:

-Kiểm tra bài cũ

-Giới thiệu bài mới

Lời dẫn: Nguyễn Trãi-một tác gia lớn của văn học Việt Nam Thơ Nguyễn

Trãi là tâm hồn Nguyễn Trãi: giản dị, trong sáng, rất tinh tế và lãng mạn, tràn đầy tình yêu đối với thiên nhiên tạo vật Đặc biệt, ông luôn thể hiện tấm lòng tha thiết với dân, với nớc Để hiểu rõ hơn về con ngời cũng nh thơ văn Nguyễn Trãi, chúng ta cùng tìm hiểu bài thơ "Cảnh ngày hè"

Hoạt động của Yêu cầu cần đạt

I.Tìm hiểu chung:

1.Tiều dẫn:

-Học sinh đọc tiểu dẫn

-Hỏi: tiểu dẫn trình bày

những nội dung gì?

2.Văn bản:

Học sinh đọc tác phẩm

II.Đọc-cảm thụ tác

*Vài nét về tác giả Nguyễn Trãi: (1380-1442) Là anh hùng dân tộc, nhà văn hoá lớn và là một tác gia văn học lớn của nền văn học nớc nhà

*Giới thiệu vài nét cơ bản về Quốc âm thi tập: tập thơ Nôm của Nguyễn Trãi có giá trị mở đầu nền thơ cổ điển bằng tiếng Việt: thể hiện lý tởng nhân nghĩa, tình yêu thiên nhiên, con ngời và khát vọng về một cuộc sống thanh bình, hạnh phúc cho nhân dân

Tập thơ gồm 254 bài đợc chia thành 04 phần: -Vô đề:

+Ngôn chí: nói lên chí hớng +Mạn thuật: kể ra một cách tản mạn +Tự thán: tự nói về mình

+Bảo kính cảnh giới: gơng báu răn mình -Môn thì lệnh: thời tiết

-Môn hoa mộc: cây cỏ -Môn cầm thú: thú vật

*Bài thơ "Cảnh ngày hè" là bài số 43 trong phần

"Bảo kính cảnh giới"

-Đọc đúng giọng điệu: thanh thản, tơi vui,

đầy phấn chấn

-Chú ý cách ngắt nhịp:

+Thạch lựu hiên/ còn phun thức đỏ Hồng liên trì/đã tiễn mùi hơng +Dân giàu đủ/khắp đòi phơng -Xác định khoảng thời gian và thời điểm sáng tác bài thơ:

+Khi Nguyễn Trãi đã lui về Côn Sơn ở ẩn +Khoảng đầu hè

GV đọc lại văn bản một

lần nữa Giải thích một

số từ ngữ và điển tích

theo gợi ý của sách giáo

khoa

Hỏi: hãy nêu cảm nhận

chung của em về bài

thơ?

Hỏi: Cảnh ngày hè đợc

miêu tả với những hình

ảnh và chi tiết nào?

Hỏi: em có nhận xét gì

về cách sử dụng từ ngữ

của tác giả đặc biệt là

các tính từ và động từ

trong việc miêu tả cảnh

vật?

Hỏi: hãy tìm những ví

dụ tả cảnh ngày hè để

so sánh Từ đó, bình cái

hay, cái độc đao trong

bức tranh ngày hè của

Nguyễn Trãi

*Cảm nhận chung:

-Bức tranh ngày hè tơi đẹp, sinh động

-Vẻ đẹp tâm hồn nhà thơ

-Những sáng tạo nghệ thuật độc đáo

*Bố cục: khai thác bài thơ theo cách bổ dọc

1.Bức tranh ngày hè:

*Cây hoè trớc sân lá xanh thẫm, cành toả rộng sum suê, tơi tốt; cây lựu cạnh hiên nở hoa đỏ rực; sen hồng ngoài ao nức mùi hơng; ve kêu râm ran trong buổi chiều tà nh một bản đàn rộn rã; vẳng tiếng lao xao từ chợ cá làng chài vọng lại

*Tác giả đã sử dụng một loạt từ ngữ có sức gợi tả đặc biệt, tạo nên những ấn tợng và cảm nhận rất mới lạ Trong đó, biểu hiện rõ nhất là các

động từ và tính từ: đùn đùn, giơng, phun, tiễn, lao xao, dắng dỏi

+Đùn đùn: gợi liên tởng về hình ảnh cây hoè

đang độ phát triển rất mạnh, cành lá vơn lên, mọc ra, tỏa rộng, sức sống nh đang cựa quậy trong mỗi nhánh cây Hai chữ "đùn đùn" đi liên với cụm từ " tán rợp giơng" vẽ ra trớc mắt ngời

đọc cảnh cây hoè sum suê, tơi tốt, tán vơn rộng, cành lá nh đang lan toả tầng tầng, lớp lớp So sánh với hai câu thơ của Lê Thánh Tông:

"Đằng đẵng ngày chầy giơng tán nắng Đùn đùn bóng rợp phủ màn hoè"

thì cách miêu tả của Nguyễn Trãi :"Hoè lục đùn

đùn tán rợp giơng" hàm súc hơn, biểu đạt sức sống mạnh mẽ hơn

+"Phun thức đỏ" còn lạ hơn nhiều Từ "phun": không tả hoa lựu nở đỏ mà là phun ra, tuôn ra

Hỏi: từ sự cảm nhận vẻ

đẹp của bức tranh ngày

hè, em hiểu đợc gì về

tâm hồn Nguyễn Trãi?

Không phải màu đỏ mà là thức đỏ (màu vẻ, dáng

vẻ chứ không phải là màu sắc đơn thuần)

Cũng viết về hoa lựu Lê Thanh Tông có câu:

" Ngoài hiên lửa lựu luống thè be" còn Nguyễn

Du thì viết: "Đầu tờng lửa lựu lập loè đâm

bông" Nếu "thè be" của Lê Thánh Tông và "lập

loè" của Nguyễn Du thiên về tạo hình sắc thì từ

"phun" của Nguyễn Trãi lại thiên về tả sức sống +"Tiễn": ngát, nức

+"Dắng dỏi": inh ỏi, râm ran, tiếng ve kêu rộn rã

đợc tác giả liên tởng là bản đàn ve: một nét rất

đặc sắc của cảnh ngày hè

+"Lao xao": từ láy tợng thanh gợi âm thanh náo nhiệt, ồn ào, tấp nập, nhộn nhịp của cuộc sống

đời thờng

⇒Bức tranh ngày hè có sự kết hợp rất hài hoà giữa đờng nét, màu sắc, âm thanh, con ngời và cảnh vật Màu xanh thẫm của cây hoè làm nổi bật màu đỏ rực của hoa thạch lựu, ánh trời chiều trời nh dát vàng lên tán hoè xanh, tiếng ve râm ran hoà cùng tiếng lao xao của chợ cá

Tác giả đón nhận cảnh vật bằng thị giác, thính giác, khứu giác và cả sự liên tởng

Cảnh vật đang ở lúc cuối ngày nhng sự sống thì không dừng lại, có cái gì đó thôi thúc tự bên trong, đang ứa căng, đang tràn đầy, không kìm lại đợc phải giơng lên, phải phun ra

⇒Bức tranh ngày hè rất giản dị, chân thực, sinh

động và tràn đầy sức sống

2.Vẻ đẹp tâm hồn thi nhân

*-Tâm hồn thi nhân rất tinh tế, nhạy cảm, lãng mạn, yêu thiên nhiên tha thiết

-Bức tranh thiên nhiên gợi liên tởng về hình ảnh thi nhân đang say sa, đắm mình trong cảnh vật

Có sự giao cảm mạnh mẽ giữa con ngời và thiên nhiên

GV dẫn: trong bức

tranh ngày hè có một

hình ảnh rất hay:" Lao

xao chợ cá làng ng

phủ".

Hỏi: hình ảnh này gợi

cho em suy nghĩ gì về

nhà thơ Nguyễn Trãi?

(có thể so sánh câu thơ

trên với câu thơ:" Đâu

tiếng làng xa vãn chợ

chiều" của Huy Cận)

GV dẫn: vẻ đẹp của hồn

thơ Nguyễn Trãi bộc lộ

dần qua hình tợng thơ

và kết tụ ở hai câu cuối

Hỏi: vẻ đẹp nhân cách

của Nguyễn Trãi đợc

bộc lộ nh thế nào qua

hai câu cuối của bài

thơ?

*-"Lao xao" âm thanh từ một chợ cá ở làng chài

xa vọng lại Đó là tín hiệu của cuộc sống dân dã

đầy muối mặn và mồ hôi Từ láy tợng thanh "lao xao" gợi tả sự ồn ào, tấp nập, nhộn nhịp Nếu câu thơ của Huy Cận chỉ gợi sự xa xăm, mơ hồ, lạnh lẽo, quạnh vắng thì ở đây trong tiếng lao xao của chợ cá có cái rộn rã, ấm áp của cuộc sống đời th-ờng

-âm thanh "lao xao" dội lại từ phía làng chài hay chính từ tâm hồn nhà thơ đang xốn xang hoà nhịp với cuộc sống của ngời dân lao động

⇒ Cái tuyệt với của Nguyễn Trãi là: rất lãng mạn nhng không lãng tử Rất say đắm với thiên nhiên, ngoại giới nhng điểm hội tụ của hồn thơ

ông là con ngời, là ngời dân

*Vẻ đẹp nhân cách của Nguyễn Trãi thể hiện tập trung nhất qua ớc nguyện của tác giả:

Ước có cây đàn của vua Thuấn gảy khúc Nam phong ca ngợi cảnh: "Dân giàu đủ, khắp

đòi phơng".

Câu cuối dồn nén cảm xúc toàn bài: Nguyễn Trãi mong cho dân đợc ấm no, hạnh phúc "Dân giàu đủ" điều đó đáng quý biết nhờng nào đối với một vị đại quan đầu triều nhng đáng quý hơn bởi ông còn muốn tất cả mọi ngời, mọi nơi đều

đợc no đủ, hạnh phúc "Khắp đòi phơng" Điều này cũng trùng khớp với ý của Nguyễn Trãi trong bản tấu trình lên vua khi ông đợc sai cùng Lơng Đăng soạn nhã nhạc:"Hoà bình là gốc của nhạc, thanh âm là văn của nhạc, muốn có nhã nhạc thì nơi thôn cùng xóm vắng phải không còn một tiếng hờn giận, oán sầu"

⇒Lý tởng "Dân giàu đủ khắp đòi phơng" mang

ý nghĩa nhân sinh và nhân văn cực kỳ sâu sắc Không chỉ ở bài thơ này mà trong tất cả các sáng

Hỏi: Trở lại với bài thơ,

câu đầu tiên tác giả

viết:"Rồi hóng mát,

thủơ ngày trờng" có gì

đặc biệt trong sự rỗi rãi,

nhàn hạ của nhà thơ?

Hỏi: với nội dung, ý

nghĩa của bài thơ nh

vậy mà nhan đề tác

phẩm đợc ngời biên

soạn đặt là: "Cảnh

ngày hè" đã hợp lý cha?

Hỏi: không phải ngẫu

nhiên mà tác giả xếp

bài thơ này vào phần

"Bảo kính cảnh giới", ý

nghĩa của vấn đề "Gơng

báu răn mình" ở bài thơ

này là gì?

tác của Nguyễn Trãi luôn thể hiện một niềm thao

thức trăn trở lớn: Ưu quốc, ái dân Đây chính là

vẻ đẹp rực rỡ nhất của nhân cách, của hồn thơ Nguyễn Trãi

*ức Trai nhàn thân, nhàn ngôn mà chẳng nhàn tâm

*Nhan đề "Cảnh ngày hè" mới chỉ nói về cảnh

mà cha lột tả đợc cái tình của thi nhân gửi gắm trong đó

*-Nhà thơ tả cảnh, bộc lộ cảm xúc và tâm sự Thông qua đó bày tỏ ớc nguyện của mình

-Răn mình ở đây thực chất là sự nhắc nhở Nhắc nhở ai? Vua? mọi ngời? chính mình?

Trớc tiên là nhắc nhở chính mình: sống sao cho khỏi hổ thẹn với lòng mình Với Nguyễn Trãi, lý tởng sống, phơng châm sống của ông là:

"Tiên thiên hạ chi u, nhi u Hậu thiên hạ chi lạc, nhi lạc"

(Lo trớc cái lo của thiên hạ, vui sau cái vui của mọi ngời)

⇒ý nghĩa giáo huấn đợc gửi gắm trong một bài thơ trữ tình, rất nhẹ nhàng mà sâu sắc

3.Sáng tạo nghệ thuật độc đáo của bài thơ:

a.Nhìn vào số câu, cách gieo vần, lối đối ngẫu

GV dẫn: "Cảnh ngày

hè" là bài thơ trữ tình

không chỉ sâu sắc, thâm

thuý mà còn là minh

chứng cho sự sáng tạo

của thơ Nôm Nguyễn

Trãi

Hỏi: sự sáng tạo nghệ

thuật ở bài thơ này là

gì?

III.Tổng kết:

rất chỉnh ở bốn câu giữa, ta có thể thấy bài thơ vẫn là dạng thất ngôn bát cú nhng có một số

điểm đặc biệt sau:

-Thể thơ thất ngôn xen lục ngôn Câu 1 và câu 8 chỉ có 6 chữ, hai câu này trở thành câu độc lập Khác với thơ Đờng luật: câu 1 và câu 2, câu 7 và câu 8 gắn với nhau thành một liên chỉnh thể -Cách ngắt nhịp ở bài thơ thất ngôn xen lục ngôn cũng có điểm khác, cụ thể:

Câu 1: 1 / 2 / 3 Câu 2: 2 / 2 / 3 Câu 3 ; 3 / 4 {Thông thờng là nhịp 4/3 Câu 4: 3 / 4

Câu 5: 4 / 3 Câu 6: 4 / 3 Câu 7: 4 / 3 Câu 8: 3 / 3 Cách ngắt nhịp này khiến cho tiết tấu của bài thơ

đa dạng hơn, khả năng biểu đạt cũng lớn hơn -Câu cuối bài thơ là câu lục ngôn nhịp: 3 / 3, th-ờng dồn nén cảm xúc toàn bài

b Cách dùng từ ngữ và hình ảnh: giàu chất sống, rất ấn tợng có sức gợi tả và gợi cảm lớn Một số tính từ đợc đặt trớc danh từ nh: "Lao xao",

"dắng dỏi" đem lại hiệu quả nghệ thuật cao.

c Nghệ thuật đối ở các cặp câu: 3 và 4, 5 và 6 rất chuẩn

-Bài thơ tả cảnh ngày hè rất sinh động và đầy sức sống Tuy nhiên, nó không chỉ miêu tả cảnh sắc

đặc trng của mùa hè mà là một bài thơ "nhân

tình sinh cảnh" Cảnh bộc lộ vẻ đẹp của tâm hồn

Nguyễn Trãi: tinh tế, nhạy cảm, yêu thiên nhiên, yêu đời, nặng lòng với dân, với nớc

-Bài thơ là một minh chứng cho sự sáng tạo trong thể thơ Nôm của Nguyễn Trãi

Bài tập nâng cao: Em hãy phân tích mối quan

IV.Luyện tập:

hệ giữa cảnh và tình trong bài thơ "Cảnh ngày hè"

Định hớng: Cảnh và tình có sự hoà điệu, cộng

h-ởng sâu sắc Nhà thơ không chỉ tả cảnh, vì cảnh

mà còn vì niềm rung động mãnh liệt trong lòng mình

Câu hỏi:

1."Cảnh ngày hè" đợc miêu tả với những hình ảnh và chi tiết nào?

2.Em có nhận xét gì về cách sử dụng từ ngữ của tác giả (đặc biệt là các

động từ và tính từ) trong việc miêu tả cảnh vật?

3.Hãy tìm những ví dụ tả cảnh ngày hè trong thơ cổ điển để so sánh với bài thơ này Từ đó, bình cái hay, cái độc đáo trong bức tranh ngày hè của Nguyễn Trãi?

Câu hỏi:

1.Từ sự cảm nhận vẻ đẹp của bức tranh ngày hè, em hiểu đợc gì về tâm hồn Nguyễn Trãi?

2.Trong bức tranh ngày hè có một hình ảnh rất hay: "Lao xao chợ cá làng

ng phủ", hình ảnh này gợi cho em suy nghĩ gì về nhà thơ Nguyễn Trãi?

(Có thể so sánh với câu thơ: "Đâu tiếng làng xa vãn chợ chiều" trong bài

"Tràng giang" của Huy Cận)

3.Vẻ đẹp nhân cách của Nguyễn Trãi đợc bộc lộ nh thế nào qua hai câu cuối bài thơ?

Câu hỏi:

1.Câu đầu tiên của bài thơ, tác giả viết :" Rồi hóng mát, thủơ ngày trờng"

có gì đặc biệt trong sự rỗi rãi, nhàn hạ của nhà thơ?

2.Với nội dung, ý nghĩa của bài thơ nh vậy mà nhan đề tác phẩm đợc ngời biên soạn đặt là " Cảnh ngày hè" đã hợp lý cha?

3.Không phải ngẫu nhiên mà tác giả xếp bài thơ này vào phần " Bảo kính

cảnh giới", ý nghĩa của vấn đề "gơng báu răn mình" ở đây là gì?

4.Hãy nêu sự sáng tạo nghệ thuật ở bài thơ này?