skkn văn học trong lịch sử, địa lí

Dạy học liên môn là một trong những nguyên tắc quan trọng của dạy học ở trường phổ thông nói chung, môn Ngữ Văn nói riêng.. PHẦN NỘI DUNG III.TỔ CHỨC THỰC HIỆN CÁC GIẢI PHÁP

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐỒNG NAI

Đơn vị Trường THPT Long Phước

Mã số: ………

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM VĂN HỌC TRONG LỊCH SỬ, ĐỊA LÍ

Người thực hiện: Dương Thị Hiệp Lĩnh vực nghiên cứu:

Quản lí giáo dục  Phương pháp dạy học bộ môn: Ngữ văn  Phương pháp giáo dục: 

Có đính kèm:

 Mô hình  Phần mềm  Phim ảnh  Hiện vật khác

NĂM HỌC: 2016-2017

SƠ LƯỢC LÝ LỊCH KHOA HỌC

I.THÔNG TIN CHUNG VỀ CÁ NHÂN:

1.Họ và tên: Dương Thị Hiệp

2.Ngày tháng năm sinh: 04-12-1979

3.Nam, nữ: Nữ

4.Địa chỉ: Ấp 6- Xã Phước Bình – Long Thành – Đồng Nai

5.Điện thoại: (CQ)/ 0613 559023 - ĐTDĐ : 01685788434

6.Fax: E-mail: hiep1279@yahoo.com

7.Chức vụ: Giáo viên

8.Đơn vị công tác: Trường THPT Long Phước

II.TRÌNH ĐỘ ĐÀO TẠO:

-Học vị cao nhất: Đại học

-Năm nhận bằng: 2002

-Chuyên ngành đào tạo: Ngữ Văn

III.KINH NGHIỆM KHOA HỌC:

-Lĩnh vực chuyên môn có kinh nghiệm: Giảng dạy Ngữ Văn

-Số năm có kinh nghiệm: 14 năm

- Các sáng kiến kinh nghiệm đã có trong 5 năm gần đây:

+Phương pháp nêu vấn đề trong dạy học Ngữ Văn

+Tiếp cận đoạn trích “Trao duyên” theo cái nhìn thời gian nghệ thuật +Văn học trong lịch sử, địa lí

VĂN HỌC TRONG LỊCH SỬ, ĐỊA LÍ

A PHẦN MỞ ĐẦU

I.LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:

Trong quá trình giảng dạy tác phẩm văn học trong nhà trường, tôi nhận thấy học sinh còn chưa vững một số kiến thức ở nhiều lĩnh vực khác nhau, trong đó có kiến thức Lịch sử và Địa lí Điều này làm cho các em tiếp cận tác phẩm Văn học khó khăn hơn Nhằm giúp học sinh học Văn ngày càng tốt hơn, đạt thành

tích cao hơn trong học tập, nên tôi đã chọn đề tài: Văn học trong Lịch sử, Địa

lí Khi chọn đề tài này, tôi cũng hy vọng sẽ góp phần nâng cao sự hiểu biết của

học sinh, giúp cho kho kiến thức của các em được phong phú hơn, làm cho các

em thích học môn Văn hơn Bởi đến với Văn học các em sẽ được biết nhiều hơn

“Văn học là nhân học” Văn là người, học văn là học cách làm người Vì

thế, đổi mới phương pháp dạy học nói chung và đổi mới phương pháp dạy môn Văn nói riêng là một vấn đề lớn đang thu hút sự quan tâm đặc biệt của mọi người Cho dù đổi mới cách dạy học như thế nào đi nữa thì cũng nhằm tới mục tiêu cuối cùng: học sinh am hiểu những vấn đề trong cuộc sống, học để biết, học

để làm, học để yêu thương, học để hòa nhập, học để vươn tới những giá trị tốt đẹp trong cuộc sống

Qua những năm, dạy học lớp 10 và lớp 11, tôi đã kiểm tra một số kiến

thức cơ bản có liên quan đến môn Địa, Sử thì đa số các em đều không nhớ gì Điều này làm tôi băn khoăn và suy nghĩ rất nhiều Làm thế nào để các em hứng thú phân môn Văn-Sử-Địa Để làm điều này, giáo viên phải tạo ra tạo những tiết học sinh động bằng nhiều hình thức khác nhau, một trong những hình thức mà tôi chọn để viết sáng kiến kinh nghiệm lần này sẽ đáp ứng một phần nào những yêu cầu trên

Trong quá trình soạn cũng còn nhiều bất cập, thiếu sót Rất mong sự đóng

góp ý kiến cuả các đồng nghiệp để bài viết lần sau được tốt hơn

II.CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN

1.Cơ sở lý luận:

Tại kỳ họp của Quốc hội khóa X năm 2000, Quốc hội khóa X đã thông qua Nghị Quyết số 40/2000/QH10 về vấn đề đổi mới chương trình giáo dục phổ

thông Tiếp đó ngày 11/6/2001 Thủ tướng chính phủ ra chỉ thị số 14/2001/CT-TTg về đổi mới giáo dục phổ thông Trong đó nhấn mạnh mục tiêu của chương trình đổi mới giáo dục phổ thông là nhằm thay đổi cách dạy và học theo hướng tích cực hóa hoạt động của học sinh Một trong những phương pháp tích cực hóa hoạt động dạy và học đó là việc dạy học liên môn Dạy học liên môn là một trong những nguyên tắc quan trọng của dạy học ở trường phổ thông nói chung, môn Ngữ Văn nói riêng Nó góp phần bổ sung lượng kiến thức các môn học khác cho bài học, giúp học sinh hứng thú say mê học tập, góp phần nâng cao hiệu quả bài học Mặt khác, bộ môn Ngữ Văn cung cấp cho học sinh những tri thức ở nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội trong quá trình phát triển cuả lịch sử văn học dân tộc và văn học thế giới

Do đó, việc dạy học liên môn là dùng các kiến thức ở các bộ môn khác bổ sung, hỗ trợ làm sáng rõ hơn kiến thức mà học sinh đang được học trong môn học, cụ thể ở đây là bộ môn Ngữ Văn và việc vận dụng kiến thức của bộ môn Lịch sử, Địa lí vào trong giờ học Văn Từ cơ sở đó, tôi đã mạnh dạn xin trình bày một số kinh nghiệm về sử dụng kiến thức của môn Địa lí, Lịch sử vào một số tiết học Ngữ Văn

2.Cơ sở thực tiễn:

a.Thuận lợi:

-Gỉang dạy môn Văn ở trường trung học phổ thông luôn nhận được sự quan tâm

của Ngành, của Bộ, của Sở và của lãnh đạo nhà trường; các giáo sư, nhà giáo ưu

tú có nhiều kinh nghiệm trong giảng dạy

-Từ nhiều năm nay, vấn đề nâng cao chất lượng giáo dục, đổi mới phương pháp giảng dạy đã được Ngành giáo dục và cả xã hội quan tâm

-Tổ Văn thường xuyên thảo luận, trao đổi kinh nghiệm cho nhau và đưa vào giảng dạy

-Hiện nay,Thư viện của trường trung học phổ thông Long Phước cũng đã đạt chuẩn, nhiều loại sách hay, có giá trị để học sinh và giáo viên tham khảo, giáo viên và học sinh được mượn sách thư viện về nhà đọc

b.Khó khăn:

-Trong thực tế hiện nay, thái độ học tập môn Ngữ Văn của học sinh thật sự vẫn chưa tích cực Vì thế, cho nên giáo viên phải khéo léo lồng ghép những câu chuyện lịch sử hoặc những bài học địa lí trong những giờ giảng Văn

-Do thời lượng chương trình có hạn, những giải pháp hỗ trợ cho học sinh cũng ít có điều kiện phát huy

-Từ trước đến nay, môn Địa lí và Lịch sử trong nhà trường phổ thông vẫn được các em xem là môn phụ, còn môn Văn là môn chính, là môn thi tốt nghiệp nhưng các em vẫn xem nhẹ Vì thế, chúng ta phải làm sao để học sinh phát huy tính tích cực trong việc học liên môn: Văn-Sử-Địa

Trong nhà trường, ở cấp THPT, học sinh được làm quen với nhiều tác phẩm văn học khác nhau, nhưng không phải tác phẩm nào cũng liên quan đến kiến thức về Lịch sử và Địa lí Vì vậy, tôi chỉ xin chọn một số tác phẩm có liên quan

đến đề tài để trình bày: Phú sông Bạch Đằng, Đại cáo bình Ngô, một số bài ca

dao, tục ngữ… Những bài dạy này được áp dụng giảng dạy trong chương trình

Ngữ văn lớp 10, 11 tại trường THPT Long Phước

Từ một số tác phẩm văn học có liên quan đến kiến thức Lịch sử, Địa lí, tôi

sẽ chỉ ra sự cần thiết của việc hỗ trợ lẫn nhau giữa các môn học Tôi cũng mạn phép xin trình bày những kiến thức về Lịch sử, Địa lí cần thiết cho tác phẩm văn học Sau đó, tôi sẽ tham khảo ý kiến người học về sự cần thiết của các kiến thức Lịch sử, Địa lí trong việc học tác phẩm văn học và đánh giá kết quả đạt được sau khi thực hiện

Tất cả những điều này sẽ được cụ thể hóa trong phần nội dung chính của đề tài

c.Số liệu thống kê:

Qua nhiều năm giảng dạy, tôi nhận thấy sự am hiểu về lịch sử, địa lí thông qua môn Văn của các em còn hạn chế Cho nên tôi đã quyết định chọn hình thức này, khi giảng dạy môn Văn, tôi luôn nhắc các em gợi nhớ về những kiến thức của môn Sử, Địa Điểm khảo sát kết quả năm học 2015-2016 và 2016-2017

*Kết quả khảo sát cụ thể như sau:

Lớp Sĩ

số

B PHẦN NỘI DUNG

III.TỔ CHỨC THỰC HIỆN CÁC GIẢI PHÁP

1.Sự cần thiết của việc bổ sung kiến thức Lịch sử, Địa lí vào giờ dạy học Ngữ Văn trong trường phổ thông:

Nắm vững tiểu sử của tác giả và hoàn cảnh ra đời của tác giả là điều cần

thiết trong việc tiếp cận tác phẩm văn học Tác giả nào, tác phẩm ấy Tác phẩm

là thế giới nội tâm của nhà văn, thể hiện khát vọng Chân - Thiện - Mĩ, tư tưởng, thái độ, tình cảm của nhà văn đối với cuộc sống Mỗi nhà văn đều sinh ra trong một hoàn cảnh gia đình, với những sở thích, lối sống và trong một bối cảnh lịch

sử - xã hội nhất định Môi trường gia đình và xã hội, với những biểu hiện đa dạng của nó về chính trị, kinh tế, văn hoá, ảnh hưởng trực tiếp đến tư tưởng và tình cảm của nhà văn, và điều này được phản ánh ở một phạm vi nào đó trong tác phẩm Vì không nắm được tiểu sử tác giả, hoàn cảnh ra đời của tác phẩm nên

HS viết rất lung tung Ví dụ: nữ thi sĩ Xuân Diệu là nhà thơ tình nổi tiếng, quê ở

Bắc Ninh, có quan hệ họ hàng với nhà thơ Xuân Quỳnh; Bình Ngô đại cáo ra đời trong cuộc kháng chiến chống Pháp, Lý Bạch là nhà văn Việt Nam,…

Khi dạy tác phẩm Phú sông Bạch Đằng của Trương Hán Siêu, giáo viên

hỏi học sinh: Sông Bạch Đằng nằm ở tỉnh nào của nước ta? Học sinh không biết;

Khi dạy bài Độc Tiểu Thanh kí, giáo viên yêu cầu học sinh xác định tên

tuổi, quê hương của nhân vật trong bài thơ Học sinh không xác định được, có

em lại hỏi lại nàng Tiểu Thanh là cô gái Việt Nam hay người Trung Quốc vậy cô?

Khi dạy bài Bình Ngô đại cáo? Có liên quan đến hoàn cảnh ra đời của tác

phẩm, giáo viên hỏi học sinh bài cáo ra đời trong cuộc kháng chiến chống quân xâm lược nào? Học sinh cũng không biết;

Đó là một thực tế đáng buồn không chỉ của giáo viên dạy Ngữ Văn mà còn của giáo viên dạy Địa lí, Lịch sử…

Từ xưa ông cha ta đã từng quan niệm Văn-Sử -Triết bất phân Nguyên

nhân là do ba bộ môn này có mối quan hệ chặt chẽ với nhau Suy cho cùng đối tượng nghiên cứu của ba bộ môn này đều là CON NGƯỜI Ngày nay trong

chương trình phổ thông học sinh được học rất nhiều môn đó là Văn, Sử, Địa,… Trong những môn học đó có những môn có mối quan hệ gắn bó mật thiết với nhau Khi dạy bộ môn này đôi khi cũng cần sự hỗ trợ bởi kiến thức của những môn học khác Đó là lý do tại sao trong chương trình Văn học có những bài

được gọi là Văn học sử và trong Chương trình Lịch Sử lại có phần Lịch sử Văn

học.

Trong bài Văn học sử Khái quát văn học Việt Nam từ Cách mạng tháng

tám 1945 đến hết thế kỷ XX, quá trình phát triển của Văn học Việt Nam từ 1945

đến 1975 chia làm 3 chặng đường: Chặng 1 từ 1945 - 1954: Văn học thời kỳ

kháng chiến chống thực dân Pháp; Chặng 2 từ 1955 - 1964: Văn học trong những năm xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh thống nhất đất nước ở miền Nam; Chặng 3 từ 1965-1975: Văn học thời kỳ chống Mỹ cứu nước

Ta có thể dễ dàng nhận thấy các chặng đường văn học được chia theo các mốc lịch sử Bởi chức năng của văn học là phản ánh cuộc sống, phục vụ cuộc sống Vì vậy mỗi khi cuộc sống con người có thay đổi thì văn học cũng thay đổi theo cho phù hợp

2.Khai thác một số kiến thức Lịch sử vào việc giảng dạy Ngữ Văn

2.1.Vận dụng kiến thức Lịch Sử để dạy hoàn cảnh ra đời của tác phẩm văn học.

Hoàn cảnh ra đời bài Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc: Năm 1861, thực dân

Pháp chiếm xong thành Gia Định, mở rộngcăn cứ, đóng đồn, xây bốt ở một số căn cứ xung quanh, trong đó có Cần Giuộc Đêm ngày 16-12-1861, nghĩa quân nông dân Cần Giuộc tự vũ trang đánh vào đồn quân Pháp, giết chết tên quan lại Pháp và một số lính thuộc địa phương của chúng, làm chủ đồn được hai ngày rồi bị phản công và thất bại Mười lăm người đã hy sinh(có bản chép là 21).Theo yêu cầu của Tuần phủ Gia Định là Đỗ Quang, Nguyễn Đình Chiểu đã viết bài văn tế này đọc trong lễ truy điệu các nghĩa sĩ Bài văn tế được truyền tụng khắp nơi trong cả nước làm xúc động lòng người

Hoàn cảnh ra đời bài Tuyên ngôn độc lập: Chiến tranh thế giới II kết

thúc, Nhật đầu hàng đồng minh, nhân dân ta vùng dậy giành chính quyền Ngày

26-8-1945, Bác Hồ từ chiến khu Việt Bắc về Hà Nội; tại căn nhà số 48 phố

Hàng Ngang, Bác soạn bản thảo Tuyên ngôn độc lập Ngày 02-9-1945, tại

Quảng trường Ba Đình-Hà Nội, Người thay mặt chính phủ lâm thời đọc bản

Tuyên ngôn độc lập khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Hoàn cảnh ra đời bài Xuất dương lưu biệt: Duy Tân hội được thành lập

năm 1905 Lúc này phong trào Cần Vương đã cho thấy sự bế tắc của con đường cứu nước theo tư tưởng phong kiến do các sĩ phu lãnh đạo Phong trào Đông Du được nhóm lên, đặt cơ sở, tạo cốt cán cho phong trào cách mạng trong nước và chủ trương cầu Nhật giúp Việt Nam đánh Pháp Bài thơ được viết trong bữa cơm ngày Tết mà Phan Bội Châu tổ chức ở nhà mình để chia tay với các bạn đồng chí trước lúc lên đường sang Nhật Bản

Nhìn chung kiến thức lịch sử sẽ giúp các em cảm nhận về tác phẩm văn chương một cách dễ dàng hơn, chính xác hơn Nếu không may, học sinh hỏng kiến thức về Lịch sử, các em cũng sẽ được Văn học bù lại Nói cách khác giữa hai bộ môn có sự hỗ trợ qua lại với nhau

2.2 Vận dụng kiến thức lịch sử để làm rõ thêm kiến thức văn học:

2.2.1 Khi dạy Đại cáo bình Ngô đến câu:

Nhân họ Hồ chính sự phiền hà,

Để trong nước lòng dân oán hận.

Quân cuồng Minh thừa cơ gây họa,

Bọn gian tà bán nước cầu vinh.

Nếu giáo viên không nắm rõ lịch sử thì sẽ không biết giảng như thế nào

để học sinh có thể hiểu được Ngược lại nếu hiểu rõ lịch sử, ta sẽ biết được trong hai câu này, tác giả đang đề cập đến việc Hồ Quý Ly cướp ngôi nhà Trần

Nghệ Tông làm vua được 2 năm, lên làm T hái thượng hoàng và nhường ngôi cho em là Kính lên thay, tức là Duệ Tông Năm 1377, Duệ Tông tử trận ở Chiêm Thành, thượng hoàng Nghệ Tông lập con Duệ Tông là Phế Đế lên thay Thượng hoàng Nghệ Tông nắm quyền bính trong tay quyết định mọi việc nhưng lại quá tin Hồ Quý Ly Do đó, Hồ Quý Ly xúi giục Nghệ Tông giết hại các trung thần, các hoàng tử, các thân vương và ngay cả vua Phế Đế cũng bị sự gièm pha của Quý Ly mà bị Nghệ Tông phế bỏ Con Nghệ Tông là Thuận Tông (đồng thời là con rể của Hồ Quý Ly) được lập lên ngôi nhưng cũng không có thực quyền

Vì có mưu đồ soán đoạt ngôi vua mà lại được sự tin dùng của Nghệ Tông nên Hồ Quý Ly đã tạo được khá nhiều phe cánh và bè đảng ở triều đình và khắp

mọi nơi Rồi từ đó Quý Ly càng ngày càng lộng quyền không coi ai ra gì rồi lập mưu ép Thuận Tông nhường ngôi cho con là Thiếu Đế khi đó mới có 3 tuổi lên ngôi Quý Ly lên làm phụ chính sai người giết Thuận Tông và phế truất Thiếu Đế rồi tự xưng làm vua, chiếm lấy ngôi nhà Trần, đổi sang họ Hồ

Mặc dù có được thiên hạ nhưng Hồ Quý Ly lại mất lòng dân, bởi vì trong lòng dân chúng nhà Trần trước đây cũng đã đem lại cuộc sống tốt đẹp cho họ Đã nhiều lần quân đội nhà Trần đã đánh lui giặc ngoại xâm, giữ yên bờ cõi,… Vì vậy, Hồ Quý Ly cướp ngôi nhà Trần trong tay cháu ngoại của mình là không hợp lòng dân, trái đạo làm người

Thừa cơ hội tình hình chính trị trong nước đang rối ren như thế, giặc Minh đã đưa ra chiêu bài “phù Trần diệt Hồ”, “mượn gió bẻ măng” để cướp nước ta Bị cả thù trong lẫn giặc ngoài nên nhà Hồ nhanh chóng sụp đổ, đất nước ta rơi vào tay giặc Một số người tham bả vinh hoa, phú quý nên đã theo

hàng giặc Bán nước cầu vinh như lời Nguyễn Trãi trong Đại cáo bình Ngô.

2.2.2 Khi d y v Tr n H ng Đ o ạ ề ầ ư ạ trích trong “ Đ i vi t s kí toàn ạ ệ ử

th ” c a Ngô Sĩ Liên ư ủ

Giáo viên th ườ ng đ cao ề

ph m ch t t t đ p c a ẩ ấ ố ẹ ủ

ông là vì n ướ c, quên thù

ta không n m rõ l ch s ắ ị ử

sẽ không giúp h c sinh ọ

hi u đ ể ượ c rõ m i thù ố

nhà đó nh th nào ư ế

Không hi u đ ể ượ c thù

nhà thì sẽ không hi u đ ể ượ ấ c t m lòng c a Tr n H ng Đ o cao c ủ ầ ư ạ ả

nh th nào ư ế ?

Năm Đinh Dậu (1237), Thái sư Trần Thủ Độ ép Trần Liễu (cha Trần Hưng Đạo) phải nhường vợ là Thuận Thiên Công chúa (chị của Lý Chiêu Hoàng) cho em ruột là vua Trần Thái Tông (Trần Cảnh) dù bà này đã có thai với Trần Liễu được ba tháng, đồng thời giáng Lý Chiêu Hoàng (đang là Hoàng hậu) xuống làm Công chúa Phẫn uất, Trẫn Liễu họp quân làm loạn Trần Thái Tông

chán nản bỏ đi lên Yên Tử Sau Trần Liễu biết không làm gì được phải đóng giả làm người đánh cá trốn lên thuyền vua Trần Thái Tông xin tha tội Trần Liễu được tha tội nhưng quân lính theo ông đều bị giết Mang lòng hậm hực, Trần Liễu tìm khắp những người tài nghệ để dạy Trần Quốc Tuấn (tức Trần Hưng

Đạo) Lúc sắp mất, ông cầm tay Quốc Tuấn, trăng trối rằng: "Con không vì cha

lấy được thiên hạ, thì cha chết dưới suối vàng cũng không nhắm mắt được".

Quốc Tuấn ghi để trong lòng, nhưng không cho là phải Đến khi vận nước lung lay, quyền quân quyền nước đều do ở mình, Trần Quốc Tuấn đem lời cha trăng trối để dò ý hai thuộc tướng thân tín là Dã Tượng vàYết Kiêu Hai người thuộc

hạ ấy can rằng: "Làm kế ấy tuy được phú quý một thời nhưng để lại tiếng xấu

ngàn năm Nay Đại Vương há chẳng đủ phú và quý hay sao? Chúng tôi thề xin chết già làm gia nô, chứ không muốn làm quan mà không có trung hiếu" Trần

Quốc Tuấn cảm phục đến khóc, khen ngợi hai người

Trước kia, Trần Thánh Tông thân đi đánh giặc, Trần Quang Khải theo hầu, ghế tể tướng bỏ không, vừa lúc có sứ phương Bắc đến Thái Tông gọi Hưng Đạo

Vương Trần Quốc Tuấn tới bảo: "Thượng tướng đi theo hầu vắng, trẫm định lấy

khanh làm Tư đồ để tiếp sứ phương Bắc."

Trần Quốc Tuấn thưa: "Việc tiếp sứ giả, thần không dám từ chối, còn như

phong thần làm Tư đồ thì thần không dám vâng chiếu Huống chi Quan gia đi đánh giặc xa, Thái sư theo hầu mà bệ hạ lại tự ý phong chức, thì tình nghĩa trên dưới, e có chỗ chưa ổn, sẽ không làm vui lòng Quan gia và Thượng tướng Đợi khi xa giá trở về, sẽ xin vâng mệnh cũng chưa muộn."

Một hôm, Trần Quốc Tuấn từ Vạn Kiếp tới, Trần Quang Khải xuống thuyền chơi suốt ngày mới trở về Trần Quang Khải vốn sợ tắm gội, Trần Quốc

Tuấn thì thích tắm thơm, từng đùa bảo Trần Quang Khải: Mình mẩy cáu bẩn, xin

tắm dùm, rồi cởi áo Trần Quang Khải ra, dùng nước thơm tắm cho ông và nói: Hôm nay được tắm cho Thượng tướng Trần Quang Khải cũng nói: Hôm nay được Quốc công tắm rửa cho.

Trước đây, hai ông tuy một là Quốc công tiết chế, một là Thượng tướng thái sư nhưng do lo lắng về mối thù của Trần Liễu để lại mà có mối hiềm nghi

xa cách Sau khi được Trần Quốc Tuấn tắm cho, hai ông trở nên thân tình, tin