KINH NGHIỆM LÀM ĐỒ DÙNG DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ- ĐỊA LÍ LỚP 4- 5 Ở TIỂU HỌC

Trong các môn học của lớp 4,5 bản thân tôi nhận thấy môn Lịch sử- Địa lí cần bổ sung đồ dùng hơn cả bởi đặc trưng của hầu hết các bài địa lí lớp 4,5 là đều cần tới bản đồ, lược đồ để học

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO GIAO THỦY

TRƯỜNG TIỂU HỌC A GIAO THỊNH

BÁO CÁO SÁNG KIẾN

KINH NGHIỆM LÀM ĐỒ DÙNG DẠY HỌC MÔN LỊCH

SỬ- ĐỊA LÍ LỚP 4- 5 Ở TIỂU HỌC

Tác giả: Trần Thị Miền Trình độ chuyên môn: Cao đẳng Sư phạm

Chức vụ: Phó Hiệu trưởng

Đơn vị công tác: Trường Tiểu học A Giao Thịnh

Giao Thủy, ngày 20 tháng 3 năm 2015

THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN

1 Tên sáng kiến: Kinh nghiệm làm đồ dùng dạy học môn Lịch sử - Địa lí lớp

4-5 ở Tiểu học

2 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Môn Lịch sử - Địa lí lớp 4,5 ở Tiểu học

3 Thời gian áp dụng sáng kiến: Từ ngày 15/8/2012 đến 15/3/2015

4.Tác giả:

Họ và tên : Trần Thị Miền

Nơi thường trú : Xóm 2- Giao Thịnh- Giao Thủy- Nam Định

Trình độ chuyên môn : Cao đẳng Sư phạm

Chức vụ công tác : Phó Hiệu trưởng

Nơi làm việc : Trường Tiểu học A Giao Thịnh

Điện thoại : 0979685409

Tỉ lệ đóng góp tạo ra sáng kiến: 100%

5 Đơn vị áp sáng kiến:

Tên đơn vị : Trường Tiểu học A Giao Thịnh

Địa chỉ : Xóm 6 – Giao Thịnh – Giao Thuỷ – Nam Định

Điện thoại : 03503893148

I ĐIỀU KIỆN, HOÀN CẢNH TẠO RA SÁNG KIẾN

Hiện nay, chúng ta đã và đang thực hiện đổi mới phương pháp dạy học, giáo dục ở bậc Tiểu học để đạt được mục tiêu cấp học, đồng thời đáp ứng những đổi mới về kinh tế, xã hội của đất nước

Giáo dục Tiểu học là nền móng vô cùng quan trọng của hệ thống giáo dục quốc gia, nhằm đạt được mục tiêu giáo dục con người mới phát triển toàn diện Giáo dục Tiểu học vừa tạo điều kiện cơ sở cho trẻ có thể tiếp tục học lên Trung học, vừa chuẩn bị kiến thức, kỹ năng cần thiết để các em có thể bước vào cuộc sống lao động, dễ dàng thích nghi với công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước

Trong các môn học của bậc Tiểu học, môn Tự nhiên và xã hội nói chung, môn Lịch sử- Địa lí nói riêng giữ vai trò không nhỏ trong quá trình phát triển toàn diện của HS Dạy Lịch sử- Địa lí không những cung cấp cho học sinh những hiểu biết về tự nhiên, xã hội, con người mà còn hình thành và phát triển

óc quan sát, năng lực tư duy, suy luận, khái quát…Đồng thời hình thành và bồi dưỡng lòng yêu quê hương đất nước, lòng tự hào dân tộc

Trong công cuộc đổi mới giáo dục phổ thông đòi hỏi chúng ta mạnh dạn cải cách trên hai lĩnh vực: Nội dung và phương pháp dạy học Nội dung dạy học

đã được thể hiện trên sách giáo khoa mới Việc đổi mới phương pháp dạy học là quá trình giải quyết mâu thuẫn giữa yêu cầu đào tạo con người Việt Nam mới với phương pháp dạy học theo kiểu thuyết trình tràn lan vẫn ngự trị trong một số

bộ phận giáo viên các cấp học Để giải quyết vấn đề này, tư tưởng chỉ đạo về đổi

mới phương pháp dạy học đã được phát biểu như: "Lấy người học làm trung tâm", "Phát huy tính tích cực chủ động của học sinh", "Tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh"

Để làm được điều đó, đòi hỏi trước hết ở năng lực chọn phương pháp dạy học và tính sáng tạo của giáo viên Đó chính là phương pháp dạy học hiệu quả Trong phương pháp dạy học hiệu quả có thể sử dụng kết hợp các phương pháp dạy học khác nhau Một trong những phương pháp ấy phải kể đến phương pháp trực quan- phương pháp sử dụng đồ dùng dạy học (ĐDDH) Nói đến phương pháp này thì lại phải kể đến phương tiện nằm trong phương pháp đó, chính là ĐDDH

ĐDDH là phương tiện góp phần nâng cao hiệu quả giờ lên lớp ở các môn nói chung, giờ học Lịch sử- Địa lí nói riêng

Học sinh Tiểu học các em còn nhỏ, khả năng tư duy, trừu tượng còn thấp Các hoạt động tư duy của các em dựa trên mô hình, lược đồ, bản đồ, bảng, biểu, tranh, ảnh Chính vì vậy, ngay từ khi thay sách, Bộ giáo dục đã cung cấp bộ đồ dùng dạy học với một số lược đồ, bản đồ, phục vụ cho việc dạy học trong nhà trường Tuy nhiên số lượng cũng như chất lượng còn hạn chế so với yêu cầu của từng bài, từng môn; bên cạnh đó bộ đồ dùng được cấp rất khó bảo quản trong điều kiện khí hậu ẩm, nhanh bị mục nát mà đồ dùng chỉ được cấp một lần nên nhiều khi giáo viên không có đồ dùng để dạy Chính vì vậy các cấp giáo dục đã phát động phong trào tự làm thiết bị đồ dùng dạy học Trong các môn học của lớp 4,5 bản thân tôi nhận thấy môn Lịch sử- Địa lí cần bổ sung đồ dùng hơn cả bởi đặc trưng của hầu hết các bài địa lí lớp 4,5 là đều cần tới bản đồ, lược đồ để học sinh quan sát, dễ dàng liên hệ rút ra nội dung bài học Với vai trò một phó Hiệu trưởng phụ trách chuyên môn, tôi cần có trách nhiệm tăng hiệu quả dạy -học của giáo viên và học sinh Vì vậy tôi đã làm đồ dùng dạy học mang tên

“Lược đồ đa năng” để giáo viên ứng dụng vào việc dạy môn Lịch sử- Địa lí lớp 4,5

II MÔ TẢ GIẢI PHÁP

1 Mô tả giải pháp trước khi tạo ra sáng kiến

Trên thực tế, số lượng bản đồ, lược đồ của môn Lịch sử - Địa lí lớp 4,5 do

2 Lịch sử 4 Lược đồ cho bài: Làm quen

với bản đồ

3

Lƣợc đồ cho bài: Cuộc kháng chiến chống quân Tống xâm lƣợc lần thứ hai

Lƣợc đồ cho bài: Kinh thành Huế

- Các lƣợc đồ trong SGK của từng bài quá nhỏ, chỉ có thể quan sát cá nhân hoặc theo nhóm, không tiện cho giáo viên giới thiệu, giảng giải cho cả lớp dẫn đến hiệu quả giờ học không cao

- Từ thực tế trên dẫn đến hiện tƣợng giáo viên dạy chay, miêu tả nội dung bằng lời lẽ, không có lƣợc đồ để học sinh quan sát nên các em học bài không hứng thú, khó tiếp thu, tƣ duy logic kém phát triển, khả năng khái quát và rút ra bài học còn hạn chế

- Đầu năm học 2012-2013, tôi đã tiến hành khảo sát 180 em học sinh khối

4, 5 với các câu hỏi:

1 Khi học môn Lịch sử- Địa lí ,em có dễ nắm đƣợc nội dung bài học không?

2 Em ghi nhớ nội dung bài học có lâu không?

3 EM có thích học môn Lịch sử- Địa lí không?

Kết quả thu đƣợc nhƣ sau:

- Lƣợc đồ lớn đƣợc chia thành các tỉnh thành, các con sông, dãy núi lớn

có từ tính để hút nam châm và đƣợc gắn bóng đèn LED và bật sáng từng vùng khi cần

- Ngoài những bài có nội dung đƣợc thiết kế sẵn trên lƣợc đồ lớn, còn có những bài mà nội dung cụ thể đƣợc làm rời và nội dung mỗi bài đƣợc cho vào một túi nhỏ Dạy đến bài nào thì gắn nội dung bài đó vào lƣợc đồ lớn (nhờ có nam châm hút)

sau lược đồ có các bóng đèn LED nhỏ và các thanh nam châm dùng để giữ các lược đồ nhỏ được sử dụng khi dạy đến từng bài cụ thể Lược đồ được gắn vào một chiếc giá có chân với bánh xe di chuyển tiện lợi khi dùng trong lớp học và mang từ lớp này sang lớp khác, đồ dùng được làm bằng vật liệu bền đẹp đảm bảo có thể sử dụng lâu dài được

2.2.1 Lược đồ lớn

Để mọi Học sinh quan sát được, đọc được các chữ trên lược đồ khi đặt

trên bục giảng, tôi đã thiết kế kích thước lược đồ: 1,4m x 1m

Vật liệu: Tấm mica trắng, các thanh nam châm, bóng đèn LED, dây dẫn điện, băng dính, keo dán

Cách làm:

Bước 1: Trên lược đồ lớn là nước Việt Nam gồm phần biển và phần đất liền Phần đất liền được chia thành các tỉnh thành, các con sông và dãy núi có liên quan đến các bài học ( lưu ý là chỉ đưa hình ảnh còn tên của các con sông, dãy núi thì dạy đến đâu gắn đến đấy để lược đồ thoáng và hấp dẫn với học sinh) Lược đồ được in trên giấy đề can và dán lên tấm mica trắng (để khi bật bóng điện phía sau lược đồ thì phía trước được sáng rõ) - như hình vẽ:

Bước 2: Phía sau gắn các bóng đèn LED vào vị trí các tỉnh, thành phố, con sông, dãy núi cần giới thiệu

+ Gắn bóng đèn LED sau các thành phố sau:

- Thủ đô Hà Nội (Dạy bài Thủ đô Hà Nội- Địa lí Lớp 4)

- Thành phố Hải Phòng (Dạy bài Thành phố Hải Phòng- Địa lí Lớp 4)

- Thành phố Hồ Chí Minh (Dạy bài Thành phố Hồ Chí Minh- Địa lí Lớp 4 )

- Thành phố Cần Thơ (Dạy bài Thành phố Cần Thơ- Địa lí Lớp 4)

- Thành phố Huế (Dạy bài Thành phố Huế- Lớp 4- Địa lí Lớp 4)

- Thành phố Đà (Nẵng Dạy bài Thành phố Đà Nẵng- Địa lí Lớp 4)

+ Gắn các bóng đèn LED vào phía sau các con sông:

- Sông Hồng, sông Thái Bình, sông Cửu Long, sông Gianh để dạy các bài: Bài “Sông ngòi” (Địa lí lớp 5) ; bài “Đồng bằng Bắc bộ”, “Đồng bằng Nam bộ” (Địa Lí Lớp 4), “Bài Trịnh- Nguyễn phân tranh” (Lịch sử lớp 5)

+ Dãy núi: Gắn điện sau dãy Hoàng Liên Sơn để dạy bài: Dãy Hoàng Liên Sơn (Địa lí lớp 4)

+ Lưu ý: Gắn nhiều bóng đèn LED nhỏ vào một vị trí để tạo độ sáng cần thiết

Bước 3: Lược đồ đa năng được gắn vào khung nhôm và đóng hộp (hộp có

bề dày 10 cm) có cánh phía sau như cánh tủ để bảo vệ các bóng đèn Bên cạnh hộp gắn các công tắc điện để khi giới thiệu đến tỉnh, thành phố nào thì bật công tắc tương ứng với tỉnh, thành phố đó để khu vực đó sáng lên cho HS dễ nhìn

Bước 4: Dùng keo gắn thanh nam châm phía mặt sau lược đồ để tạo lực hút khi gắn các lược đồ nhỏ và các biểu tượng vào lược đồ lớn

Bước 5: Gắn lược đồ đa năng trên giá đỡ chắc chắn để đặt trên bục giảng khi dạy, dưới chân giá có gắn bánh xe để dễ di chuyển

Như vậy tôi đã làm xong lược đồ lớn với 10 bài được thiết kế sẵn trên đó (với các nội dung về các tỉnh, thành phố, các con sông, dãy núi của 10 bài đó) Cụ thể

là các bài sau:

1 Việt Nam- đất nước chúng ta ( Phần Địa lí lớp 5)

2 Địa hình và khoáng sản (Phần Địa lí lớp 5)

3 Sông ngòi (Phần Địa lí lớp 5)

4 Vùng biển nước ta (Phần Địa lí lớp 5)

5 Dãy Hoàng Liên Sơn (Phần Địa lí lớp 4)

6 Tây nguyên (Phần Địa lí lớp 4)

7 Hoạt động sản xuất của người dân Tây Nguyên (Phần Địa lí lớp 4)

8 Dải đồng bằng duyên hải miền Trung (Phần Địa lí lớp 4)

9 Biển, đảo và quần đảo (Phần Địa lí lớp 4)

10 Trịnh- Nguyễn phân tranh (Phần Lịch sử lớp 4)

Đây là bức ảnh chụp Lƣợc đồ đa năng sau khi đã làm xong (Lƣợc đồ lớn):

2.2.2 Các lược đồ nhỏ

* Vật liệu:

- Dùng giấy đề can để in các lược đồ nhỏ, các biểu tượng và tên các con sông, địa danh, dãy núi

- Các miếng tôn mỏng để khi gắn giấy đề can có in lược đồ lên nam châm của lược đồ lớn có thể hút được

* Cách làm:

- Với những bài Lịch sử- Địa lí lớp 4,5 cần dùng lược đồ, tôi chụp ảnh lược đồ trong SGK đưa vào photoshop phóng to, xử lí, tách rời các biểu tượng, các chữ viết khi dạy đến đâu mới gắn vào lược đồ lớn đến đó để gây sức hấp dẫn cho học sinh (Chú ý: Với những lược đồ nhỏ khi dạy cần chồng khít lên một phần lược đồ lớn thì kích thước và hình dáng phải điều chỉnh bằng khít với phần đó của lược đồ lớn đã làm trước đó)

Ví dụ: Lược đồ nhỏ về cuộc kháng chiến chống quân Tống xâm lược lần thứ nhất (Bài 8-Lịch sử 4) phải có kích cỡ bằng khít và hình dáng giống với khu vực miền Bắc của nước ta trên lược đồ lớn để khi gắn vào thì chồng khít lên phần miền Bắc của lược đồ lớn

Sau khi gắn chồng khít, ta được lược đồ mới sau :

- Còn đối với những lược đồ nhỏ không gắn chồng khít lên một phần hay cả lược đồ lớn thì tôi phóng to sao cho dưới lớp học sinh cũng quan sát được và đặt vừa vào phần biển Đông trên lược đồ (Tận dụng khoảng trống này khi không giới thiệu về biển)

- Sau khi làm xong trên photoshop tôi in ra giấy đề can

- Dán giấy đề can lên các tấm tôn mỏng để khi dạy đến bài nào ta có thể đặt nó trong lược đồ lớn

- Dùng kéo cắt theo hình của lược đồ, các biểu tượng, các dòng chữ

- Lƣợc đồ nhỏ và các biểu tƣợng của mỗi bài sẽ đƣợc cho vào một túi nhỏ có gắn tên bài tiện cho việc sử dụng

Nhƣ vậy tôi đã làm xong các lƣợc đồ nhỏ và các biểu tƣợng rời cho 18 bài Lịch

sử - Địa lí lớp 4,5 Cụ thể là các bài sau và một số hình ảnh minh họa:

+ Phần Địa lí lớp 5 gồm các bài:

1-Khí hậu

2- Đất và Rừng

9-Đồng bằng Nam bộ

10-Thành phố Hồ Chí Minh

15-Khởi nghĩa Hai bà Trƣng

16-Cuộc kháng chiến chống quân Tống xâm lƣợc lần thứ nhất(981)

+ Phần Lịch sử lớp 5 gồm các bài:

17-Thu đông 1947- Việt Bắc mồ chôn giặc Pháp

18- Chiến thắng biên giới thu đông 1950

Hai bài Lịch sử này đều là khu Việt Bắc nên lƣợc đồ giống nhau, khi dạy gắn các biểu tƣợng cho diễn biến trận đánh khác nhau

Đây là bức ảnh chụp các biểu tƣợng và lƣợc đồ nhỏ của các bài để khi dạy

đến bài nào thì gắn lên lƣợc đồ lớn nội dung bài đó (Mỗi bài đƣợc chứa trong một ngăn nhỏ)

Cụ thể:

- Khi dạy về các tỉnh , thành phố, con sông hay dãy núi, dạy bài nào thì giáo viên bật công tắc điện sáng vùng đó để học sinh dễ xác định vị trí và xác định vùng đó giáp những tỉnh nào Sau đó cần dạy đến những phần chi tiết của thành phố đó thì dùng lược đồ phóng to đặt sang bên cạnh để học sinh dễ quan sát

Ví dụ: Dạy bài Thủ đô Hà Nội, giáo viên tiến hành như sau:

Trước hết giới thiệu thủ đô Hà Nội trên lược đồ lớn bằng cách bật điện sáng vùng đó để HS dễ dàng quan sát Hà Nội nằm ở khu vực miền Bắc nước ta, dễ xác định Hà Nội giáp với các tỉnh nào Sau đó đến phần tìm hiểu về những trung tâm kinh tế, văn hóa…của Hà Nội thì đặt lược đồ phóng to sang bên cạnh để HS

dễ quan sát Như ảnh chụp:

- Với 10 bài Lịch sử và địa lí lớp 4,5 nội dung bài đã được thiết kế sẵn trên lược

đồ lớn, dạy dến bài nào thì giới thiệu nội dung liên quan đến bài đó ( Ví dụ: Dạy bài 1 Địa 5: “Vị trí Việt Nam”, đã có sẵn tên các nước láng giềng trên lược đồ

để học sinh dễ dàng xác định Việt Nam giáp với những nước nào, Dạy về biển đông, bật điện sáng vùng biển, dạy bài Đảo và các quần đảo (Địa lý 4), đã có sẵn tên các đảo, Dạy bài Các nước láng giềng của VN (Địa 5), trên lược đồ đã thiết

kế sẵn tên và thủ đô các nước đó với cỡ chữ lớn để học sinh quan sát

- Với 18 bài được thiết kế rời, dạy bài nào thì gắn nội dung bài đó lên lược đồ lớn đã được đính sẵn nam châm

Ví dụ1 : Giới thiệu sông nào thì gắn tên con sông đó vào lược đồ lớn Tên các con sông đã được cắt rời

.- Các dãy núi tiến hành tương tự….)

Ví dụ 2 : Khi dạy bài 14,15 môn Lịch sử lớp 5: “Chiến thắng biên giới thu - đông 1950” và bài: “Thu đông 1947- Việt Bắc, mồ chôn giặc Pháp” : giáo viên chỉ vào lược đồ lớn khoanh vùng Việt Bắc gồm 6 tỉnh để HS xác định vị trí của khu Việt Bắc trên đất nước ta sau đó dùng lược đồ phóng to vùng Việt Bắc, miêu tả diễn biến trận đánh đến đâu , GV gắn mũi tên tấn công và rút lui đến đó

Ví dụ 3: Dạy bài 7 - Địa lý 4 : Hoạt động sản xuất của người dân Tây Nguyên + Trước hết cho cả lớp quan sát lược đồ lớn để đọc tên các cao nguyên (chữ to thiết kế sẵn trên lược đồ HS quan sát rất dễ) và xác định các cao nguyên nằm ở miền Nam nước ta

+ Đến nội dung hoạt động sản xuất: gắn phần chú giải, gắn các biểu tượng để dạy Các biểu tượng đã được làm rời bằng miếng tôn mỏng như sau:

- Các bài khác tiến hành dạy tương tự

* Để Lược đồ đa năng phát huy hết hiệu quả, tôi- Hiệu phó phụ trách chuyên môn đã sắp xếp thời khóa biểu môn Lịch sử- Địa lí lớp 4,5 so le nhau để lược

đồ đa năng được dùng cho tất cả các tiết của hai khối lớp trên Ngoài ra còn dùng để dạy các bài tập đọc từ lớp 1 đến lớp 5 có nói đến các địa danh của Việt Nam VD : Bài “Nhớ Việt Bắc” của lớp 3 , bài “Cao Bằng”, “ Đất Cà Mau” của lớp 5

III HIỆU QUẢ DO SÁNG KIẾN ĐEM LẠI

1 Hiệu quả xã hội

2 Lược đồ đa năng được đưa vào sử dụng rộng rãi trong trường và đã đem lại những hiệu quả sau:

- Vì dạy bài nào mới gắn bài đó vào lược đồ lớn nên lược đồ thoáng, không

bị chồng chéo nội dung của nhiều bài như bản đồ được cấp phát, học sinh dễ quan sát và phát hiện nội dung

- Lược đồ đa năng được làm bằng các vật liệu rẻ tiền, dễ kiếm nên tiết kiệm được tiền của và thời gian

- Những vật liệu dùng để làm là tôn, mica nên rất bền, sử dụng được nhiều năm không tốn công làm đi làm lại

- Lược đồ đa năng được thiết kế với màu sắc đẹp, tính khoa học và thẩm mĩ cao gây sức hấp dẫn khiến học sinh rất hứng thú trong giờ học và mong chờ đến tiết sau được dùng nó

- Lược đồ đa năng khắc phục được nhược điểm của những lược đồ trong sách giáo khoa: Nhỏ, chỉ có thể áp dụng với từng cá nhân hoặc một nhóm, không tiện cho việc hướng dẫn chung cho cả lớp

- Trong các năm học 2012-2013; 2013-2014; 2014-2015, các giáo viên khối

4 và khối 5 thay phiên nhau dùng Lược đồ đa năng để giảng dạy đã mang lại hiệu quả rõ rệt Cả giáo viên và học sinh đều phấn khởi học tập và tiết học diễn

ra nhẹ nhàng, hiệu quả góp phần làm cho học sinh cảm thấy “ Mỗi ngày đến trường là một ngày vui”

- Lược đồ đa năng dùng để dạy nhiều bài, nhiều môn và nhiều tiết, đáp ứng được nhu cầu của tất cả các bài lịch sử - địa lí có dùng lược đồ, khắc phục được tình trạng dạy chay của giáo viên trước đây Ngoài ra còn giúp các các em hứng thú, tự tin phát hiện và chiếm lĩnh tri thức mới một cách chủ động; ghi nhớ các kiến thức đã học một cách vững chắc; biết liên hệ, khái khoát các hiện tượng tự nhiên từ những hình ảnh cụ thể

- Sau một năm sử dụng, đầu tháng 3 năm 2013 tôi đã làm cuộc khảo sát với

180 em học sinh khối 4,5 đã khảo sát đầu năm với các câu hỏi như cũ thì thu được kết quả như sau: