Tài liệu tham khảo về môn tư pháp quốc tế được giảng dạy tại Pháp năm 20162017. Tài liệu giới thiệu tổng quan về các khía cạnh khác nhau về tư pháp quốc tế trong việc xác định thẩm quyền xét xử, xác định luật áp dụng. Giới thiệu các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành của Liên minh châu Âu.
Trang 1TỔNG QUAN VỀ LUẬT TƯ PHÁP QUỐC TẾ TẠI
NƯỚC CỘNG HÒA PHÁP (PHẦN 1) MỤC LỤC: I GIỚI THIỆU CHUNG VỀ TƯ PHÁP QUỐC TẾ 2
1 Đặc điểm của tư pháp quốc tế tại Pháp 2
2 Mối quan hệ giữa tư pháp quốc tế và công pháp quốc tế tại Pháp 3
3 Nguồn của luật tư pháp quốc tế tại Pháp 4
3.1 Luật quốc gia (droit national) 4
3.2 Luật quốc tế 5
3.2.1 Các Hiệp ước song phương 5
3.2.2 Các Hiệp ước đa phương 6
3.3 Pháp luật của Liên minh châu Âu 6
II CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN THẨM QUYỀN XÉT XỬ TRONG TƯ PHÁP QUỐC TẾ TẠI PHÁP – THẨM QUYỀN QUỐC TẾ 8
1 Vấn đề thẩm quyền quốc tế được đặt ra trong trường hợp nào? 8
2 Vấn đề thẩm quyền xét xử và quyền xét xử 8
3 Thẩm quyền trực tiếp và thẩm quyền gián tiếp 9
4 Thẩm quyền chung và thẩm quyền đặc biệt 10
5 Việc xác minh thẩm quyền bởi các thẩm phán 10
III CÁC QUY ĐỊNH CỤ THỂ VỀ VIỆC XÁC ĐỊNH THẨM QUYỀN QUỐC TẾ 12
1 Các quy định trong nước (Pháp) 12
1.1 Tổng quan 12
1.2 Các quy định cụ thể 12
1.2.1 Xác định thẩm quyền dựa trên quốc tịch (Pháp) 12
1.2.2 Việc xác định thẩm quyền trong các trường hợp khẩn cấp hay sự từ chối xét xử 14
1.3 Việc chuyển đổi các quy định trong nước về thẩm quyền dựa trên lãnh thổ 14
2 Các quy định cơ bản về thẩm quyền quốc tế của Liên minh châu Âu 17
Trang 2I GIỚI THIỆU CHUNG VỀ TƯ PHÁP QUỐC TẾ
1 Đặc điểm của tư pháp quốc tế tại Pháp
Luật tư pháp quốc tế là tổng hợp các quy định đặc biệt nhằm điều chỉnh các mối quan hệ giữa công dân và pháp nhân của các quốc gia trên thế giới Sự ra đời của các quy định này đóng vai trò rất quan trọng nhằm đảm bảo việc thực hiện quyền và nghĩa vụ của các bên phát sinh trong đời sống quốc tế
Là một quốc gia thành viên thuộc Liên minh châu Âu (l’Union Européenne), tư pháp quốc tế luôn đóng vai trò quan trọng trong hệ thống pháp luật của nước Pháp khi
mà các quan hệ pháp lý trong nhiều lĩnh vực như thương mại, hôn nhân gia đình, v.v giữa các chủ thể mang quốc tịch Pháp và các chủ thể khác trên thế giới luôn xuất hiện liên tục trong thời đại toàn cầu hóa ngày nay
Trong tư pháp quốc tế, “yếu tố nước ngoài” là cơ sở nhận biết cơ bản Khi xuất hiện yếu tố nước ngoài, chúng ta cũng hiểu rằng việc giải quyết tình huống sẽ không hoàn toàn phụ thuộc vào các quy định của pháp luật quốc gia Một quan hệ pháp lý mang yếu tố quốc tế giữa các chủ thể có quốc tịch khác nhau không thể được giải quyết tương tự như một quan hệ pháp lý diễn ra trong nước Việc giải quyết các trường hợp này vì thế đòi hỏi cần phải có những quy định đặc biệt
Bên cạnh đó, cần phải lưu ý rằng trong vấn đề xét xử của tòa án, mỗi quốc gia
là độc lập và có chủ quyền tối cao riêng biệt Mỗi quốc gia đều có hệ thống quy phạm pháp luật riêng và không thể có sự áp đặt quyền tài phán lên các quốc gia khác Chính
vì vậy, hai vấn đề quan trọng hàng đầu khi giải quyết một mối quan hệ pháp lý mang
tính quốc tế đó là việc xác định đâu là tòa án có thẩm quyền giải quyết vụ việc và đâu là luật áp dụng để giải quyết tình huống đó
Tại Pháp, liên quan đến một tình huống tư pháp quốc tế, có 5 câu hỏi quan trọng cần được giải quyết:
Thứ nhất, tòa án Pháp có thẩm quyền xét xử một tranh chấp mà trong đó có
một (hoặc tất cả) chủ thể là người nước ngoài hay cư trú tại nước ngoài hay không?
Thứ hai, làm thế nào để chứng minh được thẩm quyền nêu trên?
Trang 3Thứ ba, có phải tòa án Pháp sẽ luôn áp dụng các quy phạm pháp luật của nước
Pháp để giải quyết các tranh chấp trong tư pháp quốc tế hay không?
Thứ tư, nếu không phải như trên, làm thế nào để xác định được luật của quốc
gia nào sẽ được áp dụng để giải quyết tình huống?
Thứ năm, một bản án nước ngoài có thể được công nhận và thi hành trên lãnh
thổ của nước Pháp hay không?
Từ năm câu hỏi nêu trên, có thể thấy được 03 yếu tố cơ bản trong tư pháp quốc
tế tại Pháp, đó là:
Thẩm quyền quốc tế trong xét xử của tòa án;
Luật áp dụng khi xét xử;
Hiệu lực của các bản án nước ngoài
Ngoài ra, tại Pháp, để giải quyết chính xác một quan hệ pháp lý quốc tế, có 02 vấn đề khác cần hết sức quan tâm, đó là:
Yếu tố quốc tịch;
Các vấn đề pháp lý liên quan đến người nước ngoài
2 Mối quan hệ giữa tư pháp quốc tế và công pháp quốc tế tại Pháp
Đầu tiên, có thể thấy rằng nếu như tư pháp quốc tế hướng đến việc điều chỉnh các mối quan hệ mang tính chất dân sự thì công pháp quốc tế tập trung vào các mối quan hệ mang yếu tố chính trị giữa các Nhà nước
Ngày nay, chúng ta có thể dễ dàng xác định sự khác biệt giữa hai ngành học này, tuy nhiên trong quá khứ, không có sự phân biệt giữa công pháp quốc tế và tư pháp quốc tế mà chỉ có một khái niệm chung là “luật quốc tế” Sự phân biệt chỉ được bắt đầu diễn ra vào thế kỷ 18 khi luật quốc tế dần công nhận tầm quan trọng của việc điều chỉnh riêng các quan hệ pháp lý mang tính chất dân sự trong thời đại mới
Tuy nhiên, bên cạnh những khác biệt cơ bản về bản chất, giữa tư pháp quốc tế
và công pháp quốc tế vẫn có những sự liên kết nhất định trong mục tiêu cũng như
Trang 4phương pháp áp dụng Cĩ thể lấy ví dụ như việc sử dụng phương thức lập luận (méthode de raisonnement) trong cả tư pháp quốc tế và cơng pháp quốc tế
3 Nguồn của luật tư pháp quốc tế tại Pháp
3.1 Luật quốc gia (droit national)
Luật quốc gia bao gồm khơng chỉ các văn bản quy phạm pháp luật ban hành bởi Nghị viện Pháp (Parlement français) mà cịn xuất phát từ các quyết định của tịa
án (án lệ - jurisprudence) Trong tư pháp quốc tế tại Pháp, luật quốc gia khơng đĩng
vai trị quá quan trọng trong việc giải quyết các tranh chấp, xung đột
Một đặc điểm khác đĩ chính là việc thiếu pháp điển hĩa đối với ngành tư pháp quốc tế tại Pháp, thể hiện qua việc khơng cĩ một Bộ luật chuyên biệt về tư pháp quốc
tế tại Pháp (trên bình diện thế giới, chỉ một số ít các quốc gia cĩ cho mình một Bộ luật riêng về tư pháp quốc tế như Hà Lan, Bỉ, v.v.) Tuy nhiên, chính sự thiếu pháp điển hĩa này đã tạo nên tính linh hoạt, uyển chuyển cho ngành học này Nhờ đĩ, các thẩm phán cĩ thể áp dụng linh hoạt các quy định khác nhau để giải quyết vấn đề
Trong các văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến tư pháp quốc tế tại Pháp thì Bộ luật Dân sự (Code Civil) và Bộ luật Tố tụng dân sự (Code de Procédure civile) đĩng vai trị chủ đạo Tại Bộ luật dân sự Pháp, khi đề cập đến các vấn đề liên quan đến tư pháp quốc tế, khơng thể khơng nhắc đến 02 quy định đĩng vai trị nền tảng bao gồm Điều 141 (quy định thẩm quyền của tịa án Pháp khi nguyên đơn là người Pháp)
và Điều 152 (khi bị đơn là người Pháp) Ngồi ra, cĩ thể kể đến Điều 10703 Bộ luật Tố
1 Article 14: “L'étranger, même non résidant en France, pourra être cité devant les tribunaux français, pour l'exécution des obligations par lui contractées en France avec un Français ; il pourra être traduit devant les tribunaux de France, pour les obligations par lui contractées en pays étranger envers des Français.”
2 Article 15: “Un Français pourra être traduit devant un tribunal de France, pour des obligations par lui contractées en pays étranger, même avec un étranger.”
3
Article 1070: “Le juge aux affaires familiales territorialement compétent est :
- le juge du lieu ó se trouve la résidence de la famille ;
- si les parents vivent séparément, le juge du lieu de résidence du parent avec lequel résident habituellement les enfants mineurs en cas d'exercice en commun de l'autorité parentale, ou du lieu de résidence du parent qui exerce seul cette autorité ;
- dans les autres cas, le juge du lieu ó réside celui qui n'a pas pris l'initiative de la procédure
En cas de demande conjointe, le juge compétent est, selon le choix des parties, celui du lieu ó réside l'une ou l'autre
Toutefois, lorsque le litige porte seulement sur la pension alimentaire, la contribution à l'entretien et l'éducation
de l'enfant, la contribution aux charges du mariage ou la prestation compensatoire, le juge compétent peut être
Trang 5tụng dân sự Pháp liên quan đến thẩm quyền của tịa án Pháp trong lĩnh vực ly hơn cĩ yếu tố nước ngồi
Bên cạnh các văn bản quy phạm pháp luật thì các bản án (án lệ)4 đĩng vai trị là nguồn cơ bản và chủ yếu của luật quốc gia về tư pháp quốc tế
Vd:
Bản án ngày 05/12/1910, “American Trading”, theo đĩ trong lĩnh vực
hợp đồng, các bên cĩ quyền tự do thỏa thuận chọn luật áp dụng
Bản án ngày 25/05/1948, “Lautour”5, theo đĩ bản án này đã thừa nhận
quy tắc “lex loci delicti” (luật nơi vi phạm pháp luật)
Ngày nay, các lĩnh vực mà án lệ bắt buộc phải can thiệp để khắc phục những khiếm khuyết của luật viết là khơng nhiều Án lệ cũng từ đĩ khơng cịn nhiều vai trị trong việc tạo nên các quy định mới như đã từng làm vào thời điểm cuối thế kỷ 19
3.2 Luật quốc tế
3.2.1 Các Hiệp ước song phương
Hầu hết các hiệp ước song phương được ký kết bởi nước Pháp đều nằm trong lĩnh vực dân sự và thương mại Nước Pháp đã ký kết nhiều hiệp ước song phương về
tư pháp quốc tế với các nước thuộc địa cũ của mình như Maroc, Algérie, Tunisie,
Madagascar, v.v
Vd: Cơng ước franco-marocaine năm 1981 giữa nước Pháp và Maroc liên quan đến việc hợp tác trong lĩnh vực tư pháp đối với các vấn đề về kết hơn và ly hơn
Cần lưu ý là ngày nay, nước Pháp cũng như các quốc gia thành viên khác thuộc Liên minh châu Âu khơng cịn thẩm quyền ký kết mới các Cơng ước quốc tế trong
celui du lieu ó réside l'époux créancier ou le parent qui assume à titre principal la charge des enfants, même majeurs
La compétence territoriale est déterminée par la résidence au jour de la demande ou, en matière de divorce, au jour ó la requête initiale est présentée
4 Tham khảo thêm “Les grands arrêts de la jurisprudence française de droit international privé”, Bertrand Lessel
et Yves Lequet
5 Nội dung bản án liên quan đến lĩnh vực phạm tội, theo đĩ trong trường hợp này cần áp dụng luật tại tơi xảy ra thiệt hại
Trang 6lĩnh vực tư pháp quốc tế khi mà vấn đề này liên quan đến việc hợp tác trong lĩnh vực
tư pháp với các quốc gia khác Thẩm quyền này giờ đây thuộc về Liên minh châu Âu (l’UE)6
3.2.2 Các Hiệp ước đa phương
Trong lĩnh vực này, các Công ước của “Hội nghị La Haye7” về tư pháp quốc tế đóng vai trò rất quan trọng Ngày nay hội nghị bao gồm 80 thành viên + Liên minh châu Âu cùng tham gia trong việc tìm kiếm các giải pháp chung nhằm giải quyết những khó khăn liên quan đến tư pháp quốc tế
Vd: Công ước La Haye ngày 25/10/1980 về các khía cạnh dân sự trong vấn đề bắt cóc trẻ em mang yếu tố quốc tế;
Công ước La Haye ngày 14/03/1978 liên quan đến luật áp dụng trong lĩnh vực hôn nhân gia đình
v.v
Bên cạnh đó, các án lệ cũng như tập quán quốc tế cũng có vai trò nhất định trong tư pháp quốc tế Liên quan đến vấn đề này, có thể kể đến vai trò của Tòa án Công lý Quốc tế
3.3 Pháp luật của Liên minh châu Âu
Pháp luật của Liên minh châu Âu đóng vai trò quan trọng hàng đầu trong các nguồn của tư pháp quốc tế tại Pháp Theo đó hai văn bản đóng vai trò nền tảng bao gồm:
Liên quan đến việc xác định thẩm quyền xét xử của tòa án: Công ước Bruxelles ngày 27/9/1968 về Thẩm quyền xét xử và Thi hành án trong lĩnh vực dân sự và thương mại
Liên quan đến việc xác định luật áp dụng: Công ước Rome 19/6/1980 về việc xác định luật áp dụng đối với các nghĩa vụ hợp đồng
6
Vd: Avis 1/03 CJCE 03/02/2006 liên quan đến việc xác lập thẩm quyền tối cao của Liên minh châu Âu trong việc ký kết công ước Lugano
7 Một tổ chức quốc tế thành lập năm 1893 về tư pháp quốc tế
Trang 7Ngày nay, liên quan đến việc xác định thẩm quyền xét xử của tòa án, Công
ước Bruxelles 1968 đã trở thành Quy chế Bruxelles số 44/2001 ngày 22/12/2000 (Bruxelles I), và đã được sửa đổi thành Quy chế Bruxelles số 1215/2012 ngày 12/12/2012 (Bruxelles I bis)
Tương tự, trong việc xác định luật áp dụng để giải quyết các tranh chấp, Công ước Rome 1980 đã trở thành Quy chế số 593/2008 ngày 17/6/2008 (Rome I) về
việc xác định luật áp dụng đối với các nghĩa vụ hợp đồng Bên cạnh đó là Quy chế số
864/2007 ngày 11/7/2007 (Rome II) về việc xác định luật áp dụng đối với các nghĩa
vụ ngoài hợp đồng và Quy chế số 1259/2010 ngày 20/12/2010 (Rome III) về tăng
cường hợp tác trong việc xác định luật áp dụng liên quan đến vấn đề ly hôn và ly thân
Ngoài ra, án lệ cũng đóng vai trò rất quan trọng trong hệ thống pháp luật của Liên minh châu Âu liên quan đến tư pháp quốc tế Ở đây là vai trò của Tòa án Công lý
Liên minh châu Âu (CJUE)
Tóm lại, trong số các nguồn của tư pháp quốc tế tại Pháp thì hệ thống pháp luật của Liên minh châu Âu đóng vai trò quan trọng hàng đầu trong việc giải quyết các xung đột, tranh chấp Luật quốc gia vẫn có thể được áp dụng tuy nhiên chỉ được xem
là một nguồn bổ trợ, áp dụng chủ yếu trong các mối quan hệ nằm ngoài phạm vi lãnh thổ của Liên minh châu Âu Từ đó có thể thấy, liên quan đến lĩnh vực tư pháp quốc tế
tại Pháp, có sự phân biệt giữa các quy tắc tư pháp quốc tế áp dụng cho những mối
quan hệ pháp lý thuộc lãnh thổ của Liên minh châu Âu và các quy tắc tư pháp quốc tế áp dụng cho những mối quan hệ pháp lý nằm ngoài liên minh châu Âu
Trang 8II CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN THẨM QUYỀN XÉT XỬ TRONG TƯ PHÁP QUỐC TẾ TẠI PHÁP – THẨM QUYỀN QUỐC TẾ
Có thể hình dung một tình huống như sau: một người tài xế lái xe tải đường dài
có quốc tịch Pháp được nhận vào làm việc tại một công ty có trụ sở tại Luxembourg Ông ta sống tại Pháp nhưng phải thực hiện công việc của mình qua nhiều quốc gia khác nhau Người đàn ông này thậm chí còn được bầu làm đại diện nhân viên trong công ty của ông nhưng lại bị sa thải một vài tháng sau đó Vì cho rằng công ty đã không tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của mình, người lái xe quyết định khởi kiện ra tòa án Tại đây, câu hỏi đặt ra là Tòa án nào sẽ có thẩm quyền giải quyết vụ việc? Tòa án Pháp nơi người lái xe đang sống? Tòa án Luxembourg nơi đặt trụ sở công ty nơi ông làm việc? Hay một Tòa án khác tại các quốc gia nơi ông thực hiện công việc của mình?
Qua tình huống trên có thể thấy, để giải quyết chính xác một xung đột, tranh chấp trong lĩnh vực tư pháp quốc tế, thì việc đầu tiên cần làm đó là xác định chính xác đâu là Tòa án có thẩm quyền giải quyết Thẩm quyền quốc tế luôn là vấn đề quan trọng hàng đầu và phải được giải quyết trước tiên trong một tình huống tư pháp quốc
tế
1 Vấn đề thẩm quyền quốc tế được đặt ra trong trường hợp nào?
Trong một tình huống tư pháp quốc tế, vấn đề thẩm quyền xét xử sẽ được đặt ra khi xuất hiện “yếu tố nước ngoài” Thật vậy, yếu tố nước ngoài luôn là một cơ sở để các thẩm phán đặt câu hỏi về thẩm quyền xét xử của mình Lấy ví dụ như khi một trong hai đương sự là người nước ngoài, hay khi đối tượng tranh chấp có yếu tố nước ngoài (ví dụ như khi đối tượng tranh chấp là một bất động sản nằm ở nước ngoài) Theo đó, với từng loại yếu tố nước ngoài, các thẩm phán sẽ có cách xác định khác nhau về thẩm quyền xét xử
2 Vấn đề thẩm quyền xét xử và quyền xét xử 8
8 Compétence et pouvoir juridictionnel
Trang 9Trên thực tế, thẩm quyền xét xử và quyền xét xử là hai khái niệm khác nhau và cần được phân biệt một cách rõ ràng Theo đó:
Quyền xét xử: Quyền được xét xử một chủ thể Đây hoàn toàn là một khái
niệm về quyền lực liên quan đến chủ quyền của Nhà nước gắn với câu hỏi: “Liệu Tòa
án này có được trao quyền để tiến hành xét xử một chủ thể hay một tranh chấp nào đó hay không?” Nói cách khác, Nhà nước là chủ thể trao quyền hợp pháp cho Tòa án thực hiện việc xét xử của mình
Thẩm quyền xét xử: Ở đây, thẩm quyền được hiểu là tư cách, thẩm quyền của
Tòa án trong việc chấp nhận một yêu cầu xét xử cụ thể từ một chủ thể được xác định Thẩm quyền xét xử không gắn với chủ quyền của Nhà nước, trừ một số trường hợp đặc biệt9
Qua hai khái niệm trên có thể thấy, thẩm quyền xét xử là yếu tố xuất hiện sau quyền xét xử Nói cách khác, thẩm quyền xét xử của một tòa án chỉ có khi tòa án đó
đã được trao quyền xét xử một cách hợp pháp trước đó và như vậy bản án được tuyên
có giá trị pháp lý và phải được tôn trọng
Ngoài ra, liên quan đến thẩm quyền xét xử, vấn đề đặt ra là giữa tất cả các tòa
án có quyền xét xử một cách hợp pháp, thì tòa án nào sẽ có thẩm quyền duy nhất để chấp nhận yêu cầu xét xử của các bên?
Mặt khác, thẩm quyền xét xử cũng có thể bị ảnh hưởng bởi một số yếu tố đặc biệt, đó là trường hợp bác đơn yêu cầu xét xử và trường hợp miễn trừ xét xử của Nhà nước trong một số tình huống nhất định10
3 Thẩm quyền trực tiếp và thẩm quyền gián tiếp
Thẩm quyền trực tiếp: Xác định tòa án có thẩm quyền giải quyết tranh chấp Thẩm quyền gián tiếp: Liên quan đến việc đánh giá một bản án đã được đưa ra
để xem liệu phán quyết đó có thể được thực hiện hay không Trong tư pháp quốc tế,
9 Ví dụ: trong thẩm quyền quốc tế, khi Tòa án của một quốc gia chấp nhận một yêu cầu xét xử cụ thể (có yếu tố nước ngoài), Tòa án đó cũng đã thiết lập một mối liên kết giữa quyền được xét xử với quốc gia nơi tòa án đó được thành lập
10 Trong trường hợp miễn trừ xét xử đặc biệt đối với Nhà nước, Tòa án khi đó sẽ bị tước quyền xét xử và sẽ không còn thẩm quyền xét xử tranh chấp
Trang 10để nhận biết liệu một bản án nước ngoài có thể phát sinh hiệu lực tại Pháp hay không Một trong những khía cạnh quan trọng nhất là vấn đề thẩm quyền gián tiếp11
4 Thẩm quyền chung và thẩm quyền đặc biệt
Thẩm quyền chung: Xác định xem liệu tòa án Pháp có thẩm quyền xét xử
tranh chấp hay không
Thẩm quyền đặc biệt: Xác định xem tòa án nào tại Pháp có thẩm quyền xét xử
tranh chấp
Vấn đề xác định thẩm quyền chung hay thẩm quyền đặc biệt chỉ được tiến hành đối với một tình huống tư pháp quốc tế, khi tòa án tại nhiều quốc gia đều có khả năng tiến hành xét xử Đối với pháp luật trong nước, không có sự phân biệt giữa thẩm quyền chung và thẩm quyền đặc biệt như trên12
Liên quan đến việc xác định thẩm quyền chung trong tư pháp quốc tế tại Pháp, cần xét thêm đến các quy định đặc biệt của Liên minh châu Âu, vd như Điều 6 Công ước châu Âu về Nhân quyền liên quan đến vấn vấn đề công bằng trong xét xử, hay Điều 47 Hiến chương Liên minh châu Âu về những quyền cơ bản Bên cạnh đó, trong việc xác định thẩm quyền đặc biệt, việc nghiên cứu các tình tiết tương tự giữa các vụ việc cũng đóng vai trò quan trọng
5 Việc xác minh thẩm quyền bởi các thẩm phán
Trong tư pháp quốc tế tại Pháp, các thẩm phán có nghĩa vụ xác minh xem mình
có thẩm quyền giải quyết vụ việc tranh chấp hay không Ở đây cần có sự lưu ý về sự khác nhau trong cách thức tiến hành giữa một tình huống tư pháp quốc tế thuộc Liên minh châu Âu và một tình huống tư pháp quốc tế nằm ngoài Liên minh châu Âu
Với một tình huống tư pháp quốc tế nằm ngoài Liên minh châu Âu, luật quốc
gia sẽ được áp dụng để giải quyết Theo đó, Điều 9213 Bộ luật Tố tụng dân sự Pháp đã
11 Tham khảo thêm bản án “Smitch” 1985
12 Tham khảo Điều 42 Bộ luật Tố tụng dân sự Pháp liên quan đến thẩm quyền xét xử của tòa án
13
Article 92 Code de Procédure civile: “L'incompétence peut être prononcée d'office en cas de violation d'une règle de compétence d'attribution lorsque cette règle est d'ordre public ou lorsque le défendeur ne comparaît pas Elle ne peut l'être qu'en ces cas