Hệ thống lý thuyết phần hoá học vô cơ dới dạng một số quy luật phản ứng mở đầu Trong bộ môn hoá học có thể nói rằng phơng trình hoá học của các phản ứng có một ý nghĩa hết sức to lớn, có thể nói tất cả bài tập hoá học đều phải dựa vào phơng trình hoá học của các phản ứng chẳng hạn các dạng bài tập lý thuyết: hoàn thành sơ đồ bằng phản ứng, bài tập nhận biết, tách loại, điều chế v.v . và kể cả các bài toán thì việc tính toán các số liệu của các chất cũng phải dựa vào tỉ lệ ở các phơng trình hoá học của phản ứng cụ thể. Với học sinh khối 10 lẫn khối 11 và cả khối 12 nói chung thì có một tình trạng tơng đối phổ biến là học sinh mắc phải quá nhiều lỗi khi viết các ph- ơng trình hoá học cho phản ứng. Phải khẳng định là tất cả các kiến thức liên quan các em đều đã đợc học nhng thờng nằm rải rác ở từng phần nên rất khó nhớ. Vấn đề đặt ra ở đây là các kiến thức bổ trợ cho học sinh khi viết phơng trình hoá học của các phản ứng phải đợc tập hợp lại một cách đầy đủ, có hệ thống nhng cũng phải tinh giản tránh rờm rà có nh vậy học sinh mới dễ nhớ và dễ vận dụng. Với kinh nghiệm qua nhiều năm trực tiếp giảng dạy ở các khối lớp từ 10 đến 12 và tham khảo rất nhiều tài liệu cả chuyên ngành hoá học lẫn phơng pháp giảng dạy bộ môn tôi đã mạnh dạn đa ra kinh nghiệm của mình trong việc tổ chức quá trình dạy học với tiêu đề: Hệ thống lý thuyết phần hoá học vô cơ dới dạng một số quy luật phản ứng . GV: Phan Thanh Nam- THPT Trần Phú - Đức Thọ Hà Tĩnh 1 Hệ thống lý thuyết phần hoá học vô cơ dới dạng một số quy luật phản ứng Hệ thống kiến thức lý thuyết hoá học vô cơ dới dạng một số quy luật phản ứng 1. KL + Oxi OXKL * Hầu hết kim loại đều phản ứng với oxi, trừ Ag, Au, Pt. Tính chất này có thể vận dụng để tác hỗn hợp bột Ag, Cu ra khỏi nhau (đem đốt cháy trong không khí đến khối lợng không đổi sau đó cho hỗn hợp vào HCl d .). * Kim loại sắt tác dụng với oxi thì cần lu ý: - Đốt cháy Fe trong không khí: 3Fe + 2O 2 Fe 3 O 4 - Cho sắt tác dụng với oxi, nhiệt độ (không phải đốt cháy): 4Fe + 3O 2 2Fe 2 O 3 - Cho Fe (không nguyên chất) tác dụng với oxi có mặt hơi nớc (hoặc không khí ẩm): 2Fe + 3/2O 2 + 3H 2 O 2Fe(OH) 3 (bản chất là sự ăn mòn điện hoá) - Để bột sắt ngoài không khí một thời gian: hỗn hợp sản phẩm thờng có mặt các chất Fe 2 O 3 ; Fe 3 O 4 ; FeO; Fe d: 3Fe + 2O 2 Fe 3 O 4 4Fe + 3O 2 2Fe 2 O 3 2Fe + O 2 2FeO * Kim loại nhôm tác dụng với oxi cần lu ý thí nghiệm Nhôm mọc lông tơ: - Làm sạch bề mặt lá nhôm: dùng giấy nhám đánh sạch hoặc nhúng vào dung dịch HCl, sau đó lau sạch. - Nhúng miếng kim loại nhôm ở trên vào dung dịch HgCl 2 nhằm mục đích tạo ra hỗn hống Hg - Al: 2Al + 3Hg 2+ 2Al 3+ + 3Hg GV: Phan Thanh Nam- THPT Trần Phú - Đức Thọ Hà Tĩnh 2 Hệ thống lý thuyết phần hoá học vô cơ dới dạng một số quy luật phản ứng - Để hỗn hống Al - Hg ngoài không khí cho phản ứng giữa Al với oxi xảy ra: 4Al + 3O 2 2Al 2 O 3 - Giải thích: Nếu để miếng nhôm trong không khí thì cũng xảy ra phản ứng giữa Al với oxi nhng lớp oxit nhôm sinh ra đặc khít ngăn cách không cho nhôm tiếp xúc với oxi do đó phản ứng ngừng lại. Khi tạo ra hỗn hống Al - Hg thì lớp oxit nhôm sinh ra không có khả năng bao bọc kín lá nhôm do đó phản ứng giữa nhôm với oxi xảy ra liên tục lớp lớp oxit nhôm đùn lên trông rất giống những lông tơ. - Cần lu ý: Nếu đề cho không phải nhôm nguyên chất mà là vật dụng bằng nhôm thì bên ngoài là một lớp oxit nhôm(Al 2 O 3 ) đặc khít bao bọc, bên trong mới là nhôm. 2. KL + PK (trừ oxi) M * Phi kim thờng lấy là lu huỳnh, các halogen. * Khi cho Fe tác dụng với F 2 , Cl 2 , Br 2 thì sẽ cho muối sắt (III), còn khi cho sắt tác dụng với S, I 2 thì cho ra muối sắt (II). * Một số kim loại chẳng hạn nh Ag tác dụng ngay với S mới sinh ở điều kiện thờng. 3. KL + Nớc Tuỳ thuộc KL * Với kim loại là: IA (Li, Na, K .); Ca, Ba, Sr thì cho ra ba zơ kiềm và giải phóng hiđro: M + nH 2 O M(OH) n + n/2H 2 * Với kim loại là Nhôm thì có xảy ra phản ứng nhng do Al(OH) 3 kết tủa bám vào Al ngăn cách không cho nhôm tiếp xúc với nớc nên phản ứng ngừng lại. * Với Mg thì phản ứng với nớc ở nhiệt độ cao phản ứng mãnh liệt: Mg + H 2 O MgO + H 2 * Với kim loại Fe thì phản ứng với hơi nớc ở nhiệt độ cao: 3Fe + 4H 2 O Fe 3 O 4 + 4H 2 (khoảng 570 0 C) GV: Phan Thanh Nam- THPT Trần Phú - Đức Thọ Hà Tĩnh 3 Hệ thống lý thuyết phần hoá học vô cơ dới dạng một số quy luật phản ứng Fe + H 2 O FeO + H 2 (trên 570 o C) 4. KL + AX Tuỳ thuộc AX * Nếu axit là HCl, H 2 SO 4 loãng thì: + Kim loại phải đứng trớc H trong dãy điện hoá. + Muối thu đợc khi cho kim loại Fe tác dụng với axit trên là muối sắt (II). + Khí giải phóng là khí H 2 . KL + HCl, H 2 SO 4 loãng M Cl - , SO 4 2- + H 2 Hoá trị thấp với Fe * Nếu axit là HNO 3 , H 2 SO 4 đặc hoặc đặc nóng thì: + Kim loại là bất kì, có thể sau H trong dãy điện hoá. Tuy nhiên nếu là các kim loại nh Fe, Al, Cr, Mn thì có tính thụ động trong dung dịch H 2 SO 4 , HNO 3 đặc nguội (lu ý là chỉ khi đặc nguội thì các kim loại trên mới không tác dụng vì khi đó tạo ra lớp oxit bền trên bề mặt kim loại ngăn cách không cho kim loại tiếp xúc với axit). + Muối thu đợc nếu là sắt (trờng hợp xảy ra phản ứng) luôn là muối sắt (III). + Khí thu đợc ở đây là sản phẩm quá trình khử S trong H 2 SO 4 và N trong HNO 3 nên không thể là H 2 mà là: SO 2 , H 2 S, NO 2 , NO, N 2 O, N 2 , cũng có khi không cho khí mà thay vào đó là: S, NH 4 NO 3 . + Lu ý: Cu thì chỉ phản ứng với H 2 SO 4 đặc nóng, khi phản ứng với HNO 3 loãng thì luôn cho khí NO. Fe và Al khi phản ứng với HNO 3 loãng có thể cho NO, N 2 O, N 2 . Còn Mg, Zn thì có khi cho ra cả NH 4 NO 3 đối với HNO 3 và S, H 2 S đối với H 2 SO 4 KL + HNO 3 , H 2 SO 4 đặc M NO 3 - , SO 4 2- + sp OXH - K của N, S + H 2 O Hoá trị cao với Fe 5. KL + dd M Tuỳ thuộc KL * Nếu kim loại là Li, Na, K, Ca, Ba, . thì: GV: Phan Thanh Nam- THPT Trần Phú - Đức Thọ Hà Tĩnh 4 Hệ thống lý thuyết phần hoá học vô cơ dới dạng một số quy luật phản ứng + Ban đầu kim loại tác dụng với nớc. + Bazơ kiềm sinh ra tác dụng với dd muối. * Nếu kim loại sau từ Mg trở về sau thì áp dụng quy tắc trong dãy điện hoá: OXH yếu OXH mạnh KH mạnh KH yếu K Ca Na Mg Al Zn Fe Ni Sn Pb H Cu Fe 2+ Hg Ag Pt Au K + Ca 2+ Na + Mg 2+ Al 3+ Zn 2+ Fe 2+ Ni 2+ Sn 2+ Pb 2+ H + Cu 2+ Fe 3+ Hg + Ag + Pt 2+ Au 3+ OXH KH 6. KL + dd Kiềm Muối + H 2 * Thực ra là kim loại tác dụng với nớc tạo ra hiđroxit, sau đó hiđroxit l- ỡng tính mới tác dụng với bazơ kiềm. * Với các kim loại nh Al, Zn, Be, . thì đều có tính chất trên, phơng trình TQ: M + nH 2 O M(OH) n + n/ 2 H 2 M(OH) n + (4 - n)NaOH Na 4-n MO 2 + 2H 2 O M + (n - 2)H 2 O + (4 - n)NaOH Na 4-n MO 2 + n/ 2 H 2 7. PK + Oxi OXPK (trừ một số NO, CO . còn lại là oxitaxit) * Các phi kim nh halogen không trực tiếp tác dụng với oxi. * Lu huỳnh cho ra SO 2 , N 2 cho ra NO (3000 0 C hoặc có tia lửa điện), C thì có thể cho ra CO hoặc CO 2 , P cho ra P 2 O 5 . 8. OXBZKiềm + H 2 O BZKiềm Tự học sinh viết các phơng trình điều chế các chất: NaOH, KOH, Ca(OH) 2 , Ba(OH) 2 9. OXBZ + OXAX M Tự học sinhviết các phơng trình điều chế các chất: CaCO 3 , CaSiO 3 , Ca 3 (PO 4 ) 2 , CaSO 3 . GV: Phan Thanh Nam- THPT Trần Phú - Đức Thọ Hà Tĩnh 5 Hệ thống lý thuyết phần hoá học vô cơ dới dạng một số quy luật phản ứng 10. OXBZ + AX M + H 2 O * Với oxit không có tính khử (Fe 3 O 4 ; FeO là những oxit có tính khử) thì bất kể là axit HCl, H 2 SO 4 , HNO 3 , . phản ứng diễn ra đúng theo quy luật trên. * Với HCl hay H 2 SO 4 loãng thì chúng không có khả năng làm thay đổi hoá trị của KL trong oxit. Phản ứng diễn ra đúng quy luật trên. * Với Các oxit có tính khử, các axit lại là H 2 SO 4 đặc, HNO 3 khi đó chúng ta cần xem quy luật chất khử tác dụng với chất oxi hoá. 11. OXKL + CO (hoặc H 2 ) nhiệt độ cao KL + CO 2 (hoặc H 2 O) * Thực ra đây là phơng pháp nhiệt luyện để điều chế kim loại. * Yêu cầu là oxit phải là của kim loại đứng sau Al trong dãy điện hoá. Phản ứng giữa Fe 2 O 3 với CO có thể diễn ra từ từ ở các nấc nhiệt độ khác nhau. 12. OXKL + Al nhiệt độ cao KL + Al 2 O 3 * Đây là phơng pháp nhiệt nhôm, thờng dùng để điều chế sắt trong khi hàn đờng ray: 3 Fe x O y + 2y Al nhiệt độ cao y Al 2 O 3 + 3x Fe * OXKL có thể trớc hay sau nhôm cũng đợc, nhng thờng chỉ lấy Fe x O y hoặc CuO. 13. OXAX + BZKiềm M + H 2 O * Nếu cho CO 2 (hoặc SO 2 , P 2 O 5 ) tác dụng với Ca(OH) 2 d thì xem nh chỉ xảy ra phản úng tạo ra muối trung hoà: CO 2 + Ca(OH) 2 CaCO 3 + H 2 O * Nếu cho CO 2 (hoặc SO 2 , P 2 O 5 ) tác dụng với Ca(OH) 2 đến d CO 2 (hoặc SO 2 , P 2 O 5 ) thì xem chỉ xảy ra phản ứng tạo ra muối axit: 2CO 2 + Ca(OH) 2 Ca(HCO 3 ) 2 * Nếu cho CO 2 (hoặc SO 2 , P 2 O 5 ) tác dụng với Ca(OH) 2 nhng cha biết chất nào d thì phải xét cả hai phản ứng: CO 2 + Ca(OH) 2 CaCO 3 + H 2 O 2CO 2 + Ca(OH) 2 Ca(HCO 3 ) 2 GV: Phan Thanh Nam- THPT Trần Phú - Đức Thọ Hà Tĩnh 6 Hệ thống lý thuyết phần hoá học vô cơ dới dạng một số quy luật phản ứng (Tức là khi số mol của CaCO 3 sau phản ứng thu đợc nhỏ hơn số mol Ca(OH) 2 giả thuyết cho thì có hai khả năng: hoặc Ca(OH) 2 d hoặc Ca(OH) 2 hết và CO 2 đã hoà tan một phần kết tủa). 14. BZ + AX M + H 2 O * Với bazơ không có tính khử (Fe(OH) 2 là bazơ có tính khử) thì bất kể là axit HCl, H 2 SO 4 , HNO 3 , . phản ứng diễn ra đúng theo quy luật trên. * Với HCl hay H 2 SO 4 loãng thì chúng không có khả năng làm thay đổi hoá trị của KL trong bazơ. Phản ứng diễn ra đúng quy luật trên. * Với một số hiđrôxit nh Al(OH) 3 , Zn(OH) 2 , Be(OH) 2 do có tính chất l- ỡng tính nên có thể đóng vai trò bazơ khi tác dụng với axit mạnh nh HCl, H 2 SO 4 ,HNO 3 , . ngợc lại sẽ đóng vai trò axit (HAlO 2 .H 2 O, H 2 ZnO 2 , H 2 BeO 2 ) nếu tác dụng với bazơ kiềm phản ứng diễn ra đúng nh quy luật trên. * Với bazơ nh Fe(OH) 2 có tính khử, các axit lại là H 2 SO 4 đặc, HNO 3 khi đó chúng ta cần xem quy luật chất khử tác dụng với chất oxi hoá. 15. dd BZ + dd M M mới + BZ mới * Sản phẩm tạo thành (bazơ mới hoặc axit mới) phải làm xuất hiện chất kết tủa hoặc bay hơi hoặc chất điện li yếu. * Với dd muối của Al 3+ hay dd muối Cu 2+ thì cần chú ý là dd bazơ là dd kiềm hay là dd NH 3 để xét phản ứng tiếp theo. Al 3+ + 3OH - Al(OH) 3 (*) Al 3+ + 4OH - AlO 2 - + 2H 2 O (**) (Khi mà số mol Al(OH) 3 thu đợc sau phản ứng nhỏ hơn số mol Al 3+ thì cũng có hai khả năng xảy ra: hoặc Al 3+ d, OH - hết hoặc Al 3+ hết và OH - đã hoà tan một phần Al(OH) 3 ). * Có thể biện luận tơng tự khi cho Cu 2+ tác dụng với ddNH 3 : Cu 2+ + 2NH 3 + 2H 2 O Cu(OH) 2 (*) Cu 2+ + 6NH 3 + 2H 2 O [Cu(NH 3 )] 4 2+ + 2OH - (**) GV: Phan Thanh Nam- THPT Trần Phú - Đức Thọ Hà Tĩnh 7 Hệ thống lý thuyết phần hoá học vô cơ dới dạng một số quy luật phản ứng * Có những phản ứng giữa muối và bazơ nhng bản chất là: AX + BZ M + H 2 O Ca(HCO 3 ) 2 + 2NaOH CaCO 3 + Na 2 CO 3 + 2H 2 O Tuy nhiên do độ tan của Mg(OH) 2 nhỏ hơn so với MgCO 3 nên: Mg(HCO 3 ) 2 + 2NaOH Mg(OH) 2 + 2NaHCO 3 16. BZ không tan Nhiệt phân OXBZ + H 2 O * Với Fe(OH) 2 thì cần chú ý là nhiệt phân trong môi trờng có mặt oxi hay không, khi có mặt oxi thì cần phải xét phản ứng theo quy luật oxi hoá - khử. * Một số hiđroxit rất kém bền ở điều kiện thờng đã tự bị phân huỷ nh AgOH, NH 4 OH. 17. AX + dd M M mới + AX mới * Phản ứng diễn ra theo quy luật axit mạnh đẩy axit yếu ra khỏi muối của nó chẳng hạn HCl, H 2 SO 4 ,HNO 3 > CH 3 COOH > H 2 CO 3 > HClO . * Tuy nhiên cần chú ý có khi phải tính đến là phản ứng u tiên hớng tạo ra chất có độ tan bé nh CuS, BaSO 4 , AgCl, . điều này giải thích vì sao FeS tác dụng với HCl nhng CuS, PbS lại không tác dụng. Độ tan của AgCl nhỏ hơn độ tan Ag 2 SO 4 nên có thể: Ag 2 SO 4 + 2HCl 2AgCl + H 2 SO 4 * Nếu gặp trờng hợp axit có tính oxi hoá mạnh nh HNO 3 , H 2 SO 4 đặc lại tác dụng với muối có tính khử nh FeS, FeS 2 , FeCO 3 , NaI, Na 2 S, .thì cần phải xem xét theo quy luật phản ứng oxi hoá khử. 18. dd Muối + dd Muối Muối mới + Muối mới * Có những phản ứng giữa muối và muối nhng bản chất là: AX + Muối Muối mới + AX mới Ba(HSO 4 ) 2 + 2NaHCO 3 BaSO 4 + Na 2 SO 4 + 2H 2 O + 2CO 2 GV: Phan Thanh Nam- THPT Trần Phú - Đức Thọ Hà Tĩnh 8 Hệ thống lý thuyết phần hoá học vô cơ dới dạng một số quy luật phản ứng * Cần ghi nhớ: + Muối HSO 4 - có tính chất giống nh H 2 SO 4 . + Muối HCO 3 - , HS - , HSO 3 - có tính chất lỡng tính, tức là vừa thể hiện tính axit (trong phản ứng với OH - ), vừa thể hiện tính bazơ (trong phản ứng với H + ). 19. MCO 3 2- không tan nhiệt phân OXBZ + CO 2 20. MCO 3 2- + CO 2 + H 2 O nhiệt độ thấp MHCO 3 - * Phản ứng hoà tan kết tủa CaCO 3 thờng dùng trong bài tập nhận biết. * Tính chất này có thể vận dụng cho các muối mà gốc axit của đa axit đồng thời là axit yếu nh: S 2- , SO 3 2-, PO 4 3- . Ví dụ: Ca 3 (PO 4 ) 2 + 4H 3 PO 4 3Ca(H 2 PO 4 ) 2 21. MHCO 3 - nhiệt phân MCO 3 2- + CO 2 + H 2 O Cần chú ý quy luật 20, 21 xảy ra hai chiều ngợc nhau ở điều kiện khác nhau. 22. M NO 3 - nhiệt phân Tuỳ thuộc vào kim loại * Nếu muối nitrat của kim loại mạnh (trớc Mg trong dãy điện hoá) thì quy luật nh sau: M(NO 3 ) n nhiệt phân M(NO 2 ) n + n/2 O 2 * Nếu muối nitrat của kim loại trung bình (từ Mg đến Cu) thì quy luật nh sau: 2 M(NO 3 ) n nhiệt phân M 2 O n + 2n NO 2 + n/2 O 2 (nếu là muối sắt (II) nitrat thì về sắt(III) oxit) * Nếu muối nitrat của kim loại yếu (sau Cu trong dãy điện hoá) thì quy luật nh sau: M(NO 3 ) n nhiệt phân M + n NO 2 + n/2 O 2 23. M NH 4 + nhiệt phân Tuỳ thuộc vào gốc axit * Nếu gốc axit là gốc axit yếu nh CO 3 2- , HCO 3 - ,SO 3 2- , SO 3 2- , HSO 3 - hoặc gốc axit không chứa oxi nh Cl - , Br - thì bị nhiệt phân cho ra NH 3 và axit tơng ứng. GV: Phan Thanh Nam- THPT Trần Phú - Đức Thọ Hà Tĩnh 9 Hệ thống lý thuyết phần hoá học vô cơ dới dạng một số quy luật phản ứng * Nếu gốc axit có tính oxi hoá nh NO 3 - , NO 2 - , SO 4 2- ,Cr 2 O 7 2- , thì sản phẩm tơng đối phức tạp chẳng hạn: NH 4 NO 2 nhiệt phân N 2 + 2H 2 O NH 4 NO 3 >200 0 C N 2 + 1/2O 2 + 2H 2 O NH 4 NO 3 < 200 0 C N 2 O + 2H 2 O (phản ứng nổ) 3(NH 4 ) 2 SO 4 nhiệt phân N 2 + 4NH 3 + 3SO 2 + 6H 2 O (NH 4 ) 3 PO 4 nhiệt phân 3NH 3 + HPO 3 + H 2 O (NH 4 ) 2 Cr 2 O 7 nhiệt phân N 2 + Cr 2 O 3 + 4H 2 O 24. Chất Khử mạnh + Chất OXH mạnh Tuỳ thuộc vào mức độ mạnh yếu. * Ta có thể nhận xét một cách sơ bộ: + Chất trong đó nguyên tố ứng với bậc oxi hoá thấp nhất thì chỉ có duy nhất tính khử. S, N, I, Br, . -2 -3 -1 -1 + Chất trong đó nguyên tố ứng với bậc oxi hoá cao nhất thì chỉ có tính oxi hoá. S, N, Fe, , . +6 +5 +3 + Chất trong đó nguyên tố ứng với số oxi hoá trung gian thì có thể thể hiện tính oxi hoá hoặc tính khử. * Các chất sau đây là những chất oxi hoá thờng gặp: MnO 2 , KMnO 4 , K 2 Cr 2 O 7 , H 2 SO 4 đặc, HNO 3 , O 3 , O 2 , F 2 , Cl 2 , Br 2 , Fe 3+ , KNO 3 , KClO 3 , HClO, NaClO, H 2 O 2 . * Các chất sau đây là những chất khử thờng gặp: Các kim loại nói chung (tính khử giảm dần theo trật tự trong dãy điện hoá), H 2 S, HI, HBr, NH 3 , K 2 S, KI, FeCl 2 , FeSO 4 , FeCO 3 , FeS, FeS 2 ,Fe(OH) 2 , FeO, Fe 3 O 4 , C, S, P. * Để cân bằng nhanh phản ứng oxi hoá khử ta sử dụng cách nhẩm chéo: GV: Phan Thanh Nam- THPT Trần Phú - Đức Thọ Hà Tĩnh 10 [...]... tổ và các học sinh (trong đó có học sinh khối 10, khối 11, khối 12) xin ý kiến nhận xét và tôi đã nhận đợc rất nhiều ý kiến hay, sâu sắc để giúp tôi hoàn chỉnh bản kinh nghiệm này, có thể nói sau 4 năm từ khi bắt đầu ý tởng cho đến nay bản kinh nghiệm này đã đợc sự tham gia góp ý của rất nhiều học sinh và giáo viên và tất cả đều thống nhất đây là một ý tởng hay và cách trình bày nh vậy là phù hợp với... trong đa số trờng hợp là cao hơn so với với lớp đối chứng + Đồ thị các đờng luỹ tích của các lớp thực nghiệm luôn nằm bên phải và phía dới đờng luỹ tích của lớp đối chứng Nh vậy có thể khẳng định rằng kinh nghiệm trên có tác dụng tới việc nâng cao chất lợng học tập của học sinh Tuy nhiên đây cũng chỉ mới là kết quả bớc đầu còn khiêm tốn và hạn chế, rất mong đợc sự đóng góp ý kiến thêm của các quý thầy . hay, sâu sắc để giúp tôi hoàn chỉnh bản kinh nghiệm này, có thể nói sau 4 năm từ khi bắt đầu ý tởng cho đến nay bản kinh nghiệm này đã đợc sự tham gia góp. chuyên ngành hoá học lẫn phơng pháp giảng dạy bộ môn tôi đã mạnh dạn đa ra kinh nghiệm của mình trong việc tổ chức quá trình dạy học với tiêu đề: Hệ thống