Bài giảng môn kỹ năng báo chí

Nhiều tác giả 2014, Kỹ năng cho người làm báo, Nhà xuất bản Thông tấn xã Việt Nam.Benjamin Ngo 2013, Phỏng vấn báo chí, Nhà xuất bản Trẻ; Cẩm nang MediaNet - Cơ hội nâng cao nghiệp v

Nhiều tác giả (2014), Kỹ năng cho người làm báo, Nhà xuất bản Thông tấn xã Việt Nam.

Benjamin Ngo (2013), Phỏng vấn báo chí, Nhà xuất bản Trẻ;

Cẩm nang MediaNet - Cơ hội nâng cao nghiệp vụ, kỹ năng báo chí cho các phóng viên và nhà báo trẻ (2006), Hội đồng Anh;

Nguyễn Khắc Khanh (2006), Văn bản pháp quy về báo chí – xuất bản, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia;

Makxim Kuznhesop và Irop Sukunop (2006), Cách điều

khiển cuộc phỏng vấn, người dịch: Lê Tâm Hằng, Ngữ

Phan, Nhà xuất bản Thông Tấn;

Maria Lukiana (2004), Công nghệ phỏng vấn, người dịch: Hoàng Anh, Nhà xuất bản Thông Tấn;

Peter Eng và Jeff Hodson (2007), Tường thuật và Viết tin:

Sổ tay những điều cơ bản, người dịch: Vũ Hồng Liên, Nhà xuất bản Thông Tấn.

NHÀ BÁO VÀ NGHIỆP VỤ BÁO CHÍ

BÀI 1

Nhà báo và công việc của nhà

báo

 Từ điển tiếng Việt năm 1992 định nghĩa “nhà báo là người chuyên làm nghề viết báo”

 Luật Báo chí (1999) “Nhà báo phải là người

có quốc tịch Việt Nam, có địa chỉ thường trú tại Việt Nam, có đủ các tiêu chuẩn chính trị, đạo đức và nghiệp vụ báo chí do nhà nước

quy định, đang hoạt động hoặc cộng tác

thường xuyên với một cơ quan báo chí Việt Nam và được cấp thẻ nhà báo”.

Company Logo

Nhà báo và công việc của nhà báo

 Phóng viên: hẹp hơn khái niệm nhà báo, là một bộ phận, thành phần trong nội hàm nhà báo Thông thường người ta gọi những người làm việc tại một cơ quan báo chí cụ thể là phóng viên.

 Từ điển tiếng Việt năm 1992 gọi phóng viên là “người làm báo chuyên đi lấy tin tức, tài liệu để viết bài”.

Company Logo

Nhà báo và công việc của nhà

báo

 Biên tập viên: là những người làm việc tại các tòa soạn báo chí, các nhà xuất bản, các tổ chức hoạt động nghệ thuật… chuyên biên tập tác phẩm và hoàn chỉnh tác phẩm theo yêu cầu và qui định chung Biên tập viên thường được lựa chọn từ những nhà báo có nhiều năm kinh nghiệm, có vốn liếng dày dặn về chữ

nghĩa và đặc biệt là phải am hiểu về tòa soạn báo, có khả năng tổ chức tin, bài cho tờ báo.

Company Logo

Nhà báo và công việc của nhà báo

 Quyền của nhà báo (Luật Báo chí 1999):

 Hoạt động báo chí trên lãnh thổ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; hoạt động báo chí ở nước ngoài theo quy định của Chính phủ

 Khai thác và được cung cấp thông tin trong hoạt động báo chí theo quy định của pháp luật;

 Khước từ việc biên soạn hoặc tham gia biên soạn tác phẩm báo chí trái với quy định của pháp luật về báo chí;

 Được đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ nghiệp vụ báo chí; hưởng một

số chế độ ưu tiên cần thiết trong hoạt động báo chí theo quy định của Chính phủ;

 Được pháp luật bảo hộ trong hoạt động nghề nghiệp Không ai được đe doạ, uy hiếp tính mạng, xúc phạm danh dự, nhân phẩm của nhà báo, phá huỷ, thu giữ phương tiện, tài liệu, cản trở nhà báo hoạt động nghề nghiệp đúng pháp luật.

Nhà báo và công việc của nhà báo

 Nghĩa vụ của nhà báo (Luật Báo chí 1999):

 Thông tin trung thực về tình hình trong nước và thế giới phù hợp với lợi ích của đất nước và của nhân dân; phản ánh ý kiến, nguyện vọng chính đáng của nhân dân, góp phần thực hiện quyền tự do báo chí, quyền tự do ngôn luận trên báo chí của công dân.

 Bảo vệ đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước; phát hiện, bảo vệ nhân tố tích cực; đấu tranh phòng, chống các tư tưởng, hành vi sai

phạm

 Thường xuyên học tập, rèn luyện nâng cao trình độ chính trị, phẩm chất đạo đức và nghiệp vụ báo chí; không được lạm dụng danh nghĩa nhà báo để sách nhiễu và làm việc vi phạm pháp luật

 Phải cải chính, xin lỗi nếu thông tin sai sự thật, xuyên tạc, vu khống, xúc phạm uy tín của tổ chức, danh dự, nhân phẩm của cá nhân

 Chịu trách nhiệm trước pháp luật và trước người đứng đầu cơ quan báo chí về nội dung tác phẩm báo chí của mình và về những hành vi vi phạm pháp luật về báo chí”

Nhà báo và công việc của nhà

báo

Nhà báo là người làm nghề đưa tin chuyên nghiệp Nhiệm

vụ đặc thù của nhà báo là tìm kiếm, xác minh, đánh giá và cung cấp thông tin về tất cả những sự kiện mới mà công chúng cần được biết mỗi ngày mỗi giờ, thậm chí mỗi phút mỗi giây.

Company Logo

Nhà báo và công việc của nhà báo

Nhà báo có thể làm việc ở nhiều nơi, với nhiều vị trí Tuy nhiên, các vị trí này đều liên quan đến vấn đề thông tin – truyền thông: làm việc tại các tòa soạn báo, đài phát thanh, truyền hình Đây là nơi làm việc mà các nhà báo làm nhiều nhất.

Company Logo

II Đặc điểm nghề báo

 Cái mới: những sự việc, sự kiện, tình huống, hoàn cảnh mới nảy sinh, mới xuất hiện, tiêu biểu cho sự vận động phát triển không ngừng của cuộc sống

Cái mới: yêu cầu tối thượng của một tác phẩm báo chí

 Mới về thời gian

 Mới về nội dung: Cái gì mới? Mới ở điểm nào? Đã có báo nào đăng chưa?

 Nếu đã đăng  góc độ tiếp cận mới

 Không phải cái mới nào cũng có thể trở thành đối tượng của tác phẩm báo chí Những cái mới mang tính ngẫu nhiên, đơn lẻ, đột xuất không phải là đối tượng phản ánh của báo chí

 Báo chí chỉ lựa chọn thông tin về những cái mới tiêu biểu, điển hình nhất Đó là những cái mới tiêu biểu, điển hình, gắn liền với bản chất và phản ánh xu thế vận động đích thực của đời sống, đồng thời không được xâm hại đến quyền lợi của quốc gia

III các bước tiến hành cơ bản trong quy trình sáng tạo một tác phẩm báo chí

 Nghiên cứu, thâm nhập thực tiễn, phát hiện đề tài;

 Thu thập thông tin, dữ liệu;

BÀI 2

ĐẠO ĐỨC VÀ NGUYÊN TẮC

NGHỀ BÁO

Đạo đức nghề nghiệp nhà báo

Nguyên tắc tác nghiệp nghề báo

1

2

Nội dung chính

I Đạo đức nghề nghiệp nhà báo

 1 Khái niệm: Đạo đức là 1 hình thái ý thức xã hội, tập hợp

những quy tắc, chuẩn mực xã hội nhằm điều chỉnh cách đánh giá của con người trong quan hệ với nhau và với xã hội.

Những vi phạm đạo đức

nghề nghiệp của nhà báo

 Nhà báo không nghiên cứu, thâm nhập thực tiễn để phát hiện đề tài sáng tạo tác phẩm báo chí mà chỉ sao chép ,

bịa đặt thông tin , hư cấu chi tiết trong tác phẩm, dẫn tới gây hậu quả xấu cho dư

luận xã hội.

Những vi phạm đạo đức nghề nghiệp của nhà báo

 Tác phẩm báo chí sai số liệu, nhầm lẫn thông tin – lỗi vi phạm đạo đức nghề nghiệp của nhà báo trong sử dụng các phương

pháp thu thập thông tin, dữ liệu.

Những vi phạm đạo đức nghề

nghiệp của nhà báo

 Mục đích thông tin không rõ ràng, lạm dụng những chi tiết

“hot”, giật gân câu khách tác phẩm thiếu tính khách quan, chân thực và giá trị nhân văn – nhà báo đã vi phạm đạo đức nghề

nghiệp trong bước thể hiện tác phẩm báo chí.

Những vi phạm đạo đức nghề nghiệp của nhà báo

 Không tự biên tập tác phẩm của mình, nhà báo vô tình hoặc cố ý

để lọt sai sót, đánh đố biên tập viên , đó cũng là sự vi phạm đạo đức nghề nghiệp.

 Vì lợi ích cá nhân, nhóm hoặc vì mục đích thương mại mà coi nhẹ các chức năng, nguyên tắc hoạt động của báo chí khi tổ chức tác phẩm trên các sản phẩm báo chí

– đó là sự vi phạm pháp luật và đạo đức nghề nghiệp.

 Không theo dõi, nắm bắt và xử lý thông tin phản hồi từ

hiệu quả, hậu quả của tác phẩm báo chí, lãnh đạo, phóng viên, cộng tác viên, biên tập viên đã vi phạm đạo đức nghề nghiệp báo chí.

Những vi phạm đạo đức nghề nghiệp của nhà báo

Company Logo

Nguyên tắc tác nghiệp

◦ Nguyên tắc đạo đức báo chí ASEAN:

“Phải giữ vững nguyên tắc công khai, dân chủ, chính xác và trung thực trong quá trình khai thác tin tức, tư liệu, chụp ảnh…”

◦ Quy tắc đạo đức nghề nghiệp của nhà báo Việt Nam:

◦ "tính trung thực, khách quan, tôn trọng sự thật”

Company Logo

Nguyên tắc tác nghiệp

◦ Những quy ước, nguyên tắc cơ bản của

đạo đức báo chí đang đứng trước nhiều thách thức trong bối cảnh truyền thông

đa phương tiện, tích hợp và hội tụ ngày nay.

Company Logo

Nguyên tắc tác nghiệp

 Nguyên tắc tác nghiệp đối với cá nhân mỗi nhà báo

Sự hoạt động trong nghề báo nhiều khi mang tính độc lập, riêng biệt nên không

ai khác chính nhà báo phải có những quy tắc riêng trong tác nghiệp, chỉ anh và chính anh mới tự kiểm tra và điều chỉnh hành vi của mình chứ không ai khác

Company Logo

Nguyên tắc tác nghiệp

 Nguyên tắc tác nghiệp đối với cá nhân mỗi nhà báo

- Trung thành với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc dưới sự lãnh đạo của Đảng và nhà nước; luôn gắn bó với nhân dân, hết lòng phục vụ nhân dân.

- Tôn trọng sự thật và tôn trọng quyền được biết sự thật của công chúng là bổn phận đầu tiên của nhà báo.

- Khi thực hiện nhiệm vụ, nhà báo phải luôn bảo vệ các nguyên tắc trong khi thu thập và đăng tải tin tức một cách trung thực đảm bảo quyền bình luận và phê phán một cách công bằng.

- Chỉ viết bài theo những thông tin mà bản thân biết rõ nguồn gốc, không được lấp liếm những thông tin thiết yếu hoặc làm sai lệch tài liệu.

Company Logo

Nguyên tắc tác nghiệp

 Nguyên tắc tác nghiệp đối với cá nhân mỗi nhà báo

◦ Mỗi nhà báo cần tuân thủ các quy tắc khách quan trung thực: 

- Bảo vệ bí mật quốc gia, nghề nghiệp liên quan đến nguồn tin bí mật.

- Tôn trọng, đoàn kết, hợp tác giúp đỡ đồng nghiệp trong hoạt động nghề nghiệp.

- Giữ gìn và phát huy văn hóa dân tộc, đặc biệt là không phân biệt đối xử về màu

da, giới tính, dân tộc, quan điểm chính trị, tôn giáo… của mỗi dân tộc, quốc gia.

- Đặc biệt một nhà báo trước hết là một công dân có trách nhiệm: tuân thủ pháp luật, không vi phạm pháp luật Trong nghề nghiệp phải tuân thủ các nguyên tắc mà cơ quan báo chí đưa ra, không đạo văn, bóp méo sự thật có ác ý, vu khống, bôi nhọ, buộc tội vô căn cứ, nhận hối lộ dưới bất kỳ một hình thức nào để đăng hoặc lấp liếm thông tin Và quan trọng nhất vẫn là sự trung thực của bản thân mỗi nhà báo trong mỗi hành vi.

Company Logo

Nguyên tắc tác nghiệp

 Nguyên tắc tác nghiệp đối với cá nhân mỗi nhà báo

Tóm lại, tôn trọng con người, hành nghề một cách có lương tâm, giữ gìn danh dự và bản lĩnh nghề nghiệp chính là yêu cầu lớn nhất, tổng quát nhất về đạo đức của người làm báo.

Company Logo

Nguyên tắc tác nghiệp

Bộ quy tắc mang tính chất cá nhân này chính là những câu tự vấn trước khi nhà báo đặt bút viết :

◦Bài báo này có lợi cho ai?

◦Có hại cho ai?

◦ Sau bài báo này điều gì sẽ diễn ra tiếp theo?

◦Bản thân mình còn băn khoăn điều gì sau khi viết xong bài báo hay không?

◦Viết về thân phận con người, điều gì chính mình không muốn thì đừng bắt người khác phải gánh chịu.

BÀI 3

KỸ NĂNG PHÁT HIỆN

TÌM KIẾM ĐỀ TÀI

TRONG QUY TRÌNH SÁNG TẠO TÁC PHẨM

BÁO CHÍ

I Khái niệm đề tài

 Là sự kiện hay vấn đề mà nhà báo hướng tới, nhận thức và phản ánh vào tác phẩm (Tác phẩm báo chí – Tạ Ngọc Tấn)

 là nội dung chủ yếu tác giả đặt ra trong tác phẩm, xuyên suốt tác phẩm báo chí

 (Lao động nhà báo – Lê Thị Nhã)

II Tìm kiếm đề tài từ các nguồn tin

 1 Sách, báo chí, internet

2 Mạng xã hội

3 Người dân

4 Các hãng thông tấn, báo chí nước ngoài

5 Dư luận xã hội

6 Chủ trương, chính sách, quyết định…

6 Quan sát, trải nghiệm của PV

7 Một số nguồn tin từ đồng nghiệp, sự kiện

III Yêu cầu đối với đề tài

BÀI 4

KỸ NĂNG THU THẬP THÔNG TIN, TƯ LIỆU TRONG QUY TRÌNH SÁNG TẠO TÁC PHẨM

BÁO CHÍ

I Vai trò của tư liệu

 Nguồn: con người, môi trường vật chất xung quanh và các loại văn bản

 Phân loại tư liệu:

 Tư liệu động – tư liệu tĩnh

 Tư liệu văn tự - phi văn tự

 Tư liệu chính thức – không chính thức

 Tư liệu trực tiếp – gián tiếp

II Các phương pháp thu thập thông tin cơ bản

 1 Quan sát

 2 Nghiên cứu tài liệu

 3 Phỏng vấn

1 Quan sát

 Khái niệm:

 Quan sát là phương pháp thu thập thông tin thông qua các tri giác như nghe, nhìn… để thu nhận các thông tin từ thực tế xã hội nhằm đáp ứng mục tiêu đặt ra của đề tài.

I QUAN NIỆM VỀ PHỎNG VẤN

• Phỏng vấn là một phương pháp thu thập thông tin (tư liệu)

•Phỏng vấn là một thể loại báo chí

Như vậy mục đích của phỏng vấn:

+ để lấy tư liệu viết bài + để viết bài phỏng vấn

 Phỏng vấn là sự tiếp xúc giữa người với người, là sự truyền thông giữa người với người-trong trường hợp này là giữa người được phỏng vấn và nhà báo nhằm mục đích đáp ứng nhu cầu thông tin của người thứ ba-là độc giả-về một chủ đề nào đó

(trích lời giới thiệu của nhà báo Phan Quang trong cuốn “Phỏng vấn trong báo viết”)

MỘT SỐ ĐỊNH NGHĨA VỀ PHỎNG VẤN

 Phỏng vấn báo chí là một trong những thể loại thuộc nhóm các thể loại báo chí thông tấn, trong đó trình bày cuộc nói chuyện giữa nhà báo với một hoặc một nhóm người về vấn đề mà xã hội quan tâm, có ý nghĩa chính trị-xã hội nhất định, được đăng, phát trên các phương tiện thông tin đại chúng”

(trích cuốn “Các thể loại báo chí thông tấn” của Đinh Văn Hường)

 Phỏng vấn là một thể loại thuộc nhóm thông tấn báo chí sử dụng hình thức trao đổi, hỏi -đáp giữa phóng viên và đối tượng được lựa chọn để trao đổi về một vấn đề thời sự có ý nghĩa xã hội nhất định nhằm thoả mãn nhu cầu thông tin mà công chúng quan tâm

 Nhanh, trực tiếp

 Khách quan hoá thông tin

 Thông tin độc quyền

 Hình thức đối thoại

III THẾ MẠNH CỦA THỂ LOẠI PHỎNG VẤN

 Sự kiện xảy ra mà nhà báo không có ở đó

 Khi viết về các chân dung nhân vật

 Có những sự kiện cần phải có những ý kiến của

chuyên gia

 Là một trong những cách khai thác và thể hiện mọi khía cạnh của thông tin (mà các thể loại khác không hiệu quả bằng)

IV KHI NÀO THÌ PHỎNG VẤN ?

 Phỏng vấn thông tin, phỏng vấn thời sự

 Phỏng vấn để làm rõ hơn một vấn đề

 Phỏng vấn chân dung

 Phỏng vấn-trao đổi, trò chuyện (talkshow)

V CÁC DẠNG PHỎNG VẤN

 Phỏng vấn trực tiếp

 Phỏng vấn gián tiếp ( phỏng vấn bằng văn bản)

 Phỏng vấn qua điện thoại hoặc qua các phương tiện truyền thông khác

VI MỘT SỐ CÁCH THỨC LÀM PHỎNG VẤN

MỘT SỐ NGUYÊN TẮC CƠ BẢN

 Chọn đối tượng am hiểu hoặc có thẩm quyền

 Phải hỏi người đối thoại những gì đáng thông tin

 Phải lường trước để hỏi thêm sự kiện, tình huống xung quanh đó

 Có thể chuẩn bị câu hỏi trước và cung cấp cho

người được phỏng vấn

 Phải xác định sự kiện nào là tâm điểm chính và các vấn đề nội dung khác phải xoay quanh vấn đề

chính đó

MỘT SỐ NGUYÊN TẮC CƠ BẢN (tt)

 Chủ đề phải rõ ràng, đáp ứng được yêu cầu thông tin của từng thời điểm, từng địa bàn, được nhiều

người quan tâm

 Tạo được ít nhiều “kịch tính” trong phỏng vấn

 Tạo được mối quan hệ gắn bó giữa người hỏi và

Giai đoạn trước mở hướng và chuẩn bị kết quả cho giai đoạn tiếp theo

Chuẩn bị cho cuộc phỏng vấn như thế nào?

2 Vạch đề cương câu hỏi (soạn danh mục/bộ khung): tập hợp ý tưởng

Mục đích:

nghiệp

Chuẩn bị cho cuộc PV như thế nào? (tt)

3 Tìm hiểu người được phỏng vấn

+ Lựa chọn đối tượng được phỏng vấn + Tìm hiểu đối tượng được phỏng vấn

Tiến hành phỏng vấn

 Tạo tâm lý thoải mái

 Tạo ấn tượng (giới thiệu về mình)

 Giao tiếp bằng mắt

 Chọn vị trí gồi thích hợp, thoải mái: khách ngồi trước mình ngồi sau

Tiến hành phỏng vấn (tt)

 Câu hỏi đầu tiên mang tính chung chung

 Không bắt dầu bằng câu hỏi quan trọng nhất hay khó nhất

 Đẩy cuộc phỏng vấn đến từng chi tiết cụ thể nhất

 Đặt câu hỏi mở

 Quay trở lại chủ đề nếu người phỏng vấn đi quá xa

 Không tranh luận, không đưa ra ý kiến của riêng mình

 Giữ mối liên hệ trước khi chia tay để có thể liên lạc lại

Company Logo

Nguyên tắc thu thập thông tin

 Kiểm tra và tiếp cận nguồn tin

lòng tin, và một phần của lòng tin phụ thuộc vào tính minh bạch Công chúng cần được biết thông tin của bài báo lấy từ đâu.

nhà báo dựa hẳn vào nguồn tin mà quên đi nhiệm vụ phải kiểm

chứng thông tin Hãy cố gắng có ý kiến thứ hai hoặc các quan điểm cân bằng.

các số liệu thống kê hoặc thông tin Xuất xứ cần phải rõ ràng và càng ngắn càng tốt