Nghệ thuật sân khấu múa rối nước

CẤU TẠO BÀI Phần 1: Giới thiệu. Phần 2: Lịch sử hình thành sân khấu múa rối nước. Phần 3: Các thành tố của sân khấu rối nước. 1. Sân khấu và buồng trò. 1.1. Sân khấu. 1.2. Buồng trò. 2. Quân rối và máy điều khiển. 2.1. Quân rối. 2.2. Máy điều khiển. 3. Hệ thống trò và tích trò. 4. Âm nhạc. 5. Phường hội và nghệ nhân. 5.1. Phường hội 5.2. Nghệ nhân Phần 4: Các phường rối cổ truyền. 1. Phường rối Nam Chấn 2. Phường rối Nguyễn 3. Phường rối Đào Thục Phần 5: Thực trạng của múa rối nước. Phần 6: Các giải pháp để gìn giữ và phát triển nghệ thuật múa rối nước. NỘI DUNG CHÍNH PHẦN 1: Giới thiệu “Ôi bà con ơi... tôi ra đây có phải xưng danh không nhỉ...tôi là Tễu...” Câu bắt đầu, thoạt nghe có vẻ như một câu chào của một diễn viên chèo, nhưng xét kĩ lại “ chú Tễu” là một nhân vật đặc trưng chỉ xuất hiện trong nghệ thuật múa rối nước. Múa rối nước là môn nghệ thuật đặc sắc ra đời từ nền văn hóa lúa nước. Từ một nghệ thuật mang yếu tố dân gian, múa rối nước đã trở thành một nghệ thuật truyền thống. Và cùng với tuồng, chèo, múa rối nước được coi là môn nghệ thuật có vị trí cao trong nghệ thuật sân khấu dân tộc. Nói đến múa rối thì hầu như dân tộc nào cũng có, nhưng múa rối nước thì đặc biệt chỉ có duy nhất ở Việt Nam. Tinh hoa của nghệ thuật múa rối nước ngày càng nhận được nhiều sự ngưỡng mộ của bạn bè quốc tế, trở thành một sản phẩm nghệ thuật độc đáo của Việt Nam. PHẦN 2: Lịch sử hình thành sân khấu múa rối nước. Hầu hết các nước trên thế giới đều có múa rối. Và ở Việt Nam, múa rối là một trong những loại hình nghệ thuật truyền thống. Đến nay nghệ thuật múa rối Việt Nam đã đạt đến trình độ nghệ thuật có giá trị cao về tinh thần, là một trong những loại hình sân khấu giải trí hấp dẫn trong đời sống văn hóa tinh thần của người dân Việt Nam. Đây là một trong những loại hình sân khấu tiêu biểu cho nền văn hóa dân tộc Việt Nam – thể hiện trí tuệ và sự thông minh, sức sáng tạo của con người Việt Nam. Trong xã hội hiện đại hôm nay, múa rối nước không còn quá xa lạ với đại bộ phận người dân trong nước và trên thế giới. Có lẽ thời gian là một trong những nhân tố giúp múa rối nước định hình, khẳng định và phát triển để được xếp hạng là một trong những loại hình nghệ thuật có giá trị cao, mang tính truyền thống trong đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân Việt Nam. Nói đến sự ra đời của nghệ thuật múa rối nước, không thể nói chắc chắn nó xuất hiện từ bao giờ, nhưng có nhiều ý kiến cho rằng rối nước xuất hiện từ rất lâu đời từ thời cổ đại và gắn liền với nhà nước của các vua Hùng, trở thành một nghệ thuật gắn liền với các tập tục, nghi lễ, hội hè Việt cổ cách đây hơn 2000 năm. Nhưng trên thực tế cho thấy múa rối tồn tại ở Việt Nam cho đến nay trên dưới 1000 năm, nó phát triển mạnh nhất vào thời Lý – Trần (thế kỷ XI – XII), và hiện vẫn chưa có một tư liệu nào chứng minh được nguồn gốc ra đời của nghệ thuật múa rối nước. Duy nhất hiện còn lưu trên Bia “Sùng Thiện Diên linh tự tháp” có niên hiệu Thiên Phù Duệ Vũ thứ 2 (1121) thời Lý Nhân Tông, có ghi trò múa rối nước biểu diễn mừng thọ Nhà vua. Điều đó chứng tỏ rằng nghệ thuật múa rối dân gian Việt Nam đã được hình thành từ bao đời nay, được lưu truyền tồn tại và ngày càng phát triển với nhiều thể loại như: Rối tay, rối que, rối dây, rối nhà mồ,rối mặt nạ,rối diều sáo, rối đồ chơi, rối sao, rối bóng,… đặc biệt là múa rối nước. Như vậy có thể nói rối nước là một loại hình nghệ thuật sân khấu truyền thống của dân tộc ra đời từ rất sớm.

NGHỆ THUẬT SÂN KHẤU MÚA RỐI NƯỚC

***

Giảng viên: Hồ Thu Hà

***

Danh sách thành viên :

BẢNG PHÂN CÔNG CÔNG VIỆC ST

GIÁ

GHI CHÚ

1 Nguyễn Thu Hiền Lịch sử hình thành của

sân khấu múa rối nước

3 Lê Văn Hưng Tìm hiểu về quan niệm

về phường hội

Hưng:

4/5*

Hưngnộp đúnghạn

4 Trần Minh Nguyệt Tìm hiểu về âm nhạc 5/5* Nộp

6 Nguyễn Thị Thủy Tìm hiểu về quân rối và

máy điều khiển

Thư:3/5*

Linh:3/5*

Nộpmuộn

8 Nguyễn Thị Vân Anh Làm powerpoint V.Anh:5/5

thuyết trình, đánh giá.

5/5* Nhóm

trưởng

CẤU TẠO BÀI

Phần 1: Giới thiệu

Phần 2: Lịch sử hình thành sân khấu múa rối nước

Phần 3: Các thành tố của sân khấu rối nước

1. Sân khấu và buồng trò

Phần 4: Các phường rối cổ truyền

1. Phường rối Nam Chấn

2. Phường rối Nguyễn

3. Phường rối Đào Thục

Phần 5: Thực trạng của múa rối nước

Phần 6: Các giải pháp để gìn giữ và phát triển nghệ thuật múa rối nước

Múa rối nước là môn nghệ thuật đặc sắc ra đời từ nền văn hóa lúa nước Từ mộtnghệ thuật mang yếu tố dân gian, múa rối nước đã trở thành một nghệ thuật truyềnthống Và cùng với tuồng, chèo, múa rối nước được coi là môn nghệ thuật có vị trícao trong nghệ thuật sân khấu dân tộc Nói đến múa rối thì hầu như dân tộc nàocũng có, nhưng múa rối nước thì đặc biệt chỉ có duy nhất ở Việt Nam Tinh hoa củanghệ thuật múa rối nước ngày càng nhận được nhiều sự ngưỡng mộ của bạn bèquốc tế, trở thành một sản phẩm nghệ thuật độc đáo của Việt Nam.

PHẦN 2: Lịch sử hình thành sân khấu múa rối nước.

Hầu hết các nước trên thế giới đều có múa rối Và ở Việt Nam, múa rối là mộttrong những loại hình nghệ thuật truyền thống Đến nay nghệ thuật múa rối ViệtNam đã đạt đến trình độ nghệ thuật có giá trị cao về tinh thần, là một trong nhữngloại hình sân khấu giải trí hấp dẫn trong đời sống văn hóa tinh thần của người dânViệt Nam Đây là một trong những loại hình sân khấu tiêu biểu cho nền văn hóadân tộc Việt Nam – thể hiện trí tuệ và sự thông minh, sức sáng tạo của con ngườiViệt Nam Trong xã hội hiện đại hôm nay, múa rối nước không còn quá xa lạ vớiđại bộ phận người dân trong nước và trên thế giới Có lẽ thời gian là một trongnhững nhân tố giúp múa rối nước định hình, khẳng định và phát triển để được xếphạng là một trong những loại hình nghệ thuật có giá trị cao, mang tính truyền thốngtrong đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân Việt Nam

Nói đến sự ra đời của nghệ thuật múa rối nước, không thể nói chắc chắn nó xuấthiện từ bao giờ, nhưng có nhiều ý kiến cho rằng rối nước xuất hiện từ rất lâu đời từthời cổ đại và gắn liền với nhà nước của các vua Hùng, trở thành một nghệ thuậtgắn liền với các tập tục, nghi lễ, hội hè Việt cổ cách đây hơn 2000 năm Nhưng trênthực tế cho thấy múa rối tồn tại ở Việt Nam cho đến nay trên dưới 1000 năm, nóphát triển mạnh nhất vào thời Lý – Trần (thế kỷ XI – XII), và hiện vẫn chưa có một

tư liệu nào chứng minh được nguồn gốc ra đời của nghệ thuật múa rối nước Duynhất hiện còn lưu trên Bia “Sùng Thiện Diên linh tự tháp” có niên hiệu Thiên PhùDuệ Vũ thứ 2 (1121) thời Lý Nhân Tông, có ghi trò múa rối nước biểu diễn mừngthọ Nhà vua Điều đó chứng tỏ rằng nghệ thuật múa rối dân gian Việt Nam đã đượchình thành từ bao đời nay, được lưu truyền tồn tại và ngày càng phát triển vớinhiều thể loại như: Rối tay, rối que, rối dây, rối nhà mồ,rối mặt nạ,rối diều sáo, rối

đồ chơi, rối sao, rối bóng,… đặc biệt là múa rối nước

Như vậy có thể nói rối nước là một loại hình nghệ thuật sân khấu truyền thống củadân tộc ra đời từ rất sớm.

Cùng với đó có ý kiến lại cho rằng rối nước là một loại hình nghệ thuật được tạo rabởi sự tìm tòi, sáng tạo và liên tưởng của cha ông ta trước cuộc sống bình dị gắnliền với nghề nông nghiệp trồng lúa nước và sự du nhập mạnh mẽ của phật giáovào Việt Nam Và từ thực tế cho thấy, do điều kiện tự nhiên và công việc của nhànông, có thể nói rằng: Múa rối nước được xây đắp hình thành từ tâm tư, tình cảmcủa người dân lao động, nó tái hiện cuộc sống và ước vọng của thời đại.Trước kiarối nước chỉ diễn ngoài trời, sân khấu gắn bó, hòa quyện với thiên nhiên, trongkhông gian mênh mông, trời, đất và nước có cây xanh, mây, gió, lửa, có khói mờvương tỏa, ẩn hiện mái đình uốn cong và màu ngói đỏ, quả là một sự hòa quyệnđộc đáo giữa thiên nhiên và con người Ngày nay, múa rối nước Việt Nam, khôngchỉ bảo tồn mà đã được khai thác sâu, rộng hơn

Phần 3: Các thành tố của sân khấu múa rối nước

1. Sân khấu và buồng trò

1.1. Sân khấu

Sân khấu múa rối nước là khoảng trống trước mặt buồng trò Giống như tên gọicủa loại hình nghệ thuật này, sân khấu của múa rối nước đặc biệt chính là mặt nướcphía trước buồng trò tạo sân khấu biểu dễn múa rối nước y như ban thờ lớn ở Đình,Chùa của người Việt, giống như là một đình làng thu nhỏ lại với những mái uốncong lung linh phản chiếu trên mặt nước Sân khấu được trang bị cờ, quạt, voi,lọng, cổng hàng mã Buổi diễn rất nhộn nhịp với lời ca, tiếng trống, mò, tù và,chen tiếng pháo chuột, pháo thăng thiên, pháo mở cờ từ dưới nước lên, trong ánhsáng lung linh và màn khói huyền ảo

Sân khấu múa rối nước hường là ao, hồ của làng mạc thôn quê,khán đài là bãi cỏrộng xung quanh đấy rất thuận tiện cho dân chúng thưởng thức Được gọi” là thủyđình “ hay “nhà rối” gồm hai tầng , tầng trên được dùng để thờ tổ, tầng dưới đượcdùng để làm hậu trường có màn che là nơi các nghệ nhân nghâm mình biểu diễn

Về Cấu tạo của sân khấu múa rối nước

Tổng thể sân khấu múa rối nước chủ yếu được dựng ngoài trời, gồm:

– Một: Buồng trò – dựng giữa ao, hồ, che kín, có mành treo cửa trước để che nghệnhân đứng sau điều khiển các quân rối.

– Hai: Sân khấu – khoảng mặt nước trước mành dài rộng 4m x 4m, hai bên có lancan thấp kéo từ hai nhà nanh hai bên, nơi quân rối hoạt động

– Ba: Nơi người xem – khoảng bờ, bãi, sân trước và hai bên sân khấu dưới bóngcây trồng quanh ao, hồ…

1.2. Buồng trò

Buồng trò múa rối là nhà rối hay thủy đình đây là nơi dấu mình của các nghệ nhân,đồng thời đây cũng là nơi để con rối để sắp trò và để nhạc công biểu diễn Buồngtrò được dựng giữa ao, hồ, che kín và có mành treo cửa trước để che nghệ nhânđứng sau điều khiển

Về cấu tạo, buồng trò được dựng với cấu trúc cân đối tượng trưng cho mái đìnhcủa vùng nông thôn Việt Nam Buồng trò được trang bị cờ, quạt, voi lọng, cổnghàng mã… Trên thực tế nó có cấu trúc hình vuông , mái lợp được chia làm 2 lớp :

âm dương, bốn cột cái đỡ các mái trên Mười hai cột con sắp thành hàng quanh bốnbên đỡ mái dưới , cả hai mái đều được lợp bằng ngói mũi xếp chồng lên nhau theohình vẩy cá, nơi giáp góc các mái đều được làm thành những đầu dao uốn lượncong lên Dù được xây bằng gạch hay dựng bằng gỗ thì thủy đình vẫn mở thông rabốn phương Vì được xây dựng trên ao hồ lên khi dựng thủy đình thường rất là chitiết và cẩn thận, chọn lựa những vật liệu tốt để làm ,do đó mà thủy đình có thểđược sử dụng trong khoảng thời gian dài

Tư duy của người Việt thường gắn giá trị thẩm mĩ với giá trị ích dụng, bởi vậy thủyđình với cấu trúc như kia sẽ không có nhiều công năng sử dụng do đó mà số lượngthủy đình ở các phường rối có ít đi Tuy nhiên tính độc đáo của thủy đình rối nước

là ở chỗ nó thường tọa lạc ở giữa các ao làng, hồ trong một tổng thể không giankiến trúc của đình, đền, chùa , miếu Chính vì thế nên hoạt động biểu diễn rốinước cũng được lựa chọn vào những dịp lễ hội quan trọng

Người nghệ nhân rối nước đứng trong buồng trò để điều khiển con rối , họ thao táctừng cây sào, thừng , vọt … hoặc giật con rối bằng hệ thống dây bố trí ở bên ngoàihoặc dưới nước Và chỉ xuất hiện trước mặt khán giả vài giây để chào cảm ơn saukhi kết thúc tiết mục

2. Quân rối và máy điều khiển

2.1. Quân rối

Quân rối là một trong những yếu tố vô cùng quan trọng để cấu thành nghệ thuậtsân khấu múa rối nước Quân rối chính là những diễn viên chuyên nghiệp làmduyên làm dáng trên mặt nước sân khấu, được các nghệ nhân chế tác và điều khiểnthổi hồn vào, khiến cho nó trở nên có linh tính, biết pha trò, chọc vui mọi người

Từ những con rối riêng lẻ của một số các cá thể phát triển thành những phường rốivới nhiều những tích trò hay, lạ, đẹp mắt rồi được đem ra biểu diễn, thi tài phục vụnhân dân Từ đây nghệ thuật Múa rối đã trở thành thú chơi tao nhã của nhân dânđồng bằng sông Hồng và đến nay đã trở thành một loại hình nghệ thuật truyềnthống trong dân gian được gìn giữ, bảo tồn và phát huy

Cấu tạo của quân rối

Chất liệu thông dụng để tạc con rối là gỗ sung nhẹ lại dai, dễ điều khiển dưới nước.Tuỳ từng tính cách nhân vật, mỗi con rối được tạc với những đường nét cách điệuriêng Quân rối nước có hai phần: Phần thân nổi lên mặt nước thể hiện nhân vật,còn phần đế chìm dưới mặt nước giữ cho rối nổi, đồng thời là nơi lắp máy điềukhiển rối Cuối cùng là gọt giũa, đánh bóng và trang trí với nhiều màu sơn làm tônthêm đường nét, tính cách cho từng nhân vật Hình thù của con rối thường tươi tắn,ngộ nghĩnh, có tính hài và tính tượng trưng cao

Quy trình làm quân rối

Con rối được các nghệ nhân làm bằng gỗ, thông thường gỗ tốt sẽ nặng và chìm,nên gỗ sung là chất liệu thông dụng để tạo con rối, do loại gỗ này nhẹ, dai, lại rất

dễ điều khiển trong khi biểu diễn dưới nước Sau khi chọn được gỗ chế tác, cácnghệ nhân thực hiện một loạt các thao tác mộc, biến những khúc gỗ vô tri thànhnhững quân rối với hình thù đặc trưng của từng nhân vật Và sau đó quân rối đượcsơn một lớp sơn không thấm nước Để tạo ra một con rối hoàn chỉnh ,các nghệnhân phải trải qua nhiều giai đoạn tỉ mỉ ,từ đục cốt đến trang trí

Phường rối Yên ở xã Thạch Xá, huyện Thạch Thất, tỉnh Hà Tây dùng gỗ cây yến

để làm quân rối Con rối được sơn 4 hoặc 5 lần bằng một loại vecni truyền thống

có phủ lớp bạc, do vậy các con rối rất bền

VD: Phường rối Ra ở huyện Thạch Thất,tỉnh Hà Tây sơn rối theo 3 bước:

Bước 1:Sơn hom

Người thợ thủ công sơn phủ con rối bằng một lớp sơn ta trộn đất sét, sau đó dùngmột viên đá cuội để đánh bóng rồi dùng đã màu cọ xát thân rối trong nước

Bước 2:Sơn lót

Tiếp đó người thợ sơn con rối thêm vài lần nữa để lấp kín mọi vết nứt Sau khi khô,

cứ mối lớp sơn lại được người thợ dùng một viên đá để đánh bóng

Bước 3:Thếp bạc

Lần này trong lúc sơn còn chưa khô, người thợ dán lên các lá quỳ dày 3cm, rộng4cm2 do làng Kiêu Kỵ, huyện Gia Lâm, Hà Nội sản xuất Người thợ có thể dánthêm một lớp lá quỳ nữa trước khi sơn thêm khoảng hai đến ba lần nữa bằng sơntrộn với nhựa cây mù

Các thợ thủ công dùng sơn ta để sơn các màu cam thẫm, nâu đậm, da cam nhạt, đỏ

và đen, nhưng các màu xanh lá cây và đỏ son thì phải dùng sơn của Thái Lan hoặccủa Nhật Bản

Hình tượng rối : người nông dân dình dị, chị phụ nữ, cô thiếu nữ….hoặc nhữngnhân vật lịch sử : Bà Trưng, Bà Triệu, Lê Lợi….nhiều nhân vạt gàn gũi với ruộngđồng : đàn trâu, đàn vịt, đàn cá, con mèo, con chuột

Những quân rối tiêu biểu:

Chú tễu: Trong múa rối nước nổi bật là hình ảnh chú tểu, chú tểu là nhân vật tiêubiểu nhất đại diện cho khát vọng của người dân trong xóm làng Việt Nam vàtrường tồn cùng rối nước Mở màn chú tểu xuất hiện vui vẽ,nghịch nghợm làmnhiệm vụ giáo đầu câu chuyện : Nói tới tểu thì ai cung biết Khuôn mặt chữ điền,mặt rộng tai to Nhất là cái bụng phệ trời cho Để chứa yêu thương đựng tình sâurộng Tểu tôi luôn yêu đời yêu cuộc sống Đó là công sinh thành nuôi dưỡng củadân ta Tôi lớn lên từ phường rối nước quê nhà Việc giữ gìn và phát triển nền nghệthuât cổ truyền là rối nước Tểu tôi là người đảm trách………… Và Tểu đã đảmtrách rất nhiều vai trò :giáo đầu, đẫn chương trình, giới thiệu về quê hương vớikhán giả Bên cạnh đó tểu củng là con rối người ( vua, thợ cày, thợ cấy….vv ) conrối vật ( trâu, lừa, rắn ,cá ,vịt ….vv )

Nghệ thuật tạo hình :

Khi tạo hình con rối phải chú trọng đến những con rối chính trong tích và trò diễn.

Cố gắng làm sao để trên bề mặt con rối có được những nét điển hình cần nhấnmạnh Có những vai diễn không phải chăm chút lắm về tạo hình bộ mặt nhưng phảichú ý trang phuc và thứ họ mang theo để nói lên thân phận của nhân vật

Ví dụ như trong trò diễn nông , công, thương hoặc trò ngư tiền: Các nhân vật dựatrên các tích trong vớ tuồng, chèo thì ăn mặc giống như các diễn viên tuồng chèo.Một điều dáng chú ý nữa là trong việc tạo hình các nhân vật, nghệ nhân phải cóđầu óc tưởng tượng, lãng mạng và luôn nghĩ đến cái lạ cái đẹp

2.2. Máy điều khiển

Máy có thể được chia làm hai loại cơ bản: máy sào và máy dây đều có nhiệm vụlàm di chuyển quân rối và tạo hành động cho nhân vật

Máy dây: gồm một dây cái hay dây nọc được mắc trên đầu một hệ thống cọc, cótác dụng chủ yếu làm di chuyển ra vào một bàn máy lớn đóng bằng gỗ trên sắp đặtnhiều quân rối Thường máy dây để diễn các cho tập thể như: múa bát tiên, múa sư

tử, múa cá… hoặc các quân rối quá cỡ như chú Tễu, cô Tiên Các quân rối trongmáy dây có những động tác uyển chuyển là nhờ vào sự kéo léo giật các dây mềmnhỏ nối từ bàn máy lên các bộ phận cần thiết ở thân mình quân rối sao cho nómang hồn của nhân vật thể hiện Trò máy dây không di chuyển linh hoạt như cáctrò của máy sào, vì phải lệ thuộc vào hệ thống cọc nhất định, nhưng sức chuyển tảilớn hơn nhiều và khả năng vượt xa khỏi khung sân khấu một cách thoải mái Đã cónhững quân rối mang trầu thuốc vào sát bờ mời khán giả hay có những đám rước

đi vòng quanh sân khấu… Tất cả đều nhờ vào hệ thống dây, máy và cọc đặt ngầm

ở dưới nước, chỉ có quân rối là nổi lên trên

Máy sào: từng quân rối được gắn lên một cái sào dài để tạo sức cân, tác động vào

đế quân rối làm quân rối xoay chuyển được toàn thân Với những tích trò ngắn và

ít nhân vật trên sân khấu Thường là các trò mang tính giải trí, thi đấu…

Cách sử dụng máy điều khiển

Máy điều khiển được giấu trong lòng nước, lợi dụng sức nước, tạo sự điều khiển từ

xa, cống hiến cho người xem nhiều điều kỳ lạ, bất ngờ

Buồng trò rối nước là nhà rối hay thủy đình thường được dựng lên giữa ao, hồ vớikiến trúc cân đối tượng trưng cho mái đình của vùng nông thôn Việt Nam.

Người nghệ nhân rối nước đứng trong buồng trò để điều khiển con rối Họ thao táctừng cây sào, thừng, vọt hoặc giật con rối bằng hệ thống dây bố trí ở bên ngoàihoặc dưới nước Sự thành công của quân rối nước chủ yếu trông vào sự cử độngcủa thân hình, hành động làm trò đóng kịch của nó

Kỹ thuật điều khiển

Kỹ thuật điều khiển trong múa rối nước rất được coi trọng, nó tạo nên hành độngcủa quân rối nước trên sân khấu, và đó chính là mấu chốt của nghệ thuật múa rối.Quân rối đẹp mới chỉ có giá trị về mặt điêu khắc Nhưng sự thành công của quânrối nước chủ yếu trông vào sự cử động của thân hình, hành động làm trò đóng kịchcủa nó

Trò rối nước là trò khéo lấy động tác làm ngôn ngữ diễn đạt, rối nước gắn bó với

âm nhạc như nghệ thuật múa Âm nhạc điều khiển tốc độ, giữ nhịp, dẫn dắt độngtác, gây không khí với tiết tấu truyền thống giữ vai trò chủ đạo của trò rối nước,nhạc rối nước thường sử dụng các làn điệu chèo hoặc dân ca đồng bằng Bắc Bộ.Múa rối nước đã trở thành nét sinh hoạt văn hóa không thể thiếu của người dânvùng đồng bằng Bắc Bộ và gắn bó với họ từ thế hệ này sang thế hệ khác

3. Hệ thống trò và tích trò

Trong kho tàng trò rối nước của Việt Nam, có 30 tiết mục cổ truyền và hàng trămtiết mục rối hiện đại kể về những sự tích dân gian và cuộc sống hàng ngày củangười dân Việt

Xuất xứ của trò và tích trò

Phần lớn các trò và tích trò được dựng lên bởi nhân dân, là sản phẩm chung trongquá trình lao động của người nông dân Các trò và tích trò là biểu trưng của nềnvăn minh lúa nước hàng nghìn năm nay của dân tộc gắn với cư dân vùng đồngbằng Bắc Bộ

Người Pháp gọi môn nghệ thuật múa rối nước của ta với những con rối duyên dáng

là "linh hồn của đồng ruộng Việt Nam" và đánh giá rằng: "Với sự sáng tạo và khám

phá, rối nước đáng được xếp vào những hình thức quan trọng nhất của sân khấumúa rối".

Các tiết mục múa rối nước truyền thống là các trò, hoạt cảnh và tích trò chỉ chiếm

1 phần nhỏ Các tiết mục thường ngắn gọn, ít kịch tính Trò rối nước thường miêu

tả những công việc lao động sản xuất hàng ngày của người làm ruộng, những nétsinh hoạt văn hóa – tín ngưỡng nơi làng xóm, thể hiện lạc quan yêu đời trước vụmùa thắng lợi, lòng yêu nước, chí căm thù, ước mơ cuộc sống hạnh phúc… Ngườixem có thể nhìn thấy ở đây những gì của mình, gần gũi thân thiết với mình Sứchấp dẫn mạnh nhất của múa rối nước là sự hấp ẫn của các trò, sự kỳ diệu của vậtchất sống dậy, sự ngộ nghĩnh ngây ngô nhưng tài tình độc đáo, sự hồn nhiên củatrò Trò rối thường hướng vào những đề tài sau đây: Ca ngợi cái thú làm ruộng,những hoạt động vui chơi giải trí, ca ngợi những tấm gương anh hùng dân tộc, cáctrích đoạn sân khấu cổ truyền

Các thành tố cấu tạo nên trò và tích trò

Kịch bản

Một trong những yếu tố quan trọng làm nên sự thành công cho các tích trò, đó làkịch bản dàn dựng ở mỗi vở diễn Nghệ thuật múa rối nước ra đờ bắt nguồn từnhững trò chơi dân gian, gắn với những người dân lao động Do điều kiện tự nhiên

và công việc nhà nông, múa rối nước được xây đắp hình thành từ tâm tư tình cảmcủa người dân lao động, nó tái hiện cuộc sống và ước vọng của thời đại, nội dung

ca ngợi tình yêu quê hương đất nước, truyền thống tương thân tương ái, uống nướcnhớ nguồn mang đầy ý nghĩa nhân văn sâu sắc được thể hiện qua các tích như Chọitrâu; Dệt vải trao con; Cáo bắt gà; Đánh cá; Câu ếch… Con rối là những vật vô tri

vô giác qua bàn tay khéo léo của con người tạo hóa đã làm cho con rối cử động vôcùng linh hoạt như một con người Lời loại trong rối nước truyền thống là các bàivăn vần, biền ngẫu, không theo mọt hình thức quy củ Hình tượng nêu lên thườngmượn từ các điển tích sử sách cổ xưa

Âm nhạc

Có thể nói, âm nhạc là công cụ đắc lực trong việc thể hiện tâm tư tình cảm của conrối vô tri mà dẫu có lời thoại cũng không thể truyền tải hết Âm nhạc gắn kết cáctrò diễn với nhau, tạo cho người xem không có cảm giác bị đứt đoạn giữa các tròdiễn, truyền tải được hết nội dung tạo sự giao lưu giữa con rối và người xem Nhạc

cụ chính được sử dụng là trống, não bạt, pháo (ngày xưa) cũng là một âm thanh hỗtrợ đắc lực Múa rối cần âm thanh mạnh để giữ tiết tấu và khuấy động không khíbuổi biểu diễn trong không gian ngoài trời, trong các lễ hội làng ồn ào náo nhiệt.Cho đến ngày nay, đã có nhiều phường rối sử dụng băng đĩa nhưng như vậy đã làmgiảm đi sự hấp dẫn của nghệ thuật múa rối nước Bởi tiết tấu của nhạc sống gâyhưng phấn đến người xem, nghệ nhân điều khiển con rối theo âm nhạc lúc thì nhẹnhàng, lúc thì sôi động, mãnh liệt Nếu thiếu âm nhạc, không khí của cả chươngtrình sẽ thiếu đi tính hấp dẫn Âm nhạc đóng vai trò quan trọng, đứng thứ hai sau

kỹ thuật biểu diễn và làm nên giá trị của nghệ thuật dân gian độc đáo này Ngônngữ, cách thể hiện của sân khấu chèo được áp dụng triệt để vào nghệ thuật biểudiễn múa rối nước Cách độc thoại rối trên sân khấu không đơn thuần là những lờithoại mà đã được thể hiện bằng cách nói có vần, có điệu của nghệ thuật sân khấuchèo Tiếng trống “sấm nở” của phường Nam Chấn xưa nay còn được nhiều ngườitruyền tụng Với việc đưa âm nhạc, nghệ thuật sân khấu chèo, tuồng vào trong biểudiễn đã tạo cho múa rối nước một diện mạo mới đáp ứng được nhu cầu thưởngthức nghệ thuật biểu diễn dân gian của khán giả

o Nguồn gốc: Chú Tễu nghĩa là tiếng cười theo tiếng Nôm Theo nhiềunguồn, nghệ nhân Phan Văn Ngải là người làm ra chú Tễu Nghệ nhânNguyễn Thế Nghị phường rối Đào Thục giải thích Tễu là hình ảnh đạidiện cho anh nông dân đồng bằng Bắc Bộ, còn anh Ba Khí ở phườngĐào Thục là đại diện cho cả 3 miền Bắc – Trung – Nam của ViệtNam, anh Ba Khí đại diện cho khí phách của người Việt

o Tạo hình nhân vật: Chú Tễu là nhân vật khoảng 7, 8 tuổi với thân hìnhđầy đặn, da trắng hồng và luôn vui vẻ Chú Tễu thường đóng khố, lộ