Qua một số năm giảng dạy môn địa lí, tôi thấy bài nào cũng có nhiều hình ảnh đẹp, bản thân nó chứa đựng nhiều kiến thức mà giáo viên có thể sử dụng để hướng dẫn học sinh học tập có hiệu
Trang 1MỤC LỤC
9 3 Kinh nghiệm khai thác tranh ảnh trong một số bài Địa lí 10 – 16
10 4 Hiệu quả đối với hoạt động giáo dục đã được áp dụng
trong thực tiễn dạy học
16 – 18
PHẦN I: MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài :
Trang 2Địa lí vốn là môn học tương đối khó với nhiều học sinh, đặc biệt là phần Địa lí
tự nhiên Mặc dù đã được làm quen với kiến thức Địa lí từ Tiểu học, THCS, đã giải thích nhiều hiện tượng Địa lí khác nhau, nhưng khi bước chân vào lớp 10 THPT, các em vẫn rất mơ hồ về các hiện tượng Địa lí - mặc dù các hiện tượng đó đều diễn
ra xung quanh chúng ta Nhất là phần Địa lí tự nhiên lớp 10 - rất nhiều hiện tượng
tự nhiên, quy luật được nhắc đến Đối với phần này đòi hỏi học sinh phải có kiến thức và sự hiểu biết thật vững vàng mới làm được Chính vì vậy khi học phần này hầu hết học sinh cảm thấy rất khó khăn, thậm chí sợ học
Qua một số năm giảng dạy môn địa lí, tôi thấy bài nào cũng có nhiều hình ảnh đẹp, bản thân nó chứa đựng nhiều kiến thức mà giáo viên có thể sử dụng để hướng dẫn học sinh học tập có hiệu quả Nhưng nhiều giáo viên khi dạy môn địa lí chưa khai thác hết vai trò của mỗi bức tranh, hình ảnh mà chỉ cho các em xem qua hoặc chiếu lướt qua để làm dẫn chứng cho nội dung hoặc chỉ chiếu qua một cách có “lệ” vừa mất thời gian, vừa không có hiệu quả
Trong mỗi bài học có sử dụng máy chiếu, tranh ảnh có thể dễ dàng lồng ghép trong mỗi phần của tiết học đó Học sinh rất thích xem hình ảnh và bình luận mỗi khi giáo viên cho học sinh xem, chiếu đến các bức hình của nội dung, nếu không để các em được thỏa mãn phân tích, đối chiếu trực tiếp sẽ làm cho học sinh mất hứng thú và hay gây ồn trong lớp học
Trong quá trình giảng dạy môn địa lí cấp THPT, các phương pháp dạy học tích cực đã được nhiều giáo viên áp dụng để khai thác kiến thức bằng nhiều phương tiện dạy học khác nhau Nếu sử dụng được những phương pháp đó để khai thác kiến thức từ tranh ảnh sẽ phát huy tính tích cực của học sinh lại vừa đảm bảo tính trực quan sinh động cho bài học, giúp học sinh ghi nhớ và khắc sâu kiến thức
Nên khi giảng dạy môn địa lí cấp THPT, sử dụng máy chiếu là phương tiện
rấ thuận lợi trong khi khai thác kênh hình nói chung và tranh ảnh địa lí nói riêng Việc nghiên cứu đưa ra biện pháp để hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức
từ tranh ảnh là một phần quan trọng trong quá trình giảng dạy và học tập
Từ thực tiễn của việc giảng dạy địa lí và cách học hiện nay của học sinh THPT chính là lí do khiến tôi chọn đề tài này
2 Mục đích nghiên cứu:
Trang 3- Thông qua việc hướng dẫn học sinh khai thác tranh ảnh qua các bài học giúp học sinh lĩnh hội kiến thức dễ dàng và hiệu quả
- Góp phần nâng cao kết quả học tập, giúp học sinh nhận biết kiến thức, ghi nhớ kiến thức nhanh hơn, từ đó học sinh thêm yêu thích môn địa lí, học sinh tham gia sôi nổi hơn
- Hướng dẫn việc khai thác kiến thức qua tranh ảnh kết hợp một số phương pháp kĩ thuật dạy học tích cực qua máy chiếu
- Đưa những nguyên tắc chung, những thuận lợi, khó khăn khi khai thác kiến thức bằng hình ảnh và hướng dẫn cách khai thác kiến thức ở một số bài địa lí 10
3 Đối tượng nghiên cứu:
- Giáo viên sử dụng máy chiếu trong việc giảng dạy, hoặc có thể sử dụng các hình ảnh sưu tầm có liên quan đến nội dung bài học ở trên lớp
- Đối với học sinh trong quá trình học tập: Áp dụng cho tất cả các đối tượng học sinh trong môn địa lí học tại trường THPT
4 Phương pháp nghiên cứu:
- Báo cáo nâng cao chất lượng học tập cho học sinh thông qua việc sử dụng tranh ảnh được hoàn thành trên cơ sở nghiên cứu một số vấn đề lý luận dạy học, thông qua tổng kết kinh nghiệm của bản thân trong thực tiễn dạy học một số vấn đề địa lí qua các năm
- Phương pháp nghiên cứu lý luận: Bản thân nghiên cứu cơ sở lý luận về việc
sử dụng tranh ảnh, từ đó nắm bắt các cách thức, biện pháp và cách thức sử dụng tranh ảnh
- Trên cơ sở lý luận, sẽ tiến hành vận dụng vào thực tiễn dạy học một số nội dung bài học địa lí, sau đó kiểm chứng và điều chỉnh lý luận, nhằm tìm ra biện pháp, cách thức cho học sinh hoạt động nhận thức hiệu quả nhất khi làm việc với tranh ảnh
- Kinh nghiệm thực tế của việc giảng dạy địa lí ở trên lớp, khi sử dụng máy chiếu và dự giờ thao giảng của giáo viên trong trường
- Phương pháp thực nghiệm: Tôi đã áp dụng được một số tiết dạy cho nhiều
đối tượng học sinh
Trang 4NỘI DUNG CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
1 Cơ sở lí luận:
- Tranh ảnh là một trong những phương tiện trực quan mà trong khi dạy và học được sử dụng khá phổ biến ngoài các phương tiện như bản đồ, bảng số liệu, biểu đồ
- Sử dung tranh ảnh là một phần không thể thiếu trong mỗi bài học, đặc biệt
khi kết hợp với phương tiện máy chiếu thì tranh ảnh chiếm một vị trí khá lớn của kênh hình
Tranh ảnh vừa là phương tiện trực quan, vừa là kênh hình được thiết kế sẵn trong SGK Tuy nhiên trong quá trình giảng dạy, tôi thấy nếu kết hợp giữa máy chiếu và tranh ảnh sẽ đem lại hiệu quả cao trong bài dạy vì đây là một trong những kênh thông tin trực quan, nội dung thể hiện rõ ràng thông qua các phương tiện dạy học khác
- Khi sử dụng máy chiếu ta sẽ thấy đồng thời xuất hiện các phương tiện trực quan như: bản đồ, bảng số liệu, biểu đồ, tranh ảnh Trong đó các hình ảnh nên lưu ý rằng nó đóng vai trò ẩn chứa một phần kiến thức đang được mã hóa cần người dạy
và người học tìm ra nó
- Từ thực trạng đổi mới phương pháp dạy học trong trường THPT: đưa hình ảnh vào bài giúp giáo viên có thể dễ dàng tổ chức đồng thời nhiều phương pháp dạy học trong một bài, làm cho bài học sẽ sôi động hơn, học sinh được tham gia nhiều hoạt động hơn
- Giá trị thực tế khi khai thác kiến thức bằng hình ảnh: Một phương tiện trực quan như tranh ảnh mà trong đó chứa đựng nhiều nội dung như địa danh, số lượng, chất lượng của đối tượng chưa kể đến tính thẩm mĩ, dễ nhớ của đối tượng Nên khi học sinh được học kiến thức của bài học bắt đầu không phải là một dãy số, không phải là một khái niệm hay là rất nhiều địa danh nằm trên bản đồ mà khi xem qua thì học sinh có thể quên ngay Nhưng với một bức tranh được nhìn thấy trực tiếp, học sinh nhớ ngay nội dung được thể hiện qua bức tranh, địa danh đó có đặc điểm
gì, kinh tế phát triển hay không
- Sự phát triển tâm sinh lí của học sinh, thiết kế của sách giáo khoa trong chương trình địa lí có nhiều thay đổi cả nội dung và hình thức
Trang 5Hiện nay với sự phát triển của xã hội đòi hỏi học sinh cần được giáo dục và học tập trong môi trường năng động để theo kịp xu hướng thời đại, hiện nay đa số học sinh THPT rất thích hoạt động, thích tìm tòi và khám phá, không thích những
gì đã có sẵn hời hợt, các em muốn thể hiện mình trong công việc nên tổ chức giờ học phát huy được tố chất của các em thường đem lại hứng thú và tạo nên niềm say
mê trong học tập
Mặt khác với sự thay đổi của chương trình biên soạn sách giáo khoa môn địa
lí đòi hỏi người dạy và người học phải có các kĩ năng để khai thác kiến thức từ các phương tiện dạy học là điều cần thiết
2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm:
- Địa lí là môn học sẽ đem lại hiệu quả cao nếu các em được học qua sự hỗ trợ của máy chiếu Bởi bản thân máy chiếu đã là một phương tiện thì khi sử dụng
nó chúng ta có thể kết hợp cùng nhiều phương tiện khác như bản đồ, tranh ảnh, bảng số liệu, biểu đồ, mặt khác có máy chiếu giáo viên sẽ không mất thời gian để treo bản đồ, bảng số liệu, lại không mất không gian của bảng viết
Nhưng một thực tế ở các trường phổ thông, các phương tiện dạy học chưa đảm bảo, đặc biệt là máy chiếu nên việc tổ chức cho học sinh tham gia nhiều hoạt động trong một bài là rất khó.Trong trường hợp không có máy chiếu giáo viên rất ngại làm các phương tiện dạy học vì vừa mất thời gian, đòi hỏi sự đầu tư nhiều mà thường thì thời gian sử dụng không được dài lâu
- Về phía học sinh, các em quen kiểu tư duy đọc chép, nên khi giáo viên tổ chức hoạt động nhóm thì ngại tham gia, không muốn đưa ra ý kiến của mình, hoặc các em sợ ghi không kịp bài nên chỉ chăm chú làm sao ghi được nội dung bài học
Vô tình các em làm cho hoạt động nhóm không có hiệu quả Để tìm ra phương pháp nào hoặc khai thác kiến thức từ đâu mà học sinh không phải ghi chép nhiều trong môn địa lí là điều không dễ
- Việc giảng dạy nghiêng về lí thuyết là đặc trưng của môn địa lí Nhưng sử dụng hình ảnh để giảng dạy của giáo viên là rất ít, hoặc nếu có sử dụng thì cũng rất qua loa Có một số giáo viên đã biết kết hợp khai thác kiến thức từ tranh ảnh thông qua tổ chức các phương pháp, kĩ thuật dạy học, nhưng việc áp dụng rộng rãi thì chưa nhiều Hầu hết kiến thức từ hình ảnh mới chỉ để đưa vào phần giới thiệu bài
Trang 6học, hoặc dùng làm phương tiện để thuyết trình nội dung mà chưa tổ chức hoạt động nhóm hoặc qua các trò chơi cho môn đị lí
Vì thế khai thác kiến thức qua tranh ảnh chưa được đầu tư nhiều, học sinh chỉ xem đó là các hình ảnh có tính chất minh họa mà không phân tích để khai thác
- Bài học quá dài làm cho học sinh và giáo viên phải bỏ qua một số tranh ảnh
có sẵn kể cả trong sách giáo khoa: có nhiều bài, tiết học lượng kiến thức mà học sinh cần lĩnh hội là quá nhiều, nên khi thiết kế bài giảng giáo viên không thể đưa tranh ảnh làm phương tiện khai thác kiến thức cho mục đó mà thường lấy nó làm dẫn chứng để chiếu qua cho học sinh xem
2.1 Khái quát chung về tranh ảnh trong môn địa lí
- Tranh ảnh là một trong những kênh hình được sử dụng rộng rãi và chiếm một phần trong thiết kế chương trình sách giáo khoa địa lí trường THPT Đây không chỉ
là phương tiện thu hút học sinh tham gia vào môn học mà còn là kênh thông tin cực
kì hữu ích
- Tranh ảnh trong môn địa lí rất phong phú, đa dạng Mỗi loại tranh ảnh được sắp xếp theo từng đối tượng địa lí (như tự nhiên, kinh tế, các vấn đề xã hội ) Nên
nó rất phù hợp để sử dụng trong giảng dạy theo từng mục của mỗi bài khác nhau
- Tuy vậy, bất kì hình ảnh nào cũng đảm bảo được các yếu tố sau:
+Tính khoa học: phù hợp với nội dung bài học
+ Tính trực quan: Rõ ràng, dễ nhận biết đối tượng
+ Tính thẩm mĩ : Đẹp, gây ấn tượng
2.2 Các loại tranh ảnh thường gặp khi sử dụng máy chiếu trong môn địa lí.
- Đối tượng địa lí tự nhiên: các hình ảnh địa lí tự nhiên rất đa dạng, có thể kể đến một số đối tượng sau: hình ảnh sông hồ, các dạng địa hình, hiện tượng thời tiết-khí hậu, thảm thực vật, nhóm đất
- Đối tượng địa lí kinh tế-xã hội: Phạm vi các đối tượng kinh tế - xã hội của môn địa lí trong cả 3 khối học ở THPT rất đa dạng
Hình ảnh các dân tộc trên thế giới, các sản phẩm của các ngành kinh tế như nông nghiệp, công nghiệp; hoạt động sản xuất của các ngành
Đây là những hình ảnh có thể chúng ta thường sử dụng trong một số bài, được làm dẫn chứng cho những đối tượng địa lí như đã nêu
Trang 7Cảnh quan và địa hình hoang mạc
Cà phê Điều
Trang 8H 9.3- Rễ cây làm cho các lớp đá rạn nứt
H 17- Vị trí lớp phủ thổ nhưỡng ở lục địa
2.3 Vai trò, chức năng của tranh ảnh
và máy chiếu trong dạy học địa lí
Tranh ảnh đóng vai trò rất quan trọng trong việc giúp học sinh hình thành được biểu tượng, nắm bắt, ghi nhớ, tái hiện tri thức
Tranh ảnh còn có tầm quan trọng trong việc giúp cho học sinh rèn luyện, phát triển kỹ năng, tư duy, nắm bắt được các quy luật, mối quan hệ nhân quả…, đối tượng địa lí dàn trải trong không gian Tranh ảnh là công cụ, phương tiện để giáo viên tiến hành tổ chức các hoạt động nhận thức cho học sinh
Ở một góc độ nhất định trong hoạt động dạy học, tranh ảnh có chức năng minh họa, và là nguồn tri thức Nó chứa đựng hệ thống các tri thức địa lí tự nhiên, kinh tế
- xã hội , thông qua tranh ảnh, giúp cho giáo viên giải thích, minh họa các vấn đề một cách dễ dàng
Với học sinh tranh ảnh có chức năng là nguồn tri thức vì trong mỗi loại tranh ảnh đều chứa đựng những tri thức địa lí khác nhau, ẩn chứa trong từng đối tượng địa lí …là phương tiện hỗ trợ đắc lực cho học sinh trong quá trình học tập chương trình địa lí
2.4 Lợi thế của việc khai thác kiến thức qua tranh ảnh kết hợp máy chiếu trong dạy học địa lí:
- Việc dạy và học có sử dụng tranh ảnh trong bài học đem lại cho học sinh niềm thích thú là điều rất dễ nhận thấy, trong đó có môn địa lí Đó có thể là hình ảnh mà lần đầu tiên học sinh được nhìn thấy các đối tượng của địa lí như tự nhiên, kinh tế, các vấn đề xã hội
- Hình ảnh thường chứa đựng một lượng kiến thức ít, cô đọng nhưng cũng vì thế mà giúp học sinh dễ ghi nhớ hơn so với sự dài dòng bằng kiến thức lí thuyết
- Tranh ảnh giúp học sinh tranh luận với nhau hơn khi giáo viên giao nhiệm vụ theo nhóm, theo cặp ví dụ như so sánh sự khác biệt giữa các đối tượng địa lí
Trang 9- Tạo điều kiện cho giáo viên tổ chức các phương pháp /kĩ thuật dạy học tích cực, giúp học sinh tăng cường làm việc nhóm, tranh luận, trao đổi
- Sử dụng máy chiếu giúp học sinh và giáo viên tiết kiệm thời gian treo bản
đồ, các loại tranh ảnh, tạo điều kiện cho giáo viên tận dụng không gian của bảng
- Giúp giáo viên đỡ vất vả hơn trong quá trình chuẩn bị đồ dùng dạy học như
vẽ tranh, phô tô, làm bảng kiến thức phụ
2.5 Một số khó khăn khi sử dụng tranh ảnh kết hợp máy chiếu
- Khi chiếu lên, hình ảnh thường không rõ, học sinh khó nhận biết đối tượng địa lí một cách chính xác
- Có nhiều hình ảnh trùng lặp về nội dung, thông tin không xác định chính xác cho từng đối tượng địa lí
- Khi soạn bài giáo viên phải chỉnh sửa nhiều, tìm kiếm qua nhiều nguồn thông tin
- Học sinh thường gây ồn trong giờ khi xem qua các bức tranh, hoặc hình ảnh
2.6 Yêu cầu khi sử dụng tranh ảnh trong dạy học địa lí:
- Lựa chọn tranh ảnh phù hợp với nội dung bài học
- Không quá lạm dụng tranh ảnh trong một bài hay một phần kiến thức, không trùng lặp hình ảnh trong một mục
- Tranh ảnh phải đảm bảo được mục tiêu bài học, phù hợp trình độ và nhận thức của lúa tuổi
- Các hình ảnh cần được sắp xếp hợp lí trong mỗi slide khi trình chiếu, không quá nhiều tranh trên một slide
3 Kinh nghiệm khai thác tranh ảnh trong một số bài địa lí:
VÍ DỤ CỤ THỂ Tiết 7-Bài 8-Tác động của nội lực đến địa hình bề mặt trái đất
Bài này có 2 mục lớn:
I Nội lực
II Tác động của nội lực
1.Vận động theo phương thẳng đứng
Trang 10Trong mục 2, giáo viên chia lớp thành 2 nhóm lớn, với các nhóm nhỏ, quan sát các hình ảnh sau kết hợp các hình ảnh và kiến thức sách giáo khoa trang 30,31 địa lí 10(sách giáo khoa cơ bản)
Áp dụng kĩ thuật “công đoạn”,giáo viên tiến hành như sau:
Nhóm 1(có khoảng 2 - 3 nhóm nhỏ):hình a,b hiện tượng uốn nếp
Nhóm 2(có khoảng 2 - 3 nhóm nhỏ):hình c,d hiện tượng đứt gãy
Hình a Hình b
Hình c hình d
Nhiệm vụ của mỗi nhóm như sau:
thời gian từ 5-7 phút, nhóm trưởng phân công nhiệm vụ cụ thể cho từng nhóm nhỏ Các nhóm nhỏ trong nhóm lớn trao đổi, thảo luận rồi điền nội dung đã được thống nhất vào phiếu học tập của nhóm mình
Thế nằm các lớp đá trước và sau khi uốn
nếp
Trang 11Vị trí các lớp đá sau khi uốn nếp có thay
đổi không?
Xảy ra vùng đá có tính chất như thế nào?
Dạng địa hình của hiện tượng này?
Vị trí các lớp đá thay đổi không?
Xảy ra ở vùng đá có tính chất như
thế nào?
Kể tên các dạng địa hình của hiện
tượng liên hệ thực tế nước ta?
Sau khi học sinh hoàn thành phiếu trong thời gian quy định, giáo viên cho học sinh trình bày kết quả của nhóm
Giáo viên nhận xét kết quả, quá trình làm việc mỗi nhóm và đưa ra bảng kiến thức đối chiếu với học sinh, đồng thời minh họa qua các hình ảnh như trên
Thế nằm các lớp đá - trước khi uốn nếp: nằm ngang
- sau khi uốn nếp: nằm nghiêng
Vị trí các lớp đá Sau khi uốn nếp không bị thay đổi
Xảy ra vùng đá Có khả năng đàn hồi(dẻo)
Dạng địa hình Tạo thành núi uốn nếp, dạng địa hình uốn nếp
Vị trí các lớp đá Các lớp đá bị xáo trộn
Xảy ra ở vùng đá Đá cứng