MÔN VĂN HOÁ DÂN GIAN VIỆT NAM: Tâm thức dân gian

I,Khái niệm tôn giáo,tín ngưỡng1,Định nghĩa về tôn giáo Một cách định nghĩa, đôi khi được gọi là "lối theo chức năng", định nghĩa tôn giáo là bất cứ hệ thống tín ngưỡng và phong tục nào

MÔN VĂN HOÁ DÂN GIAN VIỆT NAM

Chủ đề:Tâm thức dân gian

I,Khái niệm tôn giáo,tín ngưỡng

1,Định nghĩa về tôn giáo

Một cách định nghĩa, đôi khi được gọi là "lối theo chức năng", định nghĩa tôn giáo là bất cứ hệ thống tín ngưỡng và phong tục nào có chức năng

đề cập đến những câu hỏi căn bản về đặc tính loài người, đạo đức, sự chết và

sự tồn tại của thần thánh (nếu có) Định nghĩa rộng ngày bao gồm mọi hệ thống tín ngưỡng, kể cả những hệ thống không tin tưởng vào thần thánh nào, những hệ thống đơn thần, những hệ thống đa thần và những hệ thống không

đề cập đến vấn đề này vì không có chứng cớ

Cách định nghĩa thứ hai, đôi khi được gọi là "lối theo hình thể", định nghĩa tôn giáo là bất cứ hệ thống tín ngưỡng nào xác nhận những điều không thể quan sát một cách khoa học được, và chỉ dựa vào chức trách hay kinh nghiệm với thần thánh Nghĩa này hẹp hơn phân biệt "tôn giáo" với chủ nghĩa duy lý, chủ nghĩa nhân bản thế tục, thuyết vô thần, triết khách quan và thuyết bất khả tri, vì những hệ thống này không dựa vào chức trách hay kinh nghiệm nhưng dựa vào cách hiểu theo khoa học

Cách định nghĩa thứ ba, đôi khi được gọi là "lối theo chứng cớ vật chất", định nghĩa tôn giáo là những tín ngưỡng về nhân quả mà Occam's Razor loại trừ vì chúng chấp nhận những nguyên nhân quá phức tạp để giải thích những chứng cớ vật chất Theo nghĩa này, những hệ thống không phải là tôn giáo là những hệ thống không tin tưởng vào những nguyên nhân phức tạp hơn cần thiết để giải thích những chứng cớ vật chất Những người theo quan điểm này

tự xưng là "bất tôn giáo", nhưng cũng có người tôn giáo nhìn nhận rằng "tín ngưỡng" và "khoa học" là hai cách hoàn toàn khác nhau để đi đến chân lý Quan điểm này bị bác bỏ bởi những người xem rằng những giải thích siêu hình là cần thiết để giải thích các hiện tượng tự nhiên một cách căn bản

Cách định nghĩa thứ tư, đôi khi được gọi là "lối tổ chức", định nghĩa tôn giáo là các hội đoàn, tín ngưỡng, tổ chức, phong tục, và luật đạo đức chính thức của tất cả các tôn giáo chính có tổ chức Nghĩa này đặt "tôn giáo" vào một vị trí trái ngược với "tinh thần", cho nên không bao gồm những luận điệu của "tinh thần" về việc tiếp xúc, phục vụ, hay tôn thờ thần thánh Tuy nhiên, trong nghĩa này tôn giáo và tinh thần không cần phải "được cái này mất cái kia": một người sùng đạo có thể có tinh thần hay không tinh thần, và một người có tinh thần có thể có hay không sùng đạo Theo tương tự, ta có thể xem "tôn giáo" như là than, củi, hay xăng, và "tinh thần" là ngọn lửa

2,Định nghĩa về tín ngưỡng:

Tín ngưỡng là một niềm tin có hệ thống mà con người tin vào để giải thích thế giới và để mang lại sự bình yên cho bản thân và mọi người Tín ngưỡng còn là thể hiện giá trị của cuộc sống, ý nghĩa của cuộc sống bền vững đôi khi được hiểu là tôn giáo

II,Các tín ngương dân gian chủ yếu

1 Tín ngưỡng sùng bái tự nhiên

a.Thờ Tam phủ , thờ Tứ phủ

_Tam phủ là anh từ để chỉ ba vị thánh thần : Bà Trời (hay Mẫu Thượng Thiên ):cai quản vùng trời

Bà chúa Thượng ( hay Mẫu Thượng Ngàn ) :cai quản vùng rừng

Bà Nước ( hay Mẫu Thoải ) :cai quản vùng sông nước

_Tứ Phủ là gồm ba vị Mẫu trên và Mẫu Địa Phủ

Tín ngưỡng thờ Mẫu là sự tin tưởng, ngưỡng mộ, tôn vinh và thờ phụng những vị nữ thần gắn với các hiện tượng tự nhiên, vũ trụ được người đời cho rằng có chức năng sáng tạo, bảo trợ và che chở cho sự sống của con người

(như: trời, đất, sông nước, rừng núi ): thờ những thái hậu, hoàng hậu, công chúa là những người khi sống tài giỏi, có công với dân, với nước, khi mất hiển linh phù trợ cho người an, vật thịnh

Các vị nữ thần này được tôn vinh với các chức vị: Thánh Mẫu (như Thánh Mẫu Liễu Hạnh Chúa Xứ Thánh Mẫu, Linh Sơn Thánh Mẫu, Thượng Ngàn Thánh Mẫu…), Quốc Mẫu (như Quốc Mẫu Âu Cơ…), Vương Mẫu (như người mẹ của Thánh Gióng được tôn vinh là Vương Mẫu…) Tục thờ Mẫu ra đời trên cơ sở tục thờ nữ thần Các Thánh mẫu đều là nữ thần Các vị được thờ trong các đền, chùa, miếu, điện; đặc biệt là có Thánh Mẫu Liễu Hạnh được thờ trong một loại hình kiến trúc riêng là Phủ: phủ Giầy, Phủ Tây Hồ

Đến thế kỷ XVI, trên cơ sở tín ngưỡng Tam Phủ, Tứ phủ, với sự ra đời của Thánh Mẫu Liễu Hạnh, một tôn giáo bản địa sơ khai được hình thành

-đó là Đạo Mẫu So với tín ngưỡng thờ nữ thần, với các phủ, các hàng (hàng

Cô, Cậu….) tương đối lớp lang, rõ rệt

Điện thần của Đạo Mẫu có hàng chục vị thần linh nhưng đều quy tụ dưới sự điều khiển củ Tam Toà Thánh Mẫu, trong đó có một vị thần Mẫu cao nhất, mang tư cách như một vị giáo chủ, đó là Thánh Mẫu Liễu Hạnh, được xem nhu là một hoá thân của Mẫu Thượng Thiên

Tam toà Thánh Mẫu là từ tín ngưỡng thờ Mẫu dùng để chỉ hệ thống sáng tạo vũ trụ gồm 3 vị Thánh Mẫu cai quản 3 miền vũ trụ là Mẫu Thượng Thiên (còn gọi là Mẫu Đệ Nhất) - cai quản miền trời, Mẫu Thượng Ngàn (còn gọi là Mẫu Đệ Nhị) - cai quản miền rừng núi, Mẫu Thuỷ (gọi chệch là Mẫu Thoải - còn gọi là Mẫu Đệ Tam) - cai quản miền sông nước Trong điện thần của tín ngưỡng thờ mẫu, Tam Toà Thánh Mẫu được thờ chung một hàng ngang với thứ bậc vị trí rõ ràng: Mẫu Thượng Thiên choàng khăn màu xanh,

bên phải là Mẫu Thoải choàng khăn màu trắng Khi Thánh mẫu Liễu Hạnh xuất hiện Bà được đề cao, mang tư cách là hoá thân của Mẫu Thượng Thiên

ở Phủ Giầy (Phủ Giầy - Nam Định) tương truyền là quê hương của Mẫu Liễu

từ lâu đã trở thành trung tâm thờ Mẫu của người Việt ở đây nhiều người dân cho rằng Tam Toà Thánh Mẫu là kết quả 3 lần đầu thai của công chúa con của Ngọc Hoàng Thượng Đế xuống trần gian, thể hiện dưới 3 tượng hình của Mẫu Liễu: lúc là tiên nữ, lúc là cô gái trần gian, lúc quy y Phật Ba vị nhưng nhất thể là một - Thánh Mẫu Liễu Hạnh

B.Thờ tứ pháp

Tứ pháp là danh từ để chỉ các bà thần Mây-Mưa-Sấm-Chớp, đại diện cho các hiện tượng tự nhiên có vai trò quan trọng trong xã hội nông nghiệp Sau này khi Phật giáo vào Việt Nam thì nhóm các nữ thần này được biến thành Tứ pháp với truyền thuyết về Phật Mẫu Man Nương Tứ pháp gồm:

• Pháp Vân (thần mây) thờ ở chùa Bà Dâu

• Pháp Vũ (thần mưa) thờ ở chùa Bà Đậu

• Pháp Lôi (thần sấm) thờ ở chùa Bà Tướng

• Pháp Điện (thần chớp) thờ ở chùa Bà Dàn

Nằm ở phía tây nam đồng bằng Bắc bộ, vừa là vùng đồng bằng, vừa là vùng bán sơn địa, sản xuất nông nghiệp là chính, các cư dân nông nghiệp Hà Nam cho đến nay vẫn còn lưu giữ trong đời sống văn hoá tinh thần của mình nhiều hình thái tín ngưỡng thờ thần nông nghiệp cổ sơ Đậm nét nhất, có thể nói, là tín ngưỡng thờ Tứ Pháp

Xét bản chất sâu xa, tín ngưỡng Tứ Pháp bắt nguồn từ quan niệm vạn vật hữu linh Đây là một quan niệm tối cổ của con người trong quá trình sống phải đối mặt với muôn vàn khó khăn do mà thiên nhiên tạo ra Quan niệm

vạn vật đều có linh hồn, người nguyên thủy nhìn thấy đằng sau mỗi hiện tượng tự nhiên đều có một vị thần Vị thần đó quyết định sự vận hành của vũ trụ, trong đó có đời sống con người, đặc biệt, đối với một vùng đất nông nghiệp trồng lúa nước Quan niệm về thần Mưa, thần Gió hẳn đã ăn sâu vào tâm thức người dân Việt từ xa xưa, trước khi Phật giáo đặt chân tới mảnh đất này Đến khi Phật giáo vào Việt Nam, các nhà sư đã nhìn thấy rõ điều đó và nhận thấy nếu Phật giáo muốn bén rễ vào mảnh đất này thì phải có sự dung hòa với tín ngưỡng dân gian Nhận thức ấy không sai lầm, và đó là nguyên nhân sâu xa của cuộc hôn phối tinh thần giữa một người con gái bản địa (tượng trưng cho tín ngưỡng dân gian) với một vị chân tu thông tuệ (tượng trưng cho một tôn giáo lớn) Kết quả của sự giao thoa văn hoá ấy là hệ thống

Tứ Pháp, bốn vị Phật mang đậm tính chất dân gian của người Việt mà có người gọi không sai là Phật giáo dân gian

c Thờ động vật và thực vật

Khác với nhiều nền văn hóa khác nhau là thờ các con vật có sức mạnh như hổ, sư tử, chim ưng, tín ngưỡng Việt Nam thờ các con vật hiền lành hơn như trâu, cóc, rắn, chuột, chó, mèo, voi, các con vật đó gần gũi với cuộc sống của người dân của một xã hội nông nghiệp Người dân còn đẩy các con vật lên thành mức biểu trưng như Tiên, Rồng Theo truyền thuyết thì tổ tiên người Việt thuộc "họ Hồng Bàng" (có nghĩa là một loài chim nước lớn), thuộc giống "Rồng Tiên" Con rồng lần đầu tiên xuất hiện ở vùng Nam

Á ,sau đó mới được phổ biến ở Trung Quốc rồi đến các nước phương tây Con rồng có đầy đủ đặc tính của lối tư duy nông nghiệp: tổng hợp của cá sấu, rắn; sinh ra ở dưới nước nhưng lại có thể bay lên trời mà không cần cánh; có thể vừa phun nước vừa phun lửa Có rất nhiều địa danh Việt Nam có tên liên quan đến rồng như Thăng Long, Hàm Rồng,

Thực vật được tôn sùng nhất là cây lúa, có Thần Lúa, Hồn Lúa, Mẹ Lúa, đôi khi ta thấy còn thờ Thần Cây Đa, Cây Cau,

2,Tín ngưỡng phồn thực

*Khái niệm:là sự tín tưởng,ngưỡng mộ và sùng bái sự sinh tín nảy nở của tự nhiên và con người

*Cơ sở hình thành:Tín ngưỡng phồn thựuc hình thành từ xa xưa trong lịch sử trên cơ sở tư duy thục quan,cảm tính của cư dân nông nghiệp trước sự sinh sôi để duy trì cuộc sống của con người trước sự sinh sôi để duy trì sựu sống của cây trồng vật nuôi Họ nhìn thấy ở thựuc tiễn đó 1 sức mạnh siêu nhiên và sung bái các hiện vật-hiện thựuc đó như thần thánh.Như vậy,bản chất của tín ngưỡng phồn thực là sự câu sinh nở và no đủ

*Ở nước ta tín ngưỡng phồn thựuc tồn tại dưới 2 dạng biểu hiện:thờ cờ quan sinh dục nam nữ và thờ bản thân hành vi giao phối

-thờ cơ quan sinh dục anm nữ:đưuợc gọi là thờ sinh thực khí.đây là hình thái đơn giản của tín ngưỡng phồn thựuc,nó phổ biến ở các nền văn hoá nông ngiệp trên thế giới.Thuật ngữ của ngành dâ tộc học trên thế giới gọi là Linga

và Yoni.Ở việt nam việc thờ cúng sinh thựuc khí được gọi là thừo cúng nõ nường.Những tên chỉ sinh thựuc khí là nõ-tượng cho bộ phận sinh dục anm.Nường tượng cho bộ phận sinh duc nữ.ngoài ra còn các biến thể của cơ quan sinh dục nam nữ như:thờ các cột đá tự nhiên,thờ các kẽ đá nứt tự nhiên,tạc accs công trình kiến trúc có hình đáng như bộ phận sinh dục nam nữ.(ví dụ như cột đá chùa Giam)

-Thơ hành vi giao phối:1 dạng tín ngưuỡng phồn thựuc độc đáo,đặc biệt phổ biên ở khu vực Đông Nam Á

Ở việt nam có những biẻu hiện của tín ngưỡng này như:tượng 4 đôi nam

nữ đang giao hợp được đúc bằng đồng,gắn trên nắp thạp đồng Đào

Thịnh(Yênn bái niên đại 500 năm trước công nguyên.Ở thân thạp Đào Thịnh khắc chìm những hình con thuyền,chiếc sau nối đuôi chiếc trước,khiến cho 2 đuôi con cá sấu-rồng gắn ở mũi và lái của 2 chiéc thuyền chạm vào nhau trong tư thế giao hoan.Trên nắp trống đồng hoàng hạ(Hà sơn bình) có khắc nhữung cặp chim ngồi trên lung nhau trong tư thế đạp mái:tuuwọng cóc giao phối,điệu múa tùng-di trong lễ hội làng ácc vùng trung châu nay thuộc tỉnh Phú thọ với các cặp đôi nam nữ từng đôi múa,cầm tay trong những vật biểu trưng cho sinh thựuc khí nam và nữ,cứ mỗi khi nghe đánh trống họ lại giơ 2 vật đó chạm vào nhau.Tượng nam nữ với các bộ phận sinh dục quá cỡ thường xuyên có mặt ở nhà mồ Tây nguyên

3.Tín ngưỡng sung bái con người

* Trong con người có cái vật chất và cái tinh thần Cái tinh thần trừu tượng, khó nắm bắt, nên người xưa đã thần thánh hóa nó thành khái niệm

“linh hồn”, và linh hồn trở thành đầu mối của tín ngưỡng Người Việt và một vài dân tộc Đông Nam Á còn tách linh hồn ra thành hồn và vía Người Việt cho rằng con người có 3 hồn, nhưng vía thì nam có 7, nữ có 9

Chết tức là cơ thể chuyển từ trạng thái động trở thành tĩnh, cho nên theo triết lý âm dương thì hồn đi từ cõi Dương (Dương gian, Dương thế) sang cõi

Âm (Âm ti, Âm phủ) Đó là một “thế giới bên kia” Ở vùng nông nghiệp sông nước này thì “thế giới bên kia” cũng là nơi sông nước, ngăn cách chúng ta bằng 9 suối (9 – con số lẻ ước lệ biểu thị số nhiều); tới đó phải đi bằng thuyền: thời Đông Sơn, người chết được chôn trong những quan tài bằng thân cây đẽo theo hình thuyền Ở vùng đồng bằng Bắc Bộ và suốt miền duyên hải Trung Bộ còn lưu giữ nghi lễ “chèo đưa linh” – hội các bà múa điệu chèo đò

và hát những câu đưa tiễn linh hồn người chết về nơi chín suối

Niềm tin rằng chết là về với tổ tiên nơi chín suối, tin rằng tuy ở nơi chín suối nhưng ông bà tổ tiên vẫn thường xuyên đi về thăm nom, phù hộ cho con cháu là cơ sở hình thành tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên Nó có mặt ở nhiều dân tộc Đông Nam Á và là nét đặc thù của vùng văn hóa này Ở người Việt, nó gần như trở thành một thứ tôn giáo (nhiều nơi gọi là đạo Ông Bà), ngay cả những gia đình không tin thần thánh cũng đặt bàn thờ tổ tiên ở trong nhà

* Trong gia đình, ngoài thờ tổ tiên, người Việt Nam còn có tục thờ Thổ Công Thổ Công – một dạng của Mẹ Đất – là vị thần trông coi gia cư, định đoạt phúc họa cho một gia đình Sống ở đâu thì có Thổ Công ở đó: Đất có Thổ Công, sông có Hà Bá

Mối quan hệ giữa Thổ Công (địa thần) với ông bà tổ tiên (nhân thần) trong gia đình rất thú vị: Thổ Công định đoạt phúc họa cho cả nhà nên là vị thần quan trọng nhất, nhưng ông bà sinh thành ra ta được tôn kính nhất Để không làm mất ai, người Việt Nam xếp cho tổ tiên ngự tại cái bàn thờ tôn kính nhất ở gian giữa, còn Thổ Công thì ở gian bên trái (theo Ngũ hành thì bên trái – phương Đông là nơi quan trọng thứ hai sau trung tâm) Tuy địa vị kém nhân thần nhưng quyền lực lại lớn hơn – Thổ thần được coi là Đệ nhất gia chi chủ Mỗi khi giỗ cha mẹ, đều phải khấn Thổ Công trước rồi xin phép Ngài cho cha mẹ được về “phối hưởng”

* Tín ngưỡng thờ thần của Việt Nam không chỉ đóng khung trong phạm

vi gia đình Ngoài các vị thần tại gia, còn có các thần linh chung của thôn xã hoặc toàn dân tộc

Trong phạm vi thôn xã, quan trọng nhất là việc thờ thần làng (Thành Hoàng) Cũng như Thổ Công trong một nhà, Thành Hoàng là vị thần cai quản, che chở, định đoạt phúc họa cho dân làng đó “Thành Hoàng” là một từ

Hán – Việt xuất hiện sau này để chỉ một khái niệm đã có từ lâu đời ở các làng quê Việt Nam mà người dân miền núi quen gọi là ma làng

* Trong nhà thờ gia tiên, trong làng thờ Thành Hoàng, thì trong nước, người Việt Nam thờ vua tổ - vua Hùng Mảnh đất Phong Châu (Phú Thọ), nơi đóng đô của các vua Hùng khi xưa, trở thành đất Tổ Ngày 10-3 là ngày giỗ

Tổ (Tục thờ vua Tổ chỉ có ở Việt Nam – điều này càng cho thấy tính đặc thù của tục thờ cúng tổ tiên ở người Việt Nam)

Thánh Gióng - Một trong "Tứ bất tử"

Người Việt Nam còn có một tín ngưỡng đặc biệt là thờ Tứ Bất Tử (bốn người không chết): Tản Viên, Thánh Gióng, Chử Đông Tử và Liễu Hạnh Tản Viên (với truyền thuyết Sơn Tinh Thủy Tinh) và Thánh Gióng (với truyền thuyết Thánh Gióng) là biểu tượng cho sức mạnh đoàn kết của một cộng đồng cư dân nông nghiệp, để, một mặt ứng phó với môi trường tự nhiên

là chống lụt, và mặt khác ứng phó với môi trường xã hội là chống giặc ngoại xâm Sự phối hợp thần thánh ấy đã dựng nên Đất Nước

Có đất nước rồi, được sự sống yên ổn rồi, con người Việt Nam không

mơ ước gì hơn là xây dựng một cuộc sống phồn vinh về vật chất và hạnh phúc về tinh thần Chử Đồng Tử - người nông dân nghèo với hai bàn tay trắng đã cùng vợ gây dựng nên cơ nghiệp với phố xá sầm uất, mang hàng ra biển buôn bán với khách thương nước ngoài – chính là biểu tượng cho ước

mơ thứ nhất Liễu Hạnh – người con gái xã Vân Cát (huyện Vụ Bản – Nam Định), tương truyền là công chúa con trời, 3 lần bỏ cuộc sống đầy đủ trên thiên đàng, xin vua cha cho xuống trần gian để sống cuộc đời của một người phụ nữ bình dị với khát vọng về tự do, hạnh phúc – chính là biểu tượng cho ước vọng thứ hai Hai ước vọng thiêng liêng ấy đã tạo nên Con Người