Pháp luật quốc tế về chống khủng bố và việc hoàn thiện bộ luật hình sự Việt Nam

Hiện nay, Việt Nam đã là thành viên 8 điều ước quốc tế về chống khủng bố, tuy nhiên, pháp luật Việt Nam hiện nay mà đặc biệt là Bộ luật hình sự - công cụ đặc biệt quan trọng trong đấu tr

Pháp luật quốc tế về chống khủng bố và việc

hoàn thiện bộ luật hình sự Việt Nam

Vũ Ngọc Dương

Khoa Luật Luận văn ThS ngành: Luật Quốc tế; Mã số: 60 38 60

Người hướng dẫn: TS Trần Văn Thắng

Năm bảo vệ: 2009

Abstract: Trình bày khái niệm ban đầu về khủng bố, giúp phân biệt khủng bố và các tội

phạm khác có cấu thành gần giống trên cơ sở nghiên cứu các quan điểm về khủng bố hiện nay trên thế giới Phân tích thực trạng và đưa ra biện pháp hoàn thiện pháp luật hình sự Việt Nam về vấn đề này góp phần nâng cao hiệu quả hợp tác đấu tranh chống khủng bố giữa Việt Nam với các nước trong khu vực cũng như trên thế giới

Keywords: Luật Quốc tế; Luật hình sự; Khủng bố; Việt Nam

Content

MỞ ĐẦU

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Toàn cầu hoá là xu thế tất yếu trong thời đại ngày nay Trong quá trình toàn cầu hoá, bên cạnh những mặt tích cực còn xuất hiện những mặt trái của nó mà mỗi quốc gia không thể tự giải quyết được Một trong những vấn đề thuộc mặt trái của toàn cầu hoá đó là khủng bố quốc tế

Khủng bố ban đầu xuất hiện là những tội phạm quốc gia, cùng với quá trình toàn cầu hoá, tội phạm này hiện nay là mối đe doạ hoà bình và an ninh quốc tế, điển hình là vụ khủng bố ngày 11/9/2001 tại Hoa Kỳ, vụ khủng bố Trường trung học Beslan của Nga, vụ khủng bố các toa xe lửa ở Mardrit, Tây Ban Nha…

Trước sự phát triển của khủng bố quốc tế, cộng đồng quốc tế đã có nhiều nỗ lực nhằm ngăn chặn tội phạm này, trong đó có việc xây dựng các văn bản pháp luật quốc tế về chống khủng bố Việc xây dựng văn bản pháp luật quốc tế về chống khủng bố được tiến hành từ những năm đầu thế kỷ

XX nhưng tới năm 1963 mới cho ra đời điều ước quốc tế về chống khủng bố đầu tiên Hiện nay, pháp luật quốc tế về chống khủng bố bao gồm 12 điều ước đa phương thuộc khuôn khổ Liên hợp

quốc, 8 điều ước khu vực và rất nhiều điều ước quốc tế song phương… Tuy nhiên, pháp luật quốc tế về chống khủng bố hiện chưa hoàn chỉnh, chưa có điều ước nào đưa ra được định nghĩa

về khủng bố vì thế hiện tại chưa thể phân biệt một cách rõ ràng hành vi khủng bố và các hành vi khác theo quy định tại các điều ước này Đề tài luận văn được thực hiện nhằm đưa ra khái niệm ban đầu về khủng bố, giúp phân biệt khủng bố và các tội phạm khác có cấu thành gần giống trên

cơ sơ nghiên cứu các quan điểm về khủng bố hiện nay trên thế giới Đây là vấn đề có tính cấp thiết nhằm nâng cao hiệu quả đấu tranh chống khủng bố quốc tế, đồng thời hạn chế hành xử tuỳ tiện của các quốc gia trong cuộc chiến chống khủng bố

Hiện nay, Việt Nam đã là thành viên 8 điều ước quốc tế về chống khủng bố, tuy nhiên, pháp luật Việt Nam hiện nay mà đặc biệt là Bộ luật hình sự - công cụ đặc biệt quan trọng trong đấu tranh chống tội phạm nói chung và tội khủng bố nói riêng chưa tương thích với pháp luật quốc tế Chính vì thế, việc nghiên cứu, sửa đổi các quy định tại Bộ luật hình sự là việc làm cần thiết hiện nay để nâng cao hiệu hợp tác đấu tranh chống loại tội phạm đặc biệt nguy hiểm này

2 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI

Hiện nay ở Việt Nam, việc nghiên cứu pháp luật quốc tế về chống khủng bố không nhiều Ở cấp

độ luận văn chỉ có một đề tài của tác giả Nguyễn Long tại Khoa luật, Đại học Quốc gia Hà Nội

có tên: “Pháp luật quốc tế về chống khủng bố - một số vấn đề lý luận và thực tiễn” Ngoài ra, còn một số sách tham khảo giới thiệu các công ước quốc tế về chống khủng bố và các bài viết hội thảo về vấn đề này

Trên thế giới cũng đã có khá nhiều công trình nghiên cứu của các học giả về khủng bố quốc tế như Schmid Alex, Bruce Hoffman… tuy nhiên các nghiên cứu tập trung phân tích nguyên nhân làm phát sinh khủng bố và các mặt chính trị - xã hội xung quanh nó mà ít đề c đến vấn đề pháp

lý

3 MỤC ĐÍCH, NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI

Đề tài đề cập vấn đề khá thời sự hiện nay trên thế giới: Khủng bố quốc tế Câu hỏi: Thế nào là khủng bố cũng là vấn đề gây tranh luận gay gắt giữa các quốc gia cũng như các nhà nghiên cứu

và là trở lực lớn cho việc thông qua Công ước chung về chống khủng bố Chính vì thế, đề tài đi vào kiến giải câu hỏi này dựa trên những biểu hiện khách quan của hành vi khủng bố cũng như các quan điểm hiện nay trên thế giới về khủng bố Qua đó, đề tài cũng góp phần vào việc nghiên cứu thực trạng và giải pháp hoàn thiện pháp luật hình sự Việt Nam về vấn đề này góp phần nâng cao hiệu quả hợp tác đấu tranh chống khủng bố giữa Việt Nam với các nước trong khu vực cũng như trên thế giới

4 ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Đề tài tập trung nghiên cứu các vấn đề pháp lý xung quanh một vấn đề thời sự hiện nay: Khủng

bố quốc tế với nguồn chủ yếu là các điều ước quốc tế về chống khủng bố và quy định pháp luật quốc gia về vấn đề này, trong đó đặc biệt là Việt Nam

Đề tài không đi sâu về các nguyên nhân làm phát sinh khủng bố cũng như các vấn đề chính trị -

xã hội xung quanh nó mà chủ yếu xem xét khủng bố dưới góc độ pháp lý - một tội phạm nguy hiểm cần phải bị loại trừ ra khỏi đời sống nhân loại

Phương pháp nghiên cứu của đề tài chủ yếu là phân tích, so sánh, liệt kê… với nền tảng là phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật lịch sử và pháp biện chứng duy vật

5 Ý NGHĨA LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

Đề tài nghiên cứu vấn đề còn tương đối mới mẻ ở Việt Nam: Khủng bố quốc tế Việc nghiên cứu

đề tài vì vậy sẽ mở ra những nghiên cứu tiếp theo sâu sắc hơn

Không những thế, những nghiên cứu của đề tài sẽ trả lời câu hỏi: Thế nào là khủng bố - một vấn

đề gây tranh luận gay gắt hiện nay giữa các quốc gia và các nhà nghiên cứu và là nguyên nhân chính cản trở việc thong qua Công ước quốc tế chung về chống khủng bố Đây mới chỉ là nghiên cứu bước đầu với kết quả còn khiêm tốn nhưng cách lý giải về khủng bố trên cơ sở pháp lý tại luận văn hy vọng sẽ là tài liệu tham khảo cho các nghiên cứu tiếp theo

Luận văn cũng phân tích và nêu ra thực trạng và các giải pháp góp phần hoàn thiện pháp luật hình sự Việt Nam góp phần nâng cao hiệu quả hợp tác quốc tế của Việt Nam trong đấu tranh chống tọi phạm này

6 KẾT CẤU CỦA ĐỀ TÀI

Luận văn ngoài phần mở đầu và kết luận gồm 3 chương:

Chương I trình bày những vấn đề cơ bản nhất về khủng bố và pháp luật quốc tế về chống khủng

bố, trong đó có nêu ra các quan điểm hiện nay trên thế giới về khủng bố, định nghĩa khủng bố cũng như các đặc điểm phân biệt khủng bó và các tội phạm khác

Chương II trình bày nội dung cơ bản của pháp luật quốc tế về chống khủng bố, trong đó có các nguyên tắc cơ bản trong đấu tranh chống khủng bố, các hành vi khủng bố nêu tại các điều ước quốc tế, nghĩa vụ hợp tác của các quốc gia…

Chương III trình bày thực trạng các quy định của pháp luật hình sự Việt Nam và một số giải pháp hoàn thiện các quy định này nhằm nâng cao hiệu quả hợp tác đấu tranh chống khủng bố của nước ta

1.1.1 Các quan điểm về khủng bố hiện nay trên thế giới

1.1.1.1 Quan điểm của các nhà nghiên cứu

Hiện nay, có rất nhiều định nghĩa khủng bố được các nhà nghiên cứu đưa ra, trong đó có những định nghĩa trái ngược nhau và chưa định nghĩa nào được hoàn toàn chấp nhận Tuy vậy, các nhà nghiên cứu cũng có sự thống nhất ở một số nội dung Thứ nhất, đều cho rằng khủng bố là nguy

cơ đe doạ hoà bình và an ninh toàn cầu, dù nguyên nhân của hiện tượng này là gì thì đều không thể biện minh; thứ hai, đấu tranh với khủng bố bằng pháp luật, bằng cảnh sát chứ không phải bằng chiến tranh

1.1.1.2 Về quan điểm lập pháp một số nước

Hiện nay, hầu hết các quốc gia đều ghi nhận tội khủng bố trong pháp luật hình sự Một số quốc gia thậm chí còn có đạo luật chống khủng bố riêng nhưng quan điểm của các quốc gia về vấn đề này cũng không thống nhất Tuy vậy, qua nghiên cứu pháp luật của các quốc gia cho thấy cũng

có một số điểm chung như sau: Thứ nhất, đều định nghĩa khủng bố từ dấu hiệu hành vi bên cạnh các dấu hiệu khác có liên quan Đây là điều dễ hiểu xuất phát từ quan điểm chung coi khủng bố

là một tội phạm nguy hiểm cần loại bỏ ra khỏi đời sống xã hội – mà việc định nghĩa một tội phạm bao giờ cũng phải lấy dấu hiệu hành vi làm trung tâm Hành vi khủng bố theo quy định của pháp luật hầu hết các nước trên thế giới là hành vi bạo lực, đe dọa sử dụng bạo lực Thứ hai, về đối tượng tác động của các loại hành vi này có thể là con người hoặc tài sản Thứ ba, các hành vi khủng bố bao giờ cũng gắn liền với mục đích chính trị, tôn giáo được thực hiện nhằm gây hoảng sợ cho người chứng kiến từ đó ép buộc Chính phủ hoặc bộ phận dân chúng phải hành động hoặc không hành động theo yêu cầu của cá nhân, tổ chức thực hiện hành vi

1.1.1.3 Định nghĩa khủng bố theo quy định tại các điều ước quốc tế về đấu tranh chống khủng

bố

Các công ước quốc tế hiện nay chưa công ước nào đưa ra định nghĩa chung về khủng bố một cách hoàn chỉnh Công ước New York năm 1997 về trừng trị hành vi tài trợ khủng bố là công ước đưa ra được định nghĩa chung về khủng bố toàn diện nhất, các công ước còn lại chỉ đưa ra định nghĩa về từng hành vi khủng bố cụ thể thuộc phạm vi điều chỉnh của công ước Các công ước quốc tế khu vực hầu hết trong phạm vi điều chỉnh đều dẫn lại những hành vi quy định tại các công ước quốc tế đa phương thuộc khuôn khổ Liên hợp quốc về chống khủng bố

1.1.2 Xây dựng định nghĩa chung về khủng bố

Việc xây dựng định nghĩa chung về khủng bố là vấn đề cấp thiết hiện nay để nâng cao hiệu quả đấu tranh chống khủng bố Định nghĩa về khủng bố đã có nhiều học giả đưa ra, thậm chí đã được đưa ra trong Dự thảo Công ước chung về chống khủng bố, tuy nhiên vẫn chưa có được nhiều ý kiến đồng thuận Để xây dựng được định nghĩa về khủng bố cần xuất phát từ những vấn đề mang tính lý luận từ lâu được thừa nhận trong công pháp quốc tế, đó là xem xét khủng bố dưới giác độ tội phạm hình sự có tính quốc tế

Hiện nay, theo quy định của các công ước quốc tế về chống khủng bố, hành vi khủng bố bao gồm: các hành vi chống lại an toàn hàng không dân dụng, chống lại an toàn hành trình hàng hải

và những công trình cố định trên thềm lục địa, tài trợ khủng bố, xâm phạm tính mạng, sức khoẻ con người, tài sản bằng các thiết bị gây nổ; chống lại những người được hưởng bảo hộ quốc tế bao gồm viên chức ngoại giao, bắt cóc con tin, xâm phạm an toàn sức khoẻ, tính mạng, tài sản con người bằng thiết bị hạt nhân

1.2.2.2 Về mục đích

Lý luận và thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội khủng bố là cơ sở để có thể khẳng định rằng, mục đích là dấu hiệu bắt buộc cấu thành tội khủng bố vì nếu không có dấu hiệu mục đích thì tội khủng bố sẽ có cấu thành giống các tội phạm khác như tội giết người, cướp biển hay huỷ hoại tài

sản Không thể đánh đồng việc sát hại quan chức ngoại giao nhằm cướp tài sản với việc sát hại nhằm mục đích chính trị, cũng không thể đồng nhất việc bắt cóc vì động cơ vụ lợi (đòi tiền chuộc) với bắt cóc nhằm gây sức ép với chính phủ phải có hành động hoặc không được có hành động nào đó

1.2.2.3 Về chủ thế

Dưới góc độ pháp luật quốc tế cần phân biệt giữa hành vi vi phạm pháp luật quốc tế của chủ thể Luật quốc tế với hành vi vi phạm được xác định là tội phạm có tính chất quốc tế Tội phạm có tính chất quốc tế là tội phạm hình sự do các cá nhân thực hiện xâm phạm tới trật tự pháp lý quốc

tế hoặc quốc gia và có tính nguy hiểm trên phạm vi quốc tế mà tội khủng bố nằm trong nhóm này Các hành vi xâm phạm pháp luật quốc tế của quốc gia sẽ được giải quyết theo chế định trách nhiệm pháp lý quốc tế bao gồm hai loại là tội ác quốc tế và các vi phạm pháp lý thông thường khác Chính vì lẽ đó mà chủ thể của tội phạm khủng bố chỉ có thể là cá nhân và các tổ chức tội phạm (các băng, nhóm phạm tội)

bố phải thông qua những đối tượng tác động nhất định đối tượng tác động của hành vi cấu thành tội khủng bố là các mục tiêu dân sự, cộng đồng dân cư hoặc những người không trực tiếp tham gia chiến sự, những người được hưởng bảo hộ quốc tế Trong thực tế có trường hợp sự tấn công nhằm vào mục tiêu hỗn hợp, có cả quân sự và dân sự, ví dụ toà nhà có cả cơ quan quân sự và các

tổ chức thương mại hoặc tàu bay có cả các nhân viên quân sự và dân thường thì việc cố ý mở cuộc tấn công mặc dù biết rằng cuộc tấn công đó có khả năng gây thương vong cho thường dân hoặc gây hư hại cho các mục tiêu dân sự là hành vi khủng bố

Từ sự phân tích ở trên đây, có thể đưa ra định nghĩa: Khủng bố là hành vi gây thiệt hại (hoặc đe doạ gây thiệt hại) nghiêm trọng đến tính mạng, sức khoẻ, tài sản của người dân và các mục tiêu dân sự khác gây hoảng loạn trong cộng đồng dân cư nhằm đạt được mục đích chính trị (ép buộc Chính phủ, tổ chức, cá nhân hành động hoặc không được thực hiện hành động nào đó; vì lý do tôn giáo; tư tưởng…) do các cá nhân hoặc tổ chức thực hiện, trái với pháp luật hình sự quốc gia

và pháp luật quốc tế

1.2 SỰ PHÁT TRIỂN CỦA CHỦ NGHĨA KHỦNG BỐ VÀ PHÁP LUẬT QUỐC TẾ VỀ CHỐNG KHỦNG BỐ

1.2.1 Lịch sử phát triển của chủ nghĩa khủng bố

Khủng bố xuất hiện từ rất sớm Những kẻ khủng bố xa xưa nhất là những chiến binh giết dân thường trong các cuộc thánh chiến

Chủ nghĩa khủng bố hiện đại được các nhà khoa học cho rằng bắt đầu từ đầu thế kỷ XIX với những tổ chức như Narodnaya Volya chống lại Sa hoàng tại Nga Từ thế kỷ XIX đến nay, khủng

bố ngày càng phát triển với đỉnh điểm là cuộc tấn công ngày 11/9/2001 vào Hoa Kỳ

Như vậy, từ một tội phạm quốc gia, khủng bố hiện nay là tội phạm có tính chất quốc tế - nguy cơ

đe doạ hoà bình và an ninh quốc tế

1.2.2 Sự phát triển của pháp luật quốc tế về đấu tranh chống khủng bố

1.2.2.1 Khái niệm pháp luật quốc tế về đấu tranh chống khủng bố

Pháp luật quốc tế về chống khủng bố là một bộ phận của Luật hình sự quốc tế, bao gồm tổng thể các nguyên tắc, quy phạm pháp lý điều chỉnh các vấn đề phát sinh trong hoạt động hợp tác đấu tranh chống khủng bố của các quốc gia và các chủ thể khác của luật quốc tế

Pháp luật quốc tế về chống khủng bố hiện nay mới chỉ là tập hợp các nguyên tắc, quy phạm rất

đa dạng, nhiều cấp bậc điều chỉnh các vấn đề phát sinh trong hoạt động hợp tác đấu tranh chống khủng bố của các quốc gia và các chủ thể khác của luật quốc tế và đang trong quá trình hoàn thiện

1.2.2.2 Lịch sử hình thành và phát triển của pháp luật quốc tế về đấu tranh chống khủng bố Lịch sử phát triển của pháp luật quốc tế về đấu tranh chống khủng bố hình thành và phát triển gắn liền với tiến trình phát triển của khủng bố trên phạm vi toàn thế giới Bắt đầu từ những tập quán về dẫn độ tội phạm hình thành trong quan hệ giữa các quốc gia về tương trợ tư pháp, dần dần những nỗ lực nhằm pháp điển hóa pháp luật quốc tế về chống khủng bố đã được tiến hành trên quy mô đa phương và toàn cầu với 13 điều ước quốc tế đa phương thuộc khuôn khổ Liên hợp quốc, 8 điều ước quốc tế khu vực cùng rất nhiều các điều ước quốc tế song phương

Như vậy, hiện nay trên thế giới tồn tại rất nhiều quan điểm khác nhau về khủng bố và chưa có định nghĩa về khủng bố nào đưa ra nhận được sự đồng thuận của tất cả các quốc gia Vấn đề phân biệt giữa khủng bố và các tội phạm khác, vấn đề chủ thể của hành vi khủng bố… vẫn là chủ

đề tranh cãi giữa các quốc gia Mặc dù, thông qua các biểu hiện của hành vi khủng bố trên thực

tế cũng như qua lý luận chung của pháp luật hình sự quốc tế không khó khăn để đưa ra định nghĩa khách quan về khủng bố, tuy nhiên các quốc gia sẽ chỉ đạt được định nghĩa thống nhất khi

có sự tách bạch giữa các vấn đề chính trị và pháp lý Bởi lợi ích chính trị là một trong những rào

cản của một định nghĩa chung về khủng bố Thiết nghĩ, để đạt được định nghĩa thống nhất, các quốc gia cần đặt lợi ích chung của nhân loại, mục tiêu bảo vệ con người lên trên hết

- Bình đẳng chủ quyền của các quốc gia

- Không sử dụng vũ lực hay đe dọa dùng vũ lực

- Hòa bình giải quyết các tranh chấp quốc tế

- Tận tâm thực hiện các cam kết quốc tế

- Hành vi chống lại an toàn hàng không dân dụng;

- Hành vi chống lại an toàn hàng hải;

- Hành vi chống lại những người được hưởng bảo hộ quốc tế, bao gồm viên chức ngoại giao;

- Hành vi bắt cóc con tin;

- Hành vi khủng bố bằng vũ khí hạt nhân;

- Hành vi khủng bố bằng bom;

- Hành vi tài trợ khủng bố;

Nhìn chung, các công ước đều chỉ áp dụng đối với các hành vi tấn công vào mục tiêu dân sự, ví dụ: tàu biển, tàu bay dân sự, còn các loại tàu ngầm, tàu thuộc lực lượng quân đội, hải quan, cảnh sát không thuộc phạm vi áp dụng của các công ước

2.3 XÁC ĐỊNH QUYỀN TÀI PHÁN CỦA QUỐC GIA THEO QUY ĐỊNH TẠI CÁC CÔNG ƯỚC

Theo quy định tại các công ước quốc tế về chống khủng bố, quyền tài phán được trao cho quốc gia nào đó phải dựa trên 1 trong 5 căn cứ, đó là: quyền tài phán theo lãnh thổ, quyền tài phán theo quốc tịch của người bị tình nghi là phạm tội, quyền tài phán theo quốc tịch của nạn nhân, quyền tài phán bảo vệ và quyền tài phán phổ quát

2.4 NGHĨA VỤ CỦA CÁC QUỐC GIA TRONG ĐẤU TRANH PHÒNG, CHỐNG TỘI KHỦNG BỐ THEO QUY ĐỊNH TẠI CÁC CÔNG ƯỚC

2.4.1 Nghĩa vụ lập pháp

Đây là nghĩa vụ của các quốc gia thành viên công ước Khi là thành viên của các công ước quốc

tế về chống khủng bố, để giúp cho việc đấu tranh có hiệu quả chống lại tội phạm này và cũng là một trong các hình thức thực hiện công ước, quốc gia phải có nghĩa vụ nội luật hóa các quy định của công ước mà quan trọng nhất là phải tội phạm hóa các hành vi được nêu ra trong ước

Bên cạnh việc tội phạm hóa các hành vi được nêu trong công ước, các quốc gia còn phải nội luật hóa các quy định có tính chất phòng ngừa, ngăn chặn tội phạm được nêu ra tại các công ước và các quy định giúp cho việc dễ dàng hợp tác giữa các quốc gia

2.4.2 Nghĩa vụ hợp tác giữa các quốc gia

2.4.2.1 Hợp tác ngăn chặn, phòng ngừa tội phạm

Hợp tác nhằm ngăn chặn tội phạm là biện pháp được thực hiện trước khi tội phạm xảy ra hoặc trong khi đang diễn ra hành vi phạm tội nhằm làm giảm bớt hậu quả của tội phạm Để ngăn chặn tội phạm, các công ước quy định các quốc gia phải có nghĩa vụ hợp tác với nhau nhằm phát hiện

và ngăn chặn mọi hành vi chuẩn bị trên lãnh thổ của mình nhằm thực hiện tội phạm trong và ngoài nước

Các biện pháp hợp tác được quy định trong các công ước là trao đổi thông tin, phối hợp với nhau

để tiến hành các biện pháp phù hợp, ví dụ: kiểm tra người, tài sản tại sân bay, cửa khẩu…

Trước sự phát triển của chủ nghĩa khủng bố, sự gia tăng các hành vi khủng bố cùng mức độ tàn

ác của nó thì các quy định của pháp luật quốc tế hiện hành đang bộc lộ rõ những bất cập, tập trung chủ yếu ở các khía cạnh sau:

Thứ nhất, pháp luật quốc tế về chống khủng bố hiện nay được quy định tại nhiều công ước, mỗi công ước có phạm vi điều chỉnh là các hành vi phạm tội khác nhau (mà việc thực hiện tội phạm

đó được coi là biểu hiện của khủng bố quốc tế) nên gây khó khăn cho việc nghiên cứu cũng như thực thi

Thứ hai, một số quy định tại các công ước không thống nhất

Thứ ba, tuy có tới hơn mười công ước quốc tế về chống khủng bố trong khuôn khổ Liên hợp quốc tuy nhiên chưa công ước nào đưa ra được định nghĩa chung về khủng bố

Như vậy, có thể thấy, pháp luật quốc tế về chống khủng bố hiện nay được xây dựng trên cơ sở các nguyên tắc cơ bản của Luật quốc tế, tuy nhiên bên cạnh đó cũng có những nguyên tắc đặc thù Các nguyên tắc này là tư tưởng chính trị - pháp lý định hướng toàn bộ hoạt động đấu tranh chống khủng bố trên phạm vi quốc gia cũng như toàn thế giới Pháp luật quốc tế về chống khủng

bố hiện nay cũng đã có những quy định cụ thể về các vấn đề như: xác định quyền tài phán của các quốc gia đối với cá nhân phạm tội, nghĩa vụ của các quốc gia trong việc tội phạm hoá các hành vi quy định tại các công ước, nghĩa vụ của các quốc gia trong việc tao đổi thông tin về tội phạm, dẫn độ… Tuy nhiên, các quy định này hiện đang nằm rải rác ở các văn bản khác nhau tạo

ra việc không thống nhất, gây khó khăn cho việc áp dụng Đây chính là điểm hạn chế lớn nhất của pháp luật quốc tế về chống khủng bố hiện nay cần sớm được hoàn thiện trong tương lai nhằm nâng cao hiệu quả hợp tác đấu tranh chống tội phạm này

CHƯƠNG III THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ CHỐNG KHỦNG BỐ

3.1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ VIỆC THỰC HIỆN PHÁP LUẬT QUỐC TẾ VỀ CHỐNG KHỦNG BỐ TẠI VIỆT NAM

Khủng bố hiện nay là một trong những nguy cơ đe dọa nghiêm trọng hòa bình và an ninh quốc

tế Nhằm chung tay cùng cộng đồng quốc tế đấu tranh chống lại tội phạm này, Việt Nam đã tích cực tham gia các công ước quốc tế về chống khủng bố, đồng thời nghiên cứu và thực hiện khuyến nghị của các tổ chức quốc tế về vấn đề này

Cụ thể, Việt Nam là thành viên của 8/13 điều ước quốc tế đa phương thuộc khuôn khổ Liên hợp quốc về chống khủng bố và đang nghiên cứu gia nhập các công ước còn lại; là thành viên của Công ước ASEAN về chống khủng bố; ngoài ra chúng ta còn ký kết nhiều điều ước quốc tế song phương về vấn đề này

Trong hệ thống pháp luật quốc gia, các quy định quan trọng nhất nhằm đấu tranh trừng trị tội khủng bố nằm trong Bộ luật hình sự

Bên cạnh Bộ luật hình sự, Việt Nam cũng đã ban hành nhiều văn bản pháp lý giúp cho việc phòng ngừa, phát hiện và hợp tác quốc tế trong đấu tranh chống khủng bố Trước tiên, phải kể đến đó là các quy định về quản lý và kiểm soát vũ khí, chất nổ, chất độc hóa học, chất phóng xạ… đây là những công cụ, phương tiện thường được sử dụng trong các vụ khủng bố Bên cạnh các quy định về quản lý vật liệu nổ, chúng ta cũng ban hành các quy định về quản lý biên giới, chống lại các hoạt động vận chuyển vũ khí, chất cháy, chất nổ qua biên giới, vượt biên và kiểm soát các đối tượng xuất nhập cảnh…

3.2 TỘI KHỦNG BỐ VÀ CÁC TỘI PHẠM LIÊN QUAN ĐẾN KHỦNG BỐ THEO QUY ĐỊNH TẠI BỘ LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM

Pháp luật hình sự là một trong những công cụ quan trọng trong cuộc đấu tranh chống khủng bố

mà hầu hết các nước trên thế giới đều sử dụng, bởi việc ghi nhận một hành vi nguy hiểm cho xã hội nào đó vào luật hình sự đồng nghĩa với thái độ nghiêm khắc và quyết tâm cao nhất của nhà nước trong việc loại trừ hành vi đó ra khỏi đời sống xã hội

3.2.1 Tội khủng bố và các tội phạm có liên quan theo quy định tại Bộ luật hình sự năm 1985 và

Bộ luật hình sự năm 1999

Ở Việt Nam, tội khủng bố lần đầu tiên được ghi nhận tại Bộ luật hình sự năm 1985, nằm trong Chương I – Các tội xâm phạm an ninh quốc gia và được xếp vào mục A – Các tội đặc biệt nguy hiểm xâm phạm an ninh quốc gia Bên cạnh tội khủng bố, Bộ luật hình sự năm 1985 cũng quy định các tội phạm khác có liên quan như tội chiếm đoạt tàu bay, tàu thủy (Điều 87); tội phá hủy công trình, phương tiện quan trọng về an ninh quốc gia (Điều 94); tội chế tạo, tàng trữ, sử dụng, mua bán trái phép hoặc chiếm đoạt chất nổ, chất cháy, chất độc, chất phóng xạ (Điều 96), đây là các tội phạm được ghi nhận tại các công ước quốc tế về chống khủng bố và yêu cầu các quốc gia thành viên phải nội luật hóa

Bộ luật hình sự Việt Nam năm 1999 ra đời thay thế Bộ luật năm 1985 vẫn xếp khủng bố vào Chương các tội xâm phạm an ninh quốc gia, là một trong các tội phạm nghiêm trọng nhất tại phần Các tội phạm Về cơ bản quy định này không có gì khác so với Bộ luật hình sự năm 1985, tội khủng bố theo quy định tại Bộ luật năm 1999 là hành vi xâm phạm hoặc đe dọa xâm phạm tính mạng, sức khỏe, tự do thân thể của cán bộ, công chức hoặc công dân nhằm chống chính quyền nhân dân Khách thể của tội phạm vẫn là tính mạng, sức khỏe, tự do thân thể của con người và dấu hiệu mục đích là bắt buộc trong cấu thành tội phạm này Tuy nhiên, so với quy định của Bộ luật hình sự năm 1985 thì Bộ luật năm 1999 có mở rộng phạm vi khách thể hơn, không chỉ là tính mạng, sức khỏe, tự do thân thể của công nhân viên chức nhà nước, người nước ngoài mà còn bao gồm cả công dân Việt Nam nói chung

Tuy chưa khắc phục được nhiều những hạn chế tại Bộ luật năm 1985 nhưng Bộ luật hình sự năm

1999 cũng đã bổ sung nhiều quy định góp phần đấu tranh chống khủng bố theo quy định tại các công ước quốc tế về chống khủng bố, đó là tội chiếm đoạt tàu bay, tàu thủy (Điều 221); Tội chế tạo, tàng trữ, vận chuyển, sử dụng, mua bán trái phép hoặc chiếm đoạt vũ khí quân dụng, phương tiện kỹ thuật quân sự (Điều 230)…

3.2.2 Tội khủng bố và các tội phạm có liên quan theo quy định tại Bộ luật hình sự năm 1999 (sửa đổi, bổ sung)

Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật hình sự năm 1999 được ban hành ngày 29/6/2009

là bước tiến lớn trong quy định về khủng bố và các tội phạm liên quan Luật sửa đổi, bổ sung Bộ luật hình sự năm 1999 đã có những sửa đổi cơ bản về tội khủng bố và các tội phạm liên quan theo hướng khách quan hơn, phù hợp với xu thế chung của luật hình sự các nước trên thế giới đồng thời đã tội phạm hóa một số hành vi khác liên quan đến khủng bố theo yêu cầu của các công ước quốc tế về chống khủng bố mà Việt Nam là thành viên

Về tội khủng bố, Bộ luật hình sự năm 1999 (sửa đổi) quy định 2 tội: Tội khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân nằm trong Chương XI – Các tội xâm phạm an ninh quốc gia và tội khủng

bố nằm trong Chương XIX – Các tội xâm phạm an toàn công cộng, trật tự công cộng Cụ thể hơn, Điều 84 Bộ luật hình sự năm 1999 quy định về tội khủng bố có nội dung không thay đổi, Luật sửa đổi chỉ bổ sung tên Điều luật bằng cách thêm cụm từ “nhằm chống chính quyền nhân dân” Việc thêm cụm từ này nhằm phân biệt với tội khủng bố mới được tội phạm hóa tại Điều 230a Tội khủng bố quy định tại Điều 230a là quy định hoàn toàn mới so với các văn bản pháp luật hình sự trước đây, phù hợp với xu hướng chung của luật hình sự các nước trên thế giới Bên cạnh những bổ sung về tội khủng bố đã nêu trên, Bộ luật hình sự năm 1999 (sửa đổi) còn tội phạm hóa một số hành vi liên quan đến khủng bố theo yêu cầu tại các công ước quốc tế mà Việt

Nam là thành viên, đó là Điều 230b: Tội tài trợ khủng bố; Điều 251: Tội rửa tiền Tài trợ khủng

bố theo quy định tại Bộ luật hình sự năm 1999 (sửa đổi) là hành vi huy động, hỗ trợ tiền, tài sản dưới mọi hình thức cho tổ chức, cá nhân khủng bố

3.3 GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN BỘ LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ TỘI KHỦNG BỐ VÀ CÁC TỘI PHẠM LIÊN QUAN

Quy định tại Bộ luật hình sự về tội phạm này vẫn còn một số bất cập sau đây:

Thứ nhất, tội khủng bố tại Điều 84 Bộ luật hình sự quy định “người nào nhằm chống chính quyền nhân dân mà xâm phạm tính mạng của cán bộ, công chức hoặc công dân” và “khủng bố người nước ngoài nhằm…” Như vậy, đối tượng tác động của hành vi ở đây là cán bộ, hoặc công chức hoặc công dân hoặc người nước ngoài Tuy nhiên, theo quan điểm của chúng tôi thì chỉ cần quy định công dân và người nước ngoài đã đủ bao gồm hết tất cả các đối tượng trên

Thứ hai, ngay trong Bộ luật hình sự còn tồn tại hai quy định khác nhau về tội khủng bố: Điều 84

- Tội khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân và Điều 230a: Tội khủng bố Hai tội phạm này có cấu thành rất khác nhau thể hiện chính sách xử lý riêng biệt của Nhà nước ta đối với hai loại hành vi phạm tội này gây khó khăn cho việc xử lý và hợp tác quốc tế đấu tranh chống khủng

bố

Theo quan điểm của chúng tôi, để giải quyết vấn đề này cần bỏ tội khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân tại Chương các tội xâm phạm an ninh quốc gia, hành vi khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân sẽ bổ sung và xử về tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân (Điều 79 Bộ luật hình sự năm 1999)

Hiện nay, tội này chỉ xét xử người có hành vi hoạt động thành lập hoặc tham gia tổ chức nhằm lật đổ chính quyền nhân dân Thiết nghĩ, từ “hoạt động” ở Điều luật này cần được giải thích mở rộng hơn chứ không chỉ là “hoạt động thành lập hay “tham gia tổ chức”

Thứ ba, theo quy định của pháp luật một số nước trên thế giới và quy định tại các công ước quốc

tế về chống khủng bố (ví dụ Công ước New York 1999 về tài trợ khủng bố, Công ước New York

1997 về chống khủng bố bằng bom…) thì hành vi khủng bố được thực hiện nhằm ba mục đích: Một là, gây hoảng loạn trong công chúng; Hai là, ép buộc chính quyền làm hoặc không làm một việc nhất định theo yêu cầu của bọn khủng bố; Ba là, ép buộc tổ chức quốc tế làm hoặc không làm công việc nhất định theo yêu cầu của những kẻ khủng bố Tuy nhiên, tội khủng bố theo quy định tại Điều 230a Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật hình sự năm 1999 mới chỉ ghi nhận một mục đích của hành vi khủng bố, đó là hành vi nhằm gây hoảng loạn trong công chúng Chính vì thế, thiết nghĩ Bộ luật hình sự cần tiếp tục sửa đổi theo hướng ghi nhận các mục đích trên vào tội khủng bố quy định tại Điều 230a Nếu giữ nguyên quy định như hiện nay có nghĩa là

hành vi có mục đích gây hoảng loạn trong công chúng thì sẽ xử lý về tội khủng bố còn hành vi

có một trong 2 mục đích còn lại sẽ xử về các tội xâm phạm an ninh quốc gia Điều này không phù hợp với pháp luật quốc tế, pháp luật các nước trên thế giới đồng thời chưa ghi nhận hết các dấu hiệu cấu thành tội khủng bố tại Điều 230a

Thứ tư, về các tội liên quan đến khủng bố, Bộ luật hình sự Việt Nam đã ghi nhận tương đối đầy

đủ các hành vi theo yêu cầu của các công ước quốc tế về chống khủng bố mà Việt Nam là thành viên Bên cạnh đó, Việt Nam cũng ghi nhận các hành vi khủng bố thực tế đã diễn ra trên thế giới như hành vi làm lây lan dịch bệnh nguy hiểm cho người (Điều 186), hành vi phát tán vi-rút, chương trình tin học có tính năng gây thiệt hại cho mạng máy tính, mạng viễn thông, mạng internet, thiết bị số (Điều 224)… Tuy nhiên, các điều luật này được sắp xếp chưa hợp lý, chưa đúng với tính chất của hành vi Ví dụ, hành vi làm lây lan dịch bệnh nguy hiểm cho người (Điều 186) là hành vi đặc biệt nguy hiểm cho cộng đồng lại xếp vào các tội phạm về môi trường Hành

vi này nên xếp vào Chương các tội xâm phạm an toàn công cộng như các tội phạm cùng tính chất khác như tội khủng bố, tội phát tán chương trình vi-rút máy tính, chiếm đoạt tàu bay…

Thứ năm, việc quy định tội khủng bố và các tội liên quan tại Bộ luật hình sự Việt Nam hiện nay làm xuất hiện vấn đề sau:

Khi xuất hiện một hành vi ví dụ như chiếm đoạt tàu bay, tàu biển, khi nào thì bị truy tố, xét xử về tội khủng bố (Điều 230a Bộ luật hình sự), khi nào bị truy tố xét xử về các tội chiếm đoạt tàu bay, tàu thuỷ (Điều 221 Bộ luật hình sự) Đây là vấn đề cần được hướng dẫn cụ thể

Như vậy, nhìn chung pháp luật hình sự Việt Nam đang ngày càng hoàn thiên và tương thích hơn với pháp luật quốc tế, pháp luật các quốc gia khác trên thế giới cũng như ghi nhận một cách khách quan biểu hiện của hành vi khủng bố trên thực tế Điều này giúp nâng cao hiệu quả hợp tác đấu tranh chống khủng bố giữa Việt Nam và các quốc gia khác Tuy nhiên, các quy định về tội khủng bố cũng như các tội phạm liên quan trong luật hình sự Việt Nam còn một số bất cập như trên đã trình bày, điều này cần sớm được khác phục để góp phần nâng cao hơn nữa hiệu quả hoạt động hợp tác đấu tranh chống khủng bố

KẾT LUẬN

Khủng bố hiện nay là một trong những nguy cơ đe doạ lớn tới hoà bình và an ninh quốc tế Do vậy, đấu tranh chống khủng bố là hành động cấp thiết và lâu dài trên nhiều phương diện, trong

đó pháp luật là công cụ chủ yếu

Tuy nhiên, tồn tại lớn nhất hiện nay trong việc hoàn thiện pháp luật quốc tế về đấu tranh chống khủng bố chính là Công ước chung về chống khủng bố với một định nghĩa toàn diện về tội phạm

này Hiện nay trên thế giới tồn tại rất nhiều quan điểm khác nhau về khủng bố và chưa có định nghĩa về khủng bố nào đưa ra nhận được sự đồng thuận của tất cả các quốc gia Vấn đề phân biệt giữa khủng bố và các tội phạm khác, vấn đề chủ thể của hành vi khủng bố… vẫn là chủ đề tranh cãi giữa các quốc gia Mặc dù, thông qua các biểu hiện của hành vi khủng bố trên thực tế cũng như qua lý luận chung của pháp luật hình sự quốc tế không khó khăn để đưa ra định nghĩa khách quan về khủng bố, tuy nhiên các quốc gia sẽ chỉ đạt được định nghĩa thống nhất khi có sự tách bạch giữa các vấn đề chính trị và pháp lý Bởi lợi ích chính trị là một trong những rào cản của một định nghĩa chung về khủng bố Thiết nghĩ, để đạt được định nghĩa thống nhất, các quốc gia cần đặt lợi ích chung của nhân loại, mục tiêu bảo vệ con người lên trên hết

Pháp luật quốc tế về chống khủng bố nhìn chung được xây dựng trên cơ sở các nguyên tắc cơ bản của pháp luật quốc tế, nhưng bên cạnh đó cũng có những nguyên tắc đặc thù Các nguyên tắc này là tư tưởng chính trị-pháp lý định hướng cho toàn bộ hoạt động đấu tranh chống khủng bố ở mỗi quốc gia và trên toàn thế giới Pháp luật quốc tế về chống khủng bố hiện nay quy định nghĩa

vụ của các quốc gia phải tội phạm hoá các hành vi được nêu trong công ước, nghĩa vụ hợp tác của các quốc gia và các biện pháp phòng ngừa hành vi khủng bố Pháp luật quốc tế về chống khủng bố hiện nay cũng quy định việc xác định quyền tài phán của quốc gia đối với những cá nhân phạm tội khủng bố với các căn cứ như: lãnh thổ, quốc tịch, của người bị tình nghi, quyền tài phán phổ quát… Thế nhưng, các quy định này hiện nằm rải rác ở nhiều điều ước khác nhau vì cộng đồng quốc tế chưa xây dựng được công ước chung về chống khủng bố Hiện trạng này đã gây ra những khó khăn nhất định cho cuộc đấu tranh chống khủng bố ở mỗi quốc gia nói riêng

và trên toàn thế giới nói chung Thiết nghĩ, đây chính là hạn chế của pháp luật quốc tế về đấu tranh chống khủng bố cần được khắc phục trong thời gian tới

Luận văn này trên cơ sở nghiên cứu các quan điểm hiện nay trên thế giới, nghiên cứu pháp luật các nước và pháp luật quốc tế về chống khủng bố với mục đích tìm ra được một định nghĩa về khủng bố khách quan nhất, được nhiều người chấp nhận nhất Từ đó hướng tới việc hoàn thiện

Bộ luật hình sự Việt Nam về chống khủng bố Bởi vì, Bộ luật hình sự là Bộ luật duy nhất của Việt Nam ghi nhận về tội phạm về hình phạt, thể hiện quan điểm và thái độ nghiêm khắc nhất của Nhà nước ta đối với hành vi phạm tội này

Luận văn hy vọng sẽ góp một phần nhỏ bé vào việc trả lời câu hỏi lớn gây tranh cãi hiện nay trên thế giới: Khủng bố là gì? Đồng thời qua đó có thể đóng góp ý kiến tích cực về mặt cơ sở lý luận

và thực tiễn giúp cho việc hoàn thiện Bộ luật hình sự Việt Nam trong tương lai về vấn đề này

References

Tiếng Việt

3 Các điều ước quốc tế đa phương về ngăn ngừa và trừng trị khủng bố quốc tế (2002), NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội;

nghĩa khủng bố quốc tế, Tạp chí luật học số 10/2009 (bản dịch của Trần Văn Đình);

tử của Bộ Ngoại giao Mỹ, tháng 11/2001;

6 Cuộc chiến toàn cầu chống tài trợ khủng bố (từ bài 1-4),

http://vietnamese.vietnam.usembassy.gov/doc_ej0904_i.html;

7 Trí Đường, Liên hợp quốc loay hoay định nghĩa khủng bố, Báo mới, thứ 2 ngày 25/07/2005;

Chính trị Quốc gia, Hà Nội;

thứ 5 thông qua ngày 19/06/2009, bắt đầu có hiệu lực từ ngày 01/01/2010;

kiện và quan điểm NXB Lý luận chính trị, Hà Nội;

19 Singapore chi 367 tỉ đồng (38 triệu SGD) chống khủng bố tin học (2005), Báo Người lao động điện tử, thứ 5 ngày 24/02/2005;

tại Việt Nam, Đại sứ quán Anh tại Việt Nam, Đại sứ quán Đức tại Việt Nam (2006), Tòa án hình

sự quốc tế và việc gia nhập của Việt Nam, NXB Tư pháp, Hà Nội;

Nội;

33 Từ điển bách khoa Việt Nam, tập 1, Trung tâm biên soạn từ điển bách khoa Việt Nam,

Hà Nội, 1995;

của chủ nghĩa khủng bố toàn cầu năm 2003;

NXB Tư pháp, Hà Nội;

36 Viện Ngôn ngữ học (1994), Từ điển tiếng Việt, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội;

37 Viện thông tin khoa học xã hội (2004), Chủ nghĩa khủng bố toàn cầu - Vấn đề và cách tiếp cận, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội;

Tiếng Anh

38 P Schmid Alex (1983), Political Terrorism, http://polisci.home.mindspring.com/ptd/ptd;

40 ASEAN convention counter terrorism, Article II, http://www.aseansec.org/;

41 Alex Schmid (1983), Political terrorism, Transaction Publishers, U.S, 1983;

http://www.nytimes.com/books/first/h/hoffman-terrorism.html;

43 http://www.un.org/terrorism/cttaskforce.shtml;

44 Nesi, Giuseppe (Editor) (2006) International Cooperation in Counter-terrorism: The United Nations And Regional Organizations in the Fight Against Terrorism, Ashgate Publishing;