Sau khi Bác mất, Hội nghị bất thường của BCHTW Đảng (Khoá III) họp chiều ngày 391969 đã giao cho BCT trách nhiệm công bố Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Bản Di chúc này được đăng trong Hồ Chí Minh toàn tập, tập 12, Nxb CTQG, Hà Nội 2002, từ trang 509 đến trang 512.I. Hoàn cảnh ra đời của tác phẩm. 1.Về chủ quan:Bác luôn luôn chủ động trước mọi việc, chuẩn bị trước mọi việc và ung dung đón mọi việc. Đến năm 1965, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã cảm nhận được sức khoẻ của mình đã giảm sút so với những năm trước đó. Người cho rằng ở tuổi 75, Người đã thuộc lớp người “xưa nay hiếm”.
Trang 1GIỚI THIỆU TÁC PHẨM “DI CHÚC” CỦA
CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH
Sau khi Bác mất, Hội nghị bất thường của BCHTW Đảng (Khoá III) họp chiều ngày 3/9/1969 đã giao cho BCT trách nhiệm công bố Di chúc của Chủ tịch
Hồ Chí Minh Bản Di chúc này được đăng trong Hồ Chí Minh toàn tập, tập 12, Nxb CTQG, Hà Nội 2002, từ trang 509 đến trang 512
I Hoàn cảnh ra đời của tác phẩm
1 Về chủ quan:
Bác luôn luôn chủ động trước mọi việc, chuẩn bị trước mọi việc và ung dung đón mọi việc.
- Đến năm 1965, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã cảm nhận được sức khoẻ của mình đã giảm sút so với những năm trước đó Người cho rằng ở tuổi 75,
Người đã thuộc lớp người “xưa nay hiếm” Tuy cảm thấy “Tinh thần vẫn sáng suốt, thân thể vẫn khoẻ mạnh” Nhưng Người dự báo “Ai dám đoán biết tôi sẽ sống và phục vụ Tổ quốc, phục vụ cách mạng được mấy năm mấy tháng nữa” Rõ ràng, Hồ Chí Minh đã dự cảm được thời khắc quan trọng của
thời gian còn lại ở cuối cuộc đời mình Người thấy cần phải “Để lại mấy lời… chỉ tóm tắt vài việc thôi” Từ đó trở đi cho đến lúc Bác qua đời hàng
năm Bác đều giành một thời gian nhất định để viết Di chúc là: Từ mồng 10 đến 15 tháng 5, nhân dịp sinh nhật mình Mỗi ngày Bác làm việc 1 tiếng từ 9 giờ đến 10 giờ, giờ đẹp nhất của ngày Chọn vào đúng lúc sức khoẻ còn tốt, trí tuệ còn minh mẫn… để viết về ngày ra đi của mình, sao mà Bác thanh thản và ung dung đến thế
Trang 2- Trước khi Bác viết Di chúc, ngày 15/ 2/ 1965 Bác về thăm Nguyễn Trãi ở Côn Sơn Bác nghỉ trưa ở đó và xem rất kỹ văn bia trong đền thờ Nguyễn Trãi Hồ Chí Minh tìm đến Nguyễn Trãi trong bước ngoặt lịch sử của dân tộc không phải là một sự ngẫu nhiên Cách nhau hơn 5 thế kỷ (1380 – 1890) mà sao có những hợp kỳ lạ, y như cuộc hẹn gặp lịch sử đã định sẵn Hai nhà chính trị và quân sự kiệt xuất, hai nhà thơ lớn, hai nhân cách lớn, và bao trùm lên tất cả là sự gặp nhau ở lòng tin tưởng tuyệt đối vào sức mạnh to lớn của nhân dân, là tấm lòng thiết tha đối với hạnh phúc của nhân dân
Tiếp đó, ngày 19/5/1965, Bác đi thăm Khổng Tử, tại chính quê hương của bậc hiền triét phương Đông này Không khí ở đó thật trang nghiêm, vắng lạng như nghe rõ nhịp đập của trái tim mình Nhưng khi Bác vừa bước đến bậc tam quan, bỗng một con gió không hiểu từ đâu đến, thổi ào qua chiếc sân gạch rộng lớn, làm cho những chiếc lá khô cuốn tung lên, quay thành mấy vòng tròn trước mặt Bác phải chăng từ bên kia thế giới nghe tin Bác đến, đức Khổng Tử đã kịp về để đón Bác Bác và Khổng Tử đều có chung một quan điểm “lấy dân làm gốc” Quan điểm đó của Khổng Tử đã
được Mạnh Tử phát triển lên một bước trong câu “Dân vi quý, xã tắc thứ chi, quân vi khinh”, dịch ra là: “Lợi ích của nhân dân là trước hết, thứ đến là
lợi ích của quốc gia, còn lợi ích của vua là không đáng kể”
Rõ ràng, tuy cách nhau 500 năm hoặc hàng nghìn năm song giữa Bác, Khổng Tử và Nguyễn Trãi đều có một điểm chung là luôn mưu cầu lợi ích cho nhân dân Đây cũng là tư tưởng chủ đạo bao trùm nhất của bản Di chúc
2 Về khách quan.
- Mỹ thất bại trong các chiến lược “Chiến tranh đặc biệt”, “Chiến tranh cục bộ” chuyển sang chiến lược “Việt Nam hoá chiến tranh”.
+ Tháng 5/1965, Chủ tịch Hồ Chí Minh bắt đầu viết Di chúc Đúng thời điểm này, chiến lược “Chiến tranh đặc biệt” của đế quốc Mỹ ở miền Nam nước
Trang 3ta thất bại hoàn toàn Ngoan cố và liều lĩnh, đế quốc Mỹ ào ạt đưa quân Mỹ đổ
bộ vào miền Nam, thực hiện “Chiến tranh cục bộ” hòng tiêu diệt bộ đội chủ lực, của quân Giải phóng miền Nam; đồng thời mở rộng cuộc chiến tranh phá hoại bằng không quân và hải quân của Mỹ đánh phá huỷ diệt miền Bắc
+ Cuộc “Chiến tranh cục bộ” mà quân Mỹ làm nòng cốt diễn ra ở miền Nam qua hai mùa khô 1965 – 1966; 1966 – 1967 và chiến tranh phá hoại miền Bắc bằng không quân, hải quân Mỹ đã đứng trước nguy cơ phá sản hoàn toàn Trong thế thắng đó, Đảng ta chủ trương đánh một đòn chiến lược vào ý đồ xâm lược của ĐQ Mỹ Thực hiện chủ trương chiến lược này, Tết Mậu Thân 1968 ta mở cuộc Tổng tiến công và nổi dậy trên khắp chiến trường miền Nam Thắng lợi của Tổng tiến công đã làm thất bại hoàn toàn Chiến tranh cục bộ của Mỹ, buộc chúng phải tuyên bố ngừng ném bom miền Bắc, chấp nhận đàm phán với ta tại Paris Tuy nhiên do bản chất xâm lược
và hiếu chiến, ngoan cố, chúng bắt đầu thực hiện “Chiến lược Việt Nam hoá chiến tranh” ở miền Nam Do đó năm 1969 được coi là năm bản lề của cuộc KCCM, cứu nước Cách mạng dù còn khó khăn, song đang trên đà thắng lợi:
“Năm qua thắng lợi vẻ vang, năm nay tiền tuyến chắc càng thắng to…”
- Trên thế giới, phong trào cộng sản và công nhân quốc tế phát triển rất mạnh mẽ, song cũng có mối bất hoà sâu sắc nhất là giữa Liên Xô và
Trung Quốc Với tư cách là một chiến sĩ quốc tế cộng sản chân chính, Hồ Chí Minh đã nỗ lực hết sức mình để hàn gắn mối đoàn kết trong PTCS quốc tế
II Nội dung cơ bản trong Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
(Có 8 nội dung chính)
1 Hồ Chí Minh nói về cuộc KCCM, cứu nước.
- Bác khẳng định quyết tâm rất lớn, niềm tin vững chắc vào sự thắng lợi của cuộc KCCM, cứu nước.
Trang 4Năm 1965, Bác dự đoán “Cuộc KCCM có thể kéo dài mấy năm nữa” Năm
1969, Bác viết: “Cuộc chống Mỹ, cứu nước của nhân dân ta dù phải kinh qua gian khổ,
hy sinh nhiều hơn nữa, song nhất định thắng lợi hoàn toàn Đó là một điều chắc chắn”
Sự khẳng định đó của Bác dựa trên những cơ sở sau:
+ Bác luôn theo dõi tình hình thực tiễn để có những quyết sách, tư duy của Bác dựa trên hiện thực lịch sử
Để năm bắt kịp thời thực tiễn, Bác yêu cầu đồng chí Vũ Kỳ thư ký riêng của Bác phải thường xuyên báo cáo tình hình mọi mặt với Bác Ngoài ra Bác còn nắm thông tin qua Radio (phương tiện truyền thông chủ yếu lúc bấy giờ) cho nên khi chúng ta đi thăm khu Di tích Phủ chủ tịch ta đều thấy dù Bác ở chỗ nào, nhà 54, nhà sàn hay nhà 67 Bác luôn có một chiếc Radio bên cạnh
+ Đó là tình cảm của Bác: Cả cuộc đời phấn đấu hy sinh vì ĐLDT và
tự do, ấm no, hạnh phúc của nhân dân
Năm 1921, sau khi đe doạ không được, Anbe Xarô, Bộ trưởng Bộ thuộc địa Pháp quay sang mua chuộc Bác thì đã nhận được câu trả lời: “Cái
mà tôi cần là độc lập cho Tổ quốc tôi, tự do cho đồng bào tôi”
Năm 1946, khi trả lời phỏng vấn các nhà báo nước ngoài, Bác nói:
“Tôi chỉ có một sự ham muốn, ham muốn tột bậc là làm sao cho nước ta được hoàn toàn độc lập, đồng bào ta ai cũng có cơm ăn áo mặc, ai cũng được học hành Riêng phần tôi thì làm một cái nhà nho nhỏ, noi có non xanh nước biếc để câu cá, trồng hoa, sớm chiều làm bạn với các cụ già hái củi, trẻ
em chăn trâu, không dính líu gì tới vòng danh lợi” [Tập 4, tr.161]
+ Bác có niềm tin sắt son vào Đảng, vào nhân dân, trên cơ sở nắm bắt quy luật khách quan.
Đối với Đảng, Ngay từ những năm 20 của TK XX, trong tác phẩm
Đường cách Mệnh Bác viết: “Cách mệnh trước hết phải có đảng cách
Trang 5mệnh… Đảng có vững cách mệnh mới thành công, cũng như người cầm lái
có vững thuyền mới chạy.”
Đối với nhân dân, Bác có một tin sắt son vào sức mạnh của nhân dân.
Người nói: “Trong bầu trời không gì quý bằng nhân dân Trong thế giới không gì mạnh bằng lực lượng đoàn kết của nhân dân”…
Trong cuộc đời hoạt động cách mạng, dựa trên cơ sở nắm vững quy luật KQ, Bác đã có những dự báo thiên tài.
Năm 1941, trong khi cách mạng thế giới và cách mạng Việt Nam còn gặp rất nhiều khó khăn, thì trong bài Lịch sử nước ta Bác đã dự báo năm
1945 Việt Nam độc lập
Năm 1960, Bác đã ghi bên lề bài Diễn văn bế mạc lễ kỷ niệm 15 năm
ngày thành lập nước Việt Nam dân chủ cộng hoà là chậm nhất 15 năm nữa
Tổ quốc sẽ thống nhất
Sự kiện 12 ngày đêm năm 1972 cũng vậy, Bác đã dự đoán ngay từ
những năm 60: “Đế quốc Mỹ có thua chỉ thua trên bầu trời Hà Nội”
Ngay mới đây nhất Việt Nam gia nhập WTO cũng được Bác dự báo
cách đây 60 năm: Năm 1946, trong “Lời kêu gọi Liên Hợp Quốc” Người viết: “Trong chính sách đối ngoại của mình, nhân dân Việt Nam sẽ tuân thủ những nguyên tắc dưới đây:
Đối với các nước dân chủ, nước Việt Nam sẵn sàng thực thi chính sách mở cửa và hợp tác trong mọi lĩnh vực
Nước Việt Nam dành sự tiếp nhận thuận lợi cho đầu tư của các nhà tư bản, kỹ thuật nước ngoài trong tất cả các ngành kỹ nghệ của mình
Nước Việt Nam sẵn sàng mở rộng các cảng, sân bay và đường sá giao thông cho việc buôn bán và quá cảnh quốc tế
Nước Việt Nam chấp nhận tham gia mọi tổ chức hợp tác kinh tế quốc
tế dưới sự lãnh đạo của Liên Hợp Quốc” [Tập 4, 469-470]
Trang 6- Hồ Chí Minh khẳng định giành độc lập tự do của Tổ quốc là để xây dựng một nước Việt Nam hoà bình, thống nhất, độc lập, dân chủ và giàu mạnh.
Từ đó, Người truyền niềm tin cho nhân dân:
“Còn non, còn nước, còn người Thắng giặc Mỹ, ta sẽ xây dựng hơn mười ngày nay.”
Mục tiêu đó hoàn toàn phù họp với xu thế thời đại: Hoà bình, ĐLDT, dân chủ và tiến bộ xã hội; phù hợp với mục tiêu mà Đảng ta xác định là: dângiàu, nước mạnh xã hội công bằng, dân chủ, văn minh
2 Hồ Chí Minh nói về Đảng.
* Về vấn đề đoàn kết:
- Hồ Chí Minh khẳng định những thắng lợi của CMVN là do sự đoàn kết trong Đảng đem lại.
Người viết: “Nhờ đoàn kết chặt chẽ” cho nên từ ngày thành lập đến nay, Đảng ta đã đoàn kết, tổ chức và lãnh đạo nhân dân ta hăng hái đấu tranh tiến từ thắng lợi này đến thắng lợi khác”
- Đoàn kết là một truyền thống cực kỳ quý báu của Đảng và dân tộc ta.
- Trách nhiệm của đội ngũ cán bộ đảng viên trong giữ gìn sự đoàn kết Người viết: “Các đồng chí từ Trung ương đến các chi bộ cần phải giữ
gìn sự đoàn kết nhất trí của Đảng như giữ gìn con ngươi của mắt mình.”
- Để thực hiện đoàn kết, thống nhất trong Đảng, Hồ Chí Minh yêu cầu: + Phải thực hiện các nguyên tắc tổ chức và sinh hoạt của Đảng.
Người viết: “Trong Đảng thực hành dân chủ rộng rãi, thường xuyên
và nghiêm chỉnh tự phê bình và phê bình” Theo Người, đó là cách tốt nhất
để củng cố và phát triển sự đoàn kết, thống nhất của Đảng
+ Bằng những tấm gương sáng của mình, Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định tình cảm giai cấp và đồng chí trong Đảng là một nhân tố quan
Trang 7trọng để đoàn kết Vì vậy Người yêu cầu trong Đảng: “Phải có tình đồng chí, thương yêu lẫn nhau”.
* Về vấn đề đạo đức:
Hồ Chí Minh đã nhấn mạnh nhân tố đạo đức khi Đảng trở thành Đảng cầm quyền
Theo Người, Đảng cầm quyền có sứ mạng lãnh đạo giai cấp và dân tộc xây dựng thành công xã hội mới- xã hội XHCN Để hoàn thành sứ mạng
đó, Đảng ta phải “Là đạo đức, là văn minh”
Từ đó Người yêu cầu: “Mỗi cán bộ đảng viên phải thật sự thấm nhuần đạo đức cách mạng, phải thật sự cần kiệm liêm chính, phải chí công vô tư Phải giữ gìn Đảng ta thật trong sạch, phải xứng đáng là người lãnh đạo, là người đày tớ thật trung thành của nhân dân”
3 Về đoàn viên thanh niên:
- Trên cơ sở nhận thức đúng về vị trí, vai trò của thế hệ trẻ Hồ Chí Minh xác định bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau là một việc rất quan trọng và rất cần thiết.
+ Hồ Chí Minh là người sớm nhận rõ vị trí, vai trò của thế hệ trẻ, theo Người: “Tuổi trẻ là mùa xuân của xã hội, của dân tộc” và là “người chủ tương lai của đất nước”
Năm 1946, trong Thư gửi học sinh, Hồ Chí Minh viết: “Một năm khởi đầu từ mùa xuân Một đời khởi đầu từ tuổi trẻ Tuổi trẻ là mùa xuân của xã hội” [Tập 4, 167]
Năm 1947, trong Thư gửi các bạn thanh niên Người viết: “Thanh niên
là người chủ tương lai của nước nhà Thật vậy nước nhà thịnh hay suy, yếu hay mạnh một phần lớn là do các thanh niên” [Tập 5, 185]
Trang 8+ Trải qua thực tiễn đấu tranh cách mạng, Hồ Chí Minh nhận xét:
“Đoàn viên và thanh niên ta nói chung là tốt, mọi việc đều hăng hái xung phong, không ngại khó khăn, có chí tiến thủ”
- Song để hoàn thành vai trò lịch sử là người chủ tương lai của nước
nhà, là người xây dựng thành công xá hội mới ở việt Nam, Đảng cần phải chăm lo giáo dục đạo đức cách mạng cho họ, đào tạo họ thành những người
kế thừa xây dựng Chủ nghĩa xã hội vừa “hồng” vừa “chuyên”.
4 Với nhân dân lao động:
- Hồ Chí Minh có một tình cảm đặc biệt đối với nhân dân lao động: suốt đời hy sinh vì nhân dân.
Người rất thông cảm với nỗi khổ cực của nhân dân lao động Người viết: “Nhân dân lao động ta ở miền xuôi cũng như miền núi, đã bao đời chịu gian khổ, bị chế độ phong kiến và thực dân áp bức bóc lột, lại kinh qua nhiều năm chiến tranh” Từ chỗ hiểu và thông cảm với nỗi khổ đau, mất mát của nhân dân Người nguyện suốt đời hy sinh vì nhân dân Người nói: “Cả đời tôi chỉ có một mục đích, là phấn đấu cho quyền lợi của Tổ quốc, và hạnh phúc của quốc dân
Những khi tôi phải ẩn nấp nơi núi non, hoặc ra vào chốn tù tội, xông pha sự hiểm nghèo - là vì mục đích đó” [[Tập 4, 240]
- Có niềm tin mãnh liệt vào nhân dân, tin vào những phẩm chất tốt đẹp của nhân dân như: anh hùng, dũng cảm, hăng hái, trung thành với Đảng…
Người viết: “Tuy vậy, nhân dân ta rất anh hùng, dũng cảm, hăng hái, cần cù Từ ngày có Đảng nhân dân ta luôn luôn đi theo Đảng, rất trung thành với Đảng”
- Trách nhiệm của Đảng:
Theo Hồ Chí Minh, Đảng cần phải có kế hoạch thật tốt để phát triển kinh tế và văn hoá nhằm không ngừng nâng cao đời sống của nhân dân
5 Về phong trào cộng sản quốc tế.
Trang 9Trước sự bất hoà đang tồn tại trong phong trào cộng sản quốc tế, Hồ Chí Minh rất day dứt Với trách nhiệm của người cộng sản chân chính, người tự sự: “Là một người suốt đời phục vụ cách mạng, tôi càng tự hào với
sự lớn mạnh của phong trào cộng sản và công nhân quốc tế bao nhiêu, thì tôi càng đau lòng bấy nhiêu vì sự bất hoà hiện nay giữa các đảng anh em” Đó chính là một hình thức gián tiếp, Người gửi tới những người cộng sản chân chính trên thế giới quan điểm và trách nhiệm của mình vì sự đoàn kết quốc
tế của những người cộng sản
Với chủ nghĩa quốc tế trong sáng và phương pháp tư tưởng tuyệt vời,
Hồ chí Minh không bày tỏ “lời khuyên” hay sự nhận xét đúng sai với người này, người khác, mà người xác định trách nhiệm của Đảng ta đối với sự bất hoà ấy Trong Di chúc, Người viết: “Tôi mong rằng Đảng ta sẽ ra sức hoạt động, góp phần đắc lực vào việc khôi phục lại khối đại đoàn kết giữa các đảng anh em trên nền tảng chủ nghĩa Mác – Lênin và chủ nghĩa quốc tế vô sản, có lý, có tình” Người bày tỏ niềm tin “các đảng anh em và các nước anh em nhất định sẽ phải đoàn kết lại”
6 Công việc sau chiến thắng đế quốc Mỹ xâm lược.
Là một chiến lược thiên tài, nắm vững quy luật và cục diện của cuộc kháng chiến, Hồ Chí Minh tin tưởng chắc chắn rằng cuộc kháng chiến chống
Mỹ, cứu nước nhất định sẽ thắng lợi Trong thời điểm viết Di chúc, dù khẳng định cuộc kháng chiến “còn kéo dài”, Hồ Chí Minh đã nhìn xa đến các nhiệm vụ sau khi kháng chiến thắng lợi Người căn dặn các công việc phải làm sau chiến tranh để đặt mục tiêu phấn đấu của toàn Đảng, toàn dân
ta là:
- Ngay sau khi kháng chiến thắng lợi công việc đầu tiên mà toàn Đảng, toàn dân, toàn quân ta phải ra sức làm là hàn gắn vết thương chiến tranh do đế quốc Mỹ gây ra theo Người, đó là một công việc cực kỳ to lớn,
Trang 10phức tạp và khó khăn Người đề nghị, Đảng ta phải “có kế hoạch sẵn sàng,
rõ ràng, chu đáo, để tránh khỏi bị động, thiếu sót và sai lầm”
- Để hoàn thành nhiệm vụ to lớn đó, theo hồ Chí Minh “việc cần làm trước tiên là chỉnh đốn lại Đảng, làm cho mỗi đảng viên, mỗi đoàn viên,
mỗi chi bộ đều ra sức làm tròn nhiệm vụ Đảng giao phó cho mình, toàn tâm toàn ý phục vụ nhân dân” Người khẳng định, “làm được như vậy, thì dù việc to lớn mấy, khó khăn mấy chúng ta cũng nhất định thắng lợi”
Với niềm tin vào nhân dân, vào con người, Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ
rõ “đầu tiên là việc đối với con người” Người căn dặn Đảng và Nhà nước
phải quan tâm tới mọi đối tượng trong xã hội, không quên bất cứ ai Sự quan tâm của Người thể hiện tình thương yêu bao la của Người với mọi tầng lớp nhân dân trong xã hội, Người dặn lại:
+ Với những cán bộ, binh sĩ, dân quân, du kích, thanh niên xung phong… là những người đã dũng cảm hy sinh một phần xương máu của mình, thì Đảng, Chính phủ và đồng bào phải tìm mọi cách làm cho họ có nơi
ăn, chốn ở yên ổn, đồng thời phải mở những lớp dạy nghề thích hợp với mỗi người để họ có thể “dần dần tự lực cánh sinh”
+ Đối với các liệt sỹ, Chủ tịch Hồ Chí Minh dặn dò: mỗi địa phương (thành phố, làng, xã) cần xây dựng vườn hoa và bia tưởng niệm, ghi sự hy sinh anh dũng của các liệt sỹ, để đời đời giáo dục tinh thần yêu nước của nhân dân ta
+ Đối với cha mẹ, vợ con của thương binh, liệt sỹ mà thiếu sức lao động và túng thiếu, thì chính quyền địa phương và hợp tác xã phải giúp đỡ
họ có công việc làm ăn thích hợp, quyết không để họ bị đói rét
+ Với những người trẻ tuổi tham gia bộ đội, thanh niên xung phong là những người đã được rèn luyện trong chiến đấu, có lòng dũng cảm và tương lai của họ còn dài, Hồ Chí Minh căn dặn Đảng và Chính phủ cần chọn một