Phong cách thơ vương trọng

Nhiều nhà thơ, nhất là các nhà thơ trẻ luôn khát khao một sự tìm tòi đổi mới về cả nội dung, hình thức thì Vương Trọng vẫn trung thành với quan niệm sáng tác của mình và với thơ ca truy

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ PHƯƠNG DUNG

PHONG CÁCH THƠ VƯƠNG TRỌNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Hà Nội - 2010

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ PHƯƠNG DUNG

PHONG CÁCH THƠ VƯƠNG TRỌNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số : 602234

Hướng dẫn khoa học: GS.TS Mã Giang Lân

Hà Nội - 2010

LỜI CẢM ƠN

Luận văn này được hoàn thành, ngoài sự cố gắng nỗ lực của bản thân , tôi đã nhận được sự tận tình dạy dỗ, chỉ bảo của các thầy cô giáo Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc Gia Hà Nội, đặc biệt là các thầy cô trong khoa Văn học suốt quá trình học tập tại trường Vì vậy, tôi xin phép gửi tới quý thầy cô lời cảm ơn chân thành

Tôi xin gửi tới Giáo sư – Tiến sĩ Lê Văn Lân, người trực tiếp hướng dẫn nghiên cứu khoa học, người đã tận tình chỉ bảo, giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này lòng biết ơn sâu sắc nhất Xin cảm ơn tác giả, nhà thơ Vương Trọng đã cung cấp những tư liệu quý báu và những lời góp ý chân tình để luận văn thêm hoàn thiện Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới người thân, bạn bè, đồng nghiệp đã động viên, tạo điều kiện tốt nhất giúp tôi hoàn thành luận văn này Xin trân trọng cảm ơn tất cả những tình cảm và sự giúp đỡ quý báu đó

Dù bản thân tôi đã rất cố gắng nhưng luận văn chắc chắn không tránh khỏi những thiếu sót Vì vây, tôi kính mong nhận được sự chỉ bảo, góp ý của các thầy cô, bạn bè và đồng nghiệp

Xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, tháng 01 năm 2010

Nguyễn Thị Phương Dung

MỤC LỤC

Trang

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 10

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 13

4 Phương pháp nghiên cứu 14

5 Cấu trúc luận văn 15

PHẦN NỘI DUNG 16

Chương 1: Vương Trọng - nhà thơ trận mạc, nhà thơ công dân 16

1.1 Thơ ca chống Mỹ và những đóng góp của nhà thơ Vương Trọng 16

1.2 Cảm hứng về con người trong chiến tranh và thời kỳ hậu chiến 18

1.2.1 Hình ảnh người lính 18

1.2.2 Cảm hứng về người vợ, người mẹ 35

Chương 2: Vương Trọng – nhà thơ thế sự 46

2.1 Chuyển biến trong thơ Vương Trọng thời kỳ đổi mới 46

2.2 Kiếp người nhỏ bé vô danh và những triết lý về số phận con người …… 47

2.3 Hình ảnh người thân và bạn bè 54

Chương 3: Ngôn ngữ - nét đặc sắc nổi bật trong nghệ thuật thơ Vương Trọng 64

3.1 Ngôn ngữ thơ giàu tính gợi cảm 65

3.2 Ngôn ngữ thơ giàu tính biểu tượng 73

3.3 Ngôn ngữ thơ giàu tính triết lý 79

3.4 Ngôn ngữ định danh 88

PHẦN KẾT LUẬN 93

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 95

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Nhà thơ Vương Trọng tên khai sinh là Vương Đình Trọng, ông sinh ngày 1-8-1943 tại làng Đông Bích, xã Trung Sơn, huyện Đô Lương, tỉnh Nghệ An - mảnh đất cỗi cằn, khắc nghiệt nhưng con người thì hiếu học, giàu

ý chí, nghị lực với truyền thống văn hóa lâu đời, đặc biệt là lòng yêu say văn chương như đã trở thành máu thịt truyền từ thế hệ này đến thế hệ khác

Ngày nhỏ, Vương Trọng học giỏi cả văn lẫn toán Ông kể: "Thời còn học ở trường làng, mình đã mê thơ, đặc biệt là Truyện Kiều Năm học lớp 6

mình đã thuộc toàn bộ Truyện Kiều Tuy chưa phải "thần đồng thơ" nhưng

năng khiếu thơ ca đã sớm nảy nở ở tâm hồn Vương Trọng, nhất là ông lại sống cạnh người anh trai Vương Đình Trâm - một giáo viên dạy văn thích làm thơ và mê Kiều Hồi kháng chiến chống Pháp, làng Đông Bích lại được chọn làm nơi đặt trụ sở của Hội Văn nghệ cứu quốc liên khu IV Vương Trọng có may mắn không chỉ được biết mặt, biết tên nhiều văn nghệ sĩ nổi tiếng của đất nước như: Thanh Tịnh, Hoài Thanh, Chế Lan Viên, Lưu Trọng Lư mà còn được các nhà thơ truyền cảm hứng thưởng thức và sáng tạo văn chương Những áng thơ văn của các văn nghệ sĩ ấy đã ngân rung, thấm nhuần và trở thành mạch nguồn nuôi dưỡng hồn thơ Vương Trọng

Học phổ thông, được cử đi thi học sinh giỏi toàn quốc môn Văn nhưng Vương Trọng lại lựa chọn thi vào Tổng hợp Toán Dẫu vậy, cái nợ văn chương vẫn đeo đẳng nhà thơ Những năm tháng ngồi trên giảng đường Đại học là những năm tháng mà cuộc kháng chiến chống Mỹ đang diễn ra vô cùng

ác liệt Theo tiếng gọi thiêng liêng của Tổ quốc, năm 1964, Vương Trọng rời giảng đường Đại học để bước vào cuộc chiến đấu hào hùng của dân tộc Từ một sinh viên, Vương Trọng đã sống cuộc đời của một người lính Lăn lộn trên khắp các chiến trường từ núi rừng Trường Sơn đến Trường Sa, Côn Đảo,

từ biên cương, hải đảo đến các vùng đất địa đầu Tổ quốc, từ Nam ra Bắc, từ

đất mũi Cà Mau đến Cao Bằng, Bắc Cạn, Hà Giang… không đâu không có dấu chân hăm hở, nhiệt tình của người lính - nhà thơ Đi nhiều, thấy nhiều, vốn sống của nhà thơ ngày thêm phong phú Giai đoạn cống hiến nhiều nhất sức trẻ cho kháng chiến cũng là giai đoạn mà hồn thơ tài hoa Vương Trọng đã

thực sự khẳng định được tên tuổi của mình với chùm 3 bài thơ đoạt giải: "Bài thơ nằm võng", "Hội vật quê tôi", "Hoa trẩu"

Sau chiến tranh, trở về là một giáo viên dạy Toán của Trường Văn hóa

Bộ Quốc phòng, Vương Trọng được cử đi học lớp sáng tác của Hội Nhà văn Việt Nam Đến tháng 4-1974, Vương Trọng được điều đi B sáng tác, sau đó ông được chuyển về Tạp chí "Văn nghệ Quân đội" và trở thành nhà văn chuyên nghiệp từ đó Hiện nay, dẫu đã gần đến cái tuổi "xưa nay hiếm" nhưng

ngòi bút nhà thơ còn rất sung sức, nói như nhà thơ Trần Đăng Khoa: "người

ta chỉ đẹp rực rỡ ở lứa tuổi trẻ trung và từng trải lịch lãm khi về già Vương Trọng lại rực rỡ ở cái tuổi sắp thành "trưởng lão" (37)

Vương Trọng là một thi sĩ có tài trong nền thi ca Việt Nam hiện đại Gần 40 năm chung thủy với văn chương, ông đã để lại nhiều tác phẩm thực sự

có giá trị Vương Trọng sáng tác ở nhiều thể loại: truyện ngắn , bút ký, truyện cười nhưng ông nổi tiếng với danh hiệu nhà thơ

Tác phẩm thơ: 12 tập

1 Thơ người ra trận (in chung) 1972

2 Khoảng trời quê hương 1979

3 Cánh chim Phai khắt (truyện thơ) 1983

5 Về thôi nàng Vọng Phu 1991

6 Đảo chìm (trường ca) 1994

7 Tặng người trong mơ 1996

8 Mèo đi câu 1996

10 Ngoảnh lại (tuyển tập) 2001

12 Về thôi nàng Vọng Phu (tái bản) 2002

13 Năm ngắn, ngày dài 2005

Tác phẩm đoạt giải

1 "Bài thơ nằm võng", "Hoa trẩu", "Hội vật quê tôi": giải 3 Báo Văn

nghệ (1969 - 1970)

2 "Về thôi nàng Vọng Phu": giải thưởng Hội Nhà văn (1991)

3 "Đảo chìm": giải thưởng Bộ Quốc phòng (1994)

4 "Mèo đi câu": giải thưởng Văn học thiếu nhi Hội Nhà văn (1996)

Vương Trọng là một nhà thơ đa cảm, có trái tim nhân hậu, bao dung Giữa dòng văn học nhiều ngả rẽ, ông đã lựa chọn cho mình một lối đi riêng Bên cạnh những trang thơ sôi nổi viết về người lính, Vương Trọng lầm lũi trở

về với cuộc sống thường nhật, với những mảnh đời bất hạnh, những số phận

éo le, những tâm trạng bộn bề với nhiều nỗi đau nhân tình thế thái Ở mảng

thơ thế sự, thơ Vương Trọng đằm thắm lạ lùng Ông tâm sự: "Tôi yêu Đỗ Phủ hơn Lý Bạch, yêu Nguyễn Du hơn Hồ Xuân Hương, bởi Đỗ Phủ, Nguyễn Du ngoài tài thơ ra còn có trái tim lớn đau nỗi đau của những cuộc đời bất hạnh Thơ sinh ra không phải để người đời chơi chữ, mà cốt để chuyển tải nỗi lòng Bài thơ hay nhiều khi không thấy thơ đâu mà chỉ thấy cuộc đời, tâm trạng và

số phận"(37) Lời bộc bạch chân thành và tâm huyết cô đúc hành trình gần trọn đời thơ Vương Trọng - đó là thơ của những "cuộc đời bất hạnh", mảng thơ thế sự đã trở thành một "mỏ quặng đích thực" của thơ ông Ở mảng thơ

này, có rất nhiều bài thơ có sức lan tỏa và sức sống thực sự bền lâu trong trái

tim người đọc bởi nó đã đi vào từng góc khuất tâm hồn để viết lên những suy nghĩ đâu dễ sẻ chia

Thực tế hiện nay, thơ văn đương đại Việt Nam đã và đang xuất hiện

nhiều xu hướng "cách tân quyết liệt" Nhiều nhà thơ, nhất là các nhà thơ trẻ

luôn khát khao một sự tìm tòi đổi mới về cả nội dung, hình thức thì Vương Trọng vẫn trung thành với quan niệm sáng tác của mình và với thơ ca truyền thống bởi theo ông đó là tinh hoa đã được chắt lọc và khẳng định từ ngàn

năm Điều đặc biệt, những trang thơ ra đời từ cái tạng thơ phương Đông ấy

vẫn chiếm được cảm tình của số đông độc giả Điều này khẳng định độ chín với những bản sắc riêng trong thơ Vương Trọng

Vì những lý do trên, chúng tôi mạnh dạn lựa chọn đề tài “ phong cách thơ Vương Trọng” , cố gắng khảo sát , tìm hiểu để tìm ra những nét đặc sắc nổi bật trong thơ Vương Trọng trên phương diện nội dung cũng như nghệ thuật của thơ ông

Ở đây,chúng tôi cũng cố gắng khảo sát và đưa ra những quan điểm khác nhau khi tìm hiểu về phong cách với mong muốn tìm hiểu và đánh giá

chính xác nhất về phong cách thơ Vương Trọng.“Phong cách ngang ngửa bộn bề Từ phong cách không nằm trong từ vựng chuyên biệt Ngoài ra, nó không chỉ dành cho văn học, cũng không của riêng ngôn ngữ”(30) Bàn về

phong cách là một vấn đề khó, nhất là trong văn học Tuy vậy phong cách là

thuật ngữ để gọi “cái” mà người ta có thể cảm nhận được trong văn học,

trong cuộc sống hay trong các lĩnh vực khác ( lịch sử nghệ thuật, nhân học, thời trang, hội họa…) Vậy thực chất phong cách là gì? Trong phạm vi lĩnh vực này người viết cố gắng khảo sát những ý kiến khác nhau xung quanh thuật ngữ này nhằm tìm đến một quan điểm đạt đến sự thống nhất khoa học Trước hết là vấn đề thuật ngữ

Thuật ngữ “phong cách”, theo viện sĩ Timophiep, bắt nguồn từ mẫu tự

Latinh Trước đây người Hy Lạp dùng từ Stylos để chỉ cái que một đầu nhọn, một đầu tù Người La Mã cũng dùng từ Stylus, cũng chỉ cái que đó nhưng đầu

nhọn dùng để viết, đầu tù dùng để xóa, các chữ viết trên một tấm bảng như có thoa sáp Về sau người Pháp dùng từ Style, ban đầu với ý nghĩa nét chữ, về sau, nó dùng để chỉ bút pháp với những đặc điểm ngôn ngữ của văn học về

ngôn ngữ Khái niệm “phong cách” mới được sử dụng như cách hiểu hiện

nay

Khái niệm phong cách có ngoại diên rộng, được chia làm nhiều cấp độ khác nhau Mỹ học tư sản theo chủ nghĩa hình thức có lúc đồng nhất nó với phương pháp nghệ thuật, có khi thu hẹp nó trong thủ pháp sáng tác của người

nghệ sĩ Đ.Likhaep trong Thi pháp của văn học cổ lại nhấn mạnh mối quan

hệ giữa phương pháp với thế giới quan Ar Grigorian trong Vấn đề phong

cách nghệ thuật thì khẳng định “ phong cách không thể vô can với phương

pháp, với thế giới quan, với bút pháp, với cá nhân người nghệ sĩ về thời đại, với vẻ đặc thù dân tộc trong sáng tác của anh ta… Phong cách là sự thống nhất cao nhất của tất cả những phạm trù đó”.Turbin thì lí giải phong cách

theo kiểu ngôn ngữ học, xem phong cách như một hình tượng chủ yếu, thậm

chí hoàn toàn có tính chất ngôn ngữ Ông viết: “Phong cách- đó là ngôn ngữ được xét trong mối quan hệ của nó với hình tượng , đó là tác động qua lại, thường xuyên giữa những khái niệm và những ý tưởng nảy sinh trong ngôn từ vốn đặt vào một văn cảnh nghệ thuật”.Khác Turbin, V.Đnepvov nhấn mạnh

sự thống nhất giữa các yếu tố nội dung và hình thức của phong cách Ông cho rằng hình tượng phong cách là sự tổng hợp, là hệ thống các phương tiện miêu

tả và biểu đạt, hay nói một cách khác, phong cách được coi như là một hình

thức toàn vẹn có tính chất nội dung, “phong cách là mối liên hệ của những hình thức mối liên hệ đó và bộc lộ sự thống nhất của nội dung nghệ thuật”.Ya Elxberg phát biểu: “ phong cách biểu hiện sự toàn vẹn của hình thức có nội dung được hình thành trong sự phát triển, trong sự tác động qua lại và trong

sự tổng hợp các yếu tố của hình thức nghệ thuật dưới ảnh hưởng của đối

tượng và nội dung tác phẩm, của thế giới quan nhà văn và phương pháp của anh ta vốn thống nhất với thế giới quan…Phong cách - đó là sự thống trị của hình thức nghệ thuật, là sức mạnh tổ chức của nó” Như vậy phong cách của nhà văn là khái niệm cơ bản của thi pháp

Ở Việt Nam, vấn đề phong cách nghệ thuật cũng được rất nhiều người

quan tâm Nhà nghiên cứu Phan Ngọc cho rằng: “Phong cách là một cấu trúc hữu cơ có tất cả các kiểu lựa chọn tiêu biểu, hình thành một cách lịch sử và chứa đựng một giá trị lịch sử, có thể cho phép ta nhận diện một thời đại, một thể loại, một tác phẩm hay một tác giả” Nhà thơ Hoàng Trung Thông thì khẳng định: “Phong cách và cá tính của nhà văn không phải một cái gì khó hiểu Đó là biểu hiện khác nhau của mỗi nhà văn trong khi xây dựng chủ đề nhân vật, trong khi vận dụng hình tượng nghệ thuật và ngôn ngữ văn học Mỗi nhà văn trong quá trình sáng tạo nghệ thuật phải tự tạo cho mình một

phong cách riêng, một điệu cảm xúc riêng Còn các tác giả trong cuốn “Lí luận văn học” (25) thì khẳng định: “Phong cách là chỗ độc đáo về tư tưởng

cũng như nghệ thuật có phong cách thẩm mỹ thể hiện trong sáng tác của những nhà văn ưu tú Nó đòi hỏi trước hết nhà văn phải đem lại tiếng nói mới

cho văn học” “Từ điển thuật ngữ văn học” (10) thì cho rằng: “Phong cách

là quy luật thống nhất của các yếu tố của chính thể nghệ thuật, là một biểu hiện của tính nghệ thuật”

Như vậy, định nghĩa về phong cách có nhiều quan điểm, phong phú đa dạng khác nhau, khó đưa ra một định nghĩa đạt được sự nhất trí của mọi

người Tuy thế , hầu hết quan điểm đều thống nhất ở chỗ cho rằng: Phong cách biểu hiện những đặc điểm trong cá tính sáng tạo của nhà văn, là nhận thức của nhà văn về cuộc sống, là cái nhìn và sự cảm thụ thẩm mỹ của nhà văn đối với thế giới, là sự tổng hợp các hình tượng nghệ thuật trong sự thống nhất với nội dung

Tuy nhiên, thực tế phát triển của văn học nghệ thuật trong nước và trên thế giới đều đã chứng minh rằng không phải nhà văn nào cũng tạo cho mình một phong cách riêng Cần phải xem phong cách là phẩm chất sáng tạo cao nhất của người nghệ sĩ trong quá trình đồng hóa nghệ thuật bằng thẩm mỹ Nghệ thuật đạt tới đỉnh cao chính là nhờ sản phẩm của những nhà văn có khả năng in dấu ấn của riêng mình vào việc cảm thụ và lý giải những hiện tượng

phức tạp của đời sống con người Nói như M Goorki: “Bạn hãy giữ lấy cái gì

là của riêng mình, làm cho nó phát triển tự do Lúc một người không có cái gì

là của riêng mình thì phải thấy ở người đó chẳng có gì hết” Phong cách của

nhà văn, đó là cái riêng, độc đáo, dị biệt và có tính bền vững Nếu thiếu tính bền vững, cái riêng độc đáo đó chỉ là hiện tượng ngẫu nhiên, nhất thời Tuy nhiên độc đáo thôi chưa đủ, vì như nhà thơ Vương Trọng phát biểu, người ta

có thể nổi tiếng vì xây đền nhưng người ta cũng có thể nổi tiếng vì đốt đền Trong văn học cũng vậy, có nhiều cái dở đến “ độc đáo” , gàn dở thì độc đáo

ấy gọi là “quái gở”, chứ không thể gọi là phong cách Vì thế phong cách phải mang tính thẩm mỹ Phẩm chất thẩm mỹ ở đây không chỉ đơn thuần mang tính kĩ xảo hình thức mà phải có sự thống nhất giữa nội dung và hình thức,

giữa cái phản ánh và cái được phản ánh “Phong cách tuyệt nhiên không phải

là kỹ xảo, không phải là chiếc áo khoác Nếu ví con người là nghệ thuật thì phong cách là da trên cơ thể con người”

Vậy chúng ta sẽ tìm hiểu phong cách của một nhà văn từ đâu? Sách

“Từ điển thuật ngữ văn học”(10): “Không phải bất cứ nhà văn nào cũng có

phong cách Chỉ những nhà văn có tài năng, có bản lĩnh mới có được phong cách riêng độc đáo Cái nét riêng ấy được thể hiện ở các tác phẩm và được lặp đi lặp lại ở các tác phẩm của nhà văn, làm cho ta có thể nhận ra sự khác nhau… Trong chỉnh thể “nhà văn”, cái riêng tạo nên sự thống nhất lặp lại ấy biểu hiện tập trung ở cách cảm nhận độc đáo về thế giới và ở hệ thống bút