Thấy đợc nghệ thuật sử dụng yếu tố kỳ ảo, lời kể chuyện hấp dẫn tạo nên nét đặc sắc của nghệ thuật truyện Tấm cám nói riêng và cổ tích thần kỳ nói chung.. 2.Giới thiệu bài mới : Truyện
Trang 1
Tấm cám
(SGK Ngữ văn 10 - nâng cao , tập 1)
Hà Thị Vinh Tâm, GVTHPT Anh Sơn II, Nghệ An Tiết 1 :
A Mục tiêu cần đạt : Giúp học sinh
1 Hiểu đợc mâu thuẫn giữa thiện và ác, ớc mơ ở hiền gặp lành thể hiện tinh thần lạc quan và tinh thần nhân đạo của nhân dân
2 Thấy đợc nghệ thuật sử dụng yếu tố kỳ ảo, lời kể chuyện hấp dẫn tạo nên nét đặc sắc của nghệ thuật truyện Tấm cám nói riêng và cổ tích thần kỳ nói
chung
B Ph ơng tiện thực hiện :
- Giáo viên: SGK, SGV , máy chiếu, bảng phụ, phấn màu
- Học sinh: tìm hiểu, chuẩn bị trớc bài học theo sự hớng dẫn của giáo viên
C Cách thức tiến hành
Giáo viên tổ chức giờ dạy theo cách kết hợp các ph ơng pháp đọc sáng tạo, gợi tìm, nêu vấn đề với hình thức trao đổi, thảo luận (giao cho học sinh tìm những tài liệu có liên quan đến bài học, đọc tr ớc phần tri thức đọc - hiểu trong SGK tr.83)
D Tiến hành dạy học :
1 Kiểm tra bài cũ : Thế nào là truyện cổ tích?
2.Giới thiệu bài mới :
Truyện cổ tích là thể loại tự sự bằng văn xuôi, th ờng kể về số phận của các kiểu nhân vật : ng ời mồ côi, ngời em, ngời lao động giỏi… qua đó thể hiện quan niệm đạo đức, lý t ởng, mơ ớc của nhân dân về hạnh phúc và công lý xã hội Để thấy đợc điều đó, chúng ta hãy cùng đi vào tìm hiểu truyện Tấm cám- một trong những truyện đặc sắc của kho tàng cổ tích Việt Nam
3 Bài mới:
Trang 2
Hoạt động của giáo viên Hoạt động của học
I H ớng dẫn học sinh tìm
hiểu chung.
* Qua phần tiểu dẫn và
phần tri thức đọc-hiểu,
em cần lu ý những nội
dung chính nào?
* Hớng dẫn học sinh đọc
văn bản trong SGK.
- Lu ý : + Đọc to, rõ ràng,
chậm rãi, mạch lạc
+ Giải nghĩa
từ khó
* Hớng dẫn học sinh tìm
hiểu chủ đề, bố cục của
văn bản
- Em hiểu thế nào là chủ
đề?
- Chủ đề của truyện Tấm
cám là gì?
- Truyện Tấm Cám có thể
chia làm mấy phần ? Nội
dung chính của mỗi phần
là gì ?
- Dựa vào tiểu dẫn
và phần tri thức
truyện để trả lời
- Học sinh mở SGK, tr.76
- Học sinh dựa vào SGK
- Học sinh dựa vào bài “Văn bản văn học” để trả lời:
Chủ đề là vấn đề cơ bản xuyên suốt trong văn bản văn học
- Học sinh dựa vào SGK và bài soạn ở nhà để trả lời
I Tìm hiểu chung 1.Tiểu dẫn
* Ba nội dung chính:
- Phân loại truyện cổ tích : có 3 loại: + Truyện cổ tích về loại vật
+ Truyện cổ tích thần kỳ
+ Truyện cổ tích sinh hoạt
- Đặc điểm của truyện cổ tích thần kỳ :
+ Nội dung: Phản ánh ớc mơ, nguyện vọng, lý tởng xã hội của nhân dân thông qua chiến thắng tất yếu của cái
đẹp, cái thiện
+ Nghệ thuật: sử dụng yếu tố kỳ ảo trong cốt truyện , làm cho truyện hấp dẫn và thờng kết thúc có hậu
- Tấm cám thuộc truyện cổ tích thần
kỳ Đây là loại truyện phổ biến ở nhiều nớc trên thế giới (564 kiểu truyện “Tấm cám”)
2 Văn bản : Tấm cám
a Chủ đề : Miêu tả cuộc đời bất hạnh và con
đờng dẫn đến hạnh phúc của Tấm
Đồng thời thể hiện cuộc đấu tranh không khoan nhợng để giành và giữ hạnh phúc của Tấm Thể hiện quan niệm: thiện thắng ác, ở hiền gặp lành
và triết lý về hạnh phúc của nhân dân
b Bố cục : truyện chia làm 2 phần:
- Phần I : Từ đầu đến “ở đâu ra mà
đẹp thế” →Miêu tả thân phận và con
đờng dẫn đến hạnh phúc của Tấm
- Phần II: Phần còn lại: miêu tả cuộc
đấu tranh không khoan nh ợng để giành và giữ hạnh phúc của Tấm
Trang 4* GV dẫn dắt : Để hiểu rõ bố
cục đó của truyện, chúng ta đi
sang phần Đọc - hiểu
II H ớng dẫn đọc- hiểu
- Ngay từ đầu truyện, thân
phận của Tấm đã đợc miêu tả
nh thế nào ? Gợi cho em suy
nghĩ gì về Tấm ?
-Mâu thuẫn trong gia đình giữa
Tấm và mẹ con Cám đợc phản
ánh nh thế nào ? Hãy phân tích
(Dùng bảng phụ, hoặc máy
chiếu để minh họa)
-Trong phạm vi gia đình, mâu
thuẫn giữa Tấm và mẹ con Cám
là mâu thuẫn trên bình diện
gì ?
GV diễn giảng : Mẹ con Cám
không chỉ ức hiếp, bóc lột về
vật chất ( bắt làm lụng vất vả,
bị tớc đoạt yếm đỏ ) mà còn
bóc lột Tấm về tinh thần
(không cho đi xem hội)
- Suy rộng ra, phản ánh mâu
thuẫn xung đột gì của xã hội ?
Xung đột ấy trong truyện cổ
tích thờng đợc giải quyết theo
hớng nào ?
* GV diễn giảng : và nh vậy,
nhân vật Tấm dù trải qua nhiều
khó khăn vất vả nhng cuối cùng
sẽ giành đợc hạnh phúc
- Vậy, con đờng dẫn đến hạnh
phúc của Tấm ra sao ?
- Em hiểu thế nào là yếu tố kì
ảo ? Đây là đặc trng của loại
truyện cổ tích gì ? Đặc trng đó
thể hiện nh thế nào trong
truyện Tấm Cám ?
-Dựa vào văn bản trong SGK để trả
lời
- HS dựa vào
trong SGK để trả lời câu hỏi
- HS căn cứ vào các chi tiết để suy luận
- HS suy nghĩ trả lời
II Đọc và hiểu :
1.Thân phận và con đ ờng dẫn đến hạnh phúc của Tấm
* Thân phận : + Mồ côi + ở với dì ghẻ
+ Phận gái + Làm lụng vất vả
⇒Là một ngời con gái bất hạnh , hiền lành, chăm chỉ
• Mâu thuẫn giữa Tấm và mẹ con Cám : Tấm
Mẹ con Cám
- Làm lụng vất vả
- Chăm chỉ, chịu khó (chi tiết bắt tép)
- Chân thật, cả tin (bị Cám lừa, nghe lời dì ghẻ )
- Cam chịu, phụ thuộc (bắt nhặt thóc gạo) -Bị khinh bỉ, hắt hủi (chi tiết thử giày)
- Cám đợc nuông chiều rong chơi
- Cám lời biếng,láu cá
-Mu mẹo (mụ dì ghẻ lừa Tấm đi chăn Trâu đồng xa)
-Đày đoạ, bóc lột
- Coi thờng Tấm
⇒Trong phạm vi gia đình, mâu thuẫn giữa Tấm và mẹ con Cám là mâu thuẫn, xung đột trên bình diện đạo đức (có sự phân biệt trong gia đình)
- Suy rộng ra, là mâu thuẫn : thiện - ác, tốt – xấu trong xã hội Mâu thuẫn đó trong truyện cổ tích sẽ đ ợc giải quyết theo hớng thiện thắng ác, ở hiền sẽ gặp lành
Trang 5
Tấm cám
(SGK ngữ văn 10 - nâng cao , tập 1)
Tiết 2:
A Mục tiêu cần đạt :
Giúp học sinh hiểu đợc :
1 Cuộc đấu tranh quyết liệt, không khoan nh ợng giữa thiện và ác Ước mơ thiện thắng ác, ở hiền gặp lành của nhân dân lao động đ ợc giải quyết và thực hiện triệt
để trong truyện cổ tích thần kỳ (cụ thể là trong truyện: Tấm Cám).
2 Nghệ thuật sử dụng yếu tố kỳ ảo - đặc tr ng quan trọng, tạo nên sức hấp dẫn của truyện Tấm Cám nói riêng và truyện cổ tích thần kỳ nói chung
B Ph ơng tiện thực hiện :
- GV : SGK, SGV, máy chiếu, bảng phụ, phấn màu
- HS : tìm hiểu, chuản bị trớc bài học theo sự hớng dẫn của giáo viên
C Cách thức tiến hành :
GV tổ chức giờ dạy theo cách kết hợp các ph ơng pháp đọc sáng tạo, gợi tìm, nêu vấn đề với hình thức trao đổi và thảo luận nhóm (chuẩn bị chia lớp học sinh thành 4 nhóm) ; giao cho học sinh tìm những tài liệu có liên quan đến bài học
D Tiến hành dạy học :
1 Kiểm tra bài cũ : nêu tóm tắt truyện Tấm Cám và nêu nội dung mà tiết tr ớc đã
học ở phần đọc hiểu văn bản này ?
2 Chuyển tiếp từ tiết 1 sang tiết 2: ở phần 1, các em đã đ ợc tìm hiểu về thân phận và con đờng dẫn đến hạnh phúc của Tấm Hạnh phúc đã đến với Tấm - Tấm
đợc làm hoàng hậu nhng mẹ con Cám lại đang tâm c ớp mất :
“ Dịu dàng là thế Tấm ơi
Mà sao em phải thiệt thòi vì sao ? “
Liệu Tấm có cam chịu mãi không ? Và hạnh phúc của Tấm có phải do Bụt đem lại nữa hay không ? Chúng ta hãy cùng tìm hiểu phần 2
3 Bài mới:
Trang 6
Hoạt động của giáo viên Hoạt động của
Tìm hiểu phần hai
* H ớng dẫn HS tìm hiểu
phần 2:
Cuộc đấu tranh để
giành và giữ hạnh phúc
của Tấm
* Lu ý HS :
Từ “Đến khi quân lính
đem kiệu rớc Tấm về cung
“ … đến hết
- Sau khi Tấm về cung, có
sự kiện gì xảy ra ?
- Sau khi Tấm chết, Tấm đã
trải qua mấy kiếp hồi
sinh ?
- Phân tích cụ thể những
kiếp hồi sinh đó trong tơng
quan với hành động của mẹ
con Cám ?
* GV sử dụng máy chiếu
(hoặc bảng phụ ) để minh
họa
- Tấm đại diện cho lực l ợng
nào ? Mẹ con Cám đại diện
cho lực lợng nào? Những
kiếp hồi sinh đó của Tấm
thể hiện điều gì về cái
thiện ? Những hành động
của mẹ con Cám thể hiện
điều gì về cái ác ?
* GV : Sử dụng máy chiếu
(hoặc bảng phụ ) minh họa
- Sự chết đi sống lại của
Tấm có ý nghĩa gì ?
- HS theo dõi SGK
- HS dựa vào SGK trả lời
- HS trình bày
- Làm việc độc lập, trình bày
cụ thể
- Suy nghĩ, thảo luận để trả lời
- Độc lập suy nghĩ
2 Cuộc đấu tranh để giành và giữ hạnh phúc của Tấm
- Tấm xin về nhà giỗ bố, mụ dì ghẻ sai Tấm trèo lên cây cau để lập m u hại cô Tấm ngã xuống ao chết→Mụ dì ghẻ đa Cám vào cung vua thay chị
-Trải qua bốn kiếp hồi sinh : Chim vàng anh, xoan đào, khung cửi, quả thị Những kiếp hồi sinh của Tấm
Mẹ con Cám
- Chim vàng anh
- Cây xoan đào
- Khung cửi
- Quả thị → hoàng hậu
- Bóp chết
- Bị chặt
- Bị đốt
→ Bị chết Cái thiện >< Cái ác Không chịu chết một cách oan ức trong
im lặng Tìm mọi cách tiêu diệt cái thiện
- ý nghĩa : + Phản ánh tính chất quyết liệt của cuộc chiến đấu giữa cái thiện và cái ác + Thể hiện sức sống mãnh liệt của cái thiện
Trang 8- Để tái hiện sự chêt đi
sống lại đó của Tấm, tác
giả dân gian đã sử dụng
những chi tiết nghệ thuật
gì ?
- Nhắc lại hiểu biết của
em về chi tiết kỳ ảo đã đ
-ợc tìm hiểu ở tiết trớc ?
- So sánh các chi tiết kỳ
ảo ở phần 2 với các chi
tiết kỳ ảo ở phần 1 ?
*GV :dùng máy chiếu
hoặc bảng phụ để trình
bày
-Sự khác nhau trong việc
sử dụng các yếu tố kỳ ảo
thể hiện điều gì về cuộc
đấu tranh của Tấm ?
- Sự đấu tranh ngày càng
quyết liệt hơn của Tấm
thể hiện cụ thể nh thế nào
từ đầu đến cuối truyện ?
* GV gợi dẫn : ở phần I,
khi mất giỏ tép, Tấm đã
làm gì ? Khi mất bống,
Tấm làm gì ? Khi bị mụ
dì ghẻ bắt ở nhà trộn gạo
và thóc, Tấm làm gì ? Để
Tấm vuợt qua khó khăn
và có hạnh phúc, ai giúp
đỡ ? ở phần II thì nh thế
nào ?
- Nhận xét về cuộc đấu
tranh của Tấm ở từng
-Thảo luận, trình bày,bổ sung …
- HS nhắc lại : +Là đặc trng của truyện cổ tích thần kỳ + Là những yếu tố siêu
hiện thực do con ngời tởng tợng, h cấu nên
-Một HS liệt
kê các chi tiết
kỳ ảo
-Một vài HS thảo luận đa
ra nhận xét
điểm giống và khác nhau
- Độc lập suy nghĩ
- Thảo luận,
phân tích cụ thể
-Sử dụng các chi tiết kỳ ảo
Phần I Phần II
- Cá bống
- Con gà biết nói tiếng ng ời
- Chim sẻ
- Trang phục đi hội
- Chim vàng anh
- Xoan đào
- Khung cửi
- Quả thị
Giống Khác
-Đều là những nhân vật dân dã, bình dị
- Tạo ấn tợng thẩm mỹ cho câu chuyện
- Đều là những yếu tố phù trợ cho Tấm Phần I
Phần II
- Do Bụt đem lại
- Linh hồn của Tấm gửi gắm vào
⇒Thể hiện sự chuyển biến trong cuộc
đấu tranh của Tấm : ngày càng quyết liệt hơn
- Sự đấu tranh ngày càng quyết liệt
Trang 9
* GV : chia HS thành bốn
nhóm, chiếu 4 câu hỏi
.Yêu cầu thời gian suy
nghĩ : 5 phút
Nhóm 1 :
- Nêu ý nghĩa của tên gọi
nhân vật Tấm , Cám (liên
quan đến nhan đè truyện)
Nhóm 2 :
- Nhận xét về đời sống
mà Tấm trải qua và hóa
kiếp từ đầu đến cuối
truyện ?
Nhóm 3 :
- Đặc trng của truyện cổ
tích thần kỳ thể hiện nh
thế nào trong truyện Tấm
Cám ?
- So sánh yếu tố kỳ ảo
trong thể loại truyền
thuyết qua truyện An
D-ơng VD-ơng và Mị Châu,
Trọng Thuỷ và trong thể
loại cổ tích qua truyện
Tấm Cám.
- HS thảo luận, cử đại diện đứng dậy trình bày .Thời gian: 5 phút
- HS thảo luận, cử đại
nhóm trình
miệng
- HS thảo luận, cử đại diện nhóm
trình bày
- Hiểu rõ khái niệm yếu tố kỳ ảo, liệt kê chính xác, cụ thể
- Nhớ lại khái niệm
“truyền thuyết” và “
cổ tích
IV Bài tập nâng cao :
* Tên gọi nhân vật Tấm, Cám có hai ý nghĩa :
- Thể hiện đời sống dân dã, bình dị, gợi
sự gần gũi , quen thuộc với nhân dân lao động
- Gợi nhắc thân phận con ngời : nhỏ bé, hết sức trần thế
⇒Ngay từ đầu, tên của hai nhân vật chính cũng là nhan đè truyện đã gợi không gian trần thế, không gian đồng ruộng mang không khí cổ tích
*Đời sống của Tấm có hai điều đáng
lu ý :
- Quyền sống của Tấm luôn luôn bị t ớc
đoạt + Từ cái nhỏ nhất (cái yếm đỏ) đến cái lớn nhất (tính mạng) →Sự tớc đoạt của Tấm lên đến đỉnh điểm , khác với ngời em trong Cây khế.
+ Tần số bị tớc đoạt: nhiều lần
- Sức sống bền bỉ của cái thiện Qua các yếu tố kỳ ảo để thực hiện ớc mơ thiện thắng ác, ở hiền gặp lành →
Bộc lộ lòng yêu đời, lạc quan của nhân dân lao động
*a) Đặc trng của truyện cổ tích thần kỳ
là sử dụng các yếu tố kỳ ảo Các yếu tố
kỳ ảo trong truyện Tấm Cám: Nhân vật
kỳ ảo: ông Bụt; Động vật kỳ ảo : con
gà, chim sẻ, chim vàng anh; Đồ vật, vật thể kỳ ảo: cây xoan đào (khung cửi ), cây thị ( quả thị ); Sự biến hóa kỳ ảo b) So sánh :
+ Giống: Có tác dụng làm cho câu chuyện hấp dẫn, sinh động
Trang 10
Nhóm 4 :
- Suy nghĩ của em về
nhân vật Bụt, vua trong
truyện Tấm Cám nói
riêng và truyện cổ tích
nói chung ?
- Ra bài tập cho cả lớp :
1 Bài tập 2: Phần nâng
cao
2 Bài tập ô chữ : theo
h-ớng tích hợp và tích
cực: Phát cho mỗi em
một đề sẵn
- Em hãy dùng kiến thức
của mình để giải ô chữ
này khi học xong chuyện
Tấm Cám Sau khi điền
chính xác các ô hàng
ngang ,em sẽ tìm đợc một
từ ở hàng dọc Đó là từ
gì ?
- Thảo luận,
t duy … -Phải nắm
đ-ợc đặng trng truyện cổ tích
-liên tởng các truyện cổ tích khác
-Theo dõi
- Nhận đề
+ Khác : Truyền thuyết
Cổ tích
• Các yếu tố kỳ ảo ở thì quá khứ
• Nhằm bất tử hóa nhân vật,nhân vật ở cõi vĩnh hằng (nhân vật lịch sử)
• Các yếu tố kỳ ảo ở thì hiện tại
• Giúp nhân vật vợt qua khó khăn để giành hạnh phúc nơi trần thế
*Nhân vật:
- Bụt : có vai trò giúp đỡ ng ời tốt
- Vua : phần thởng cho ngời tốt
⇒Cả hai nhân vật đều không có tâm lý, tính cách Đó là kiểu nhân vật chức năng
→là đặc trng của truyện cổ tích Việt Nam (Cây tre trăm đốt , Thạch Sanh ).…
V Bài tập về nhà :
- SGK Ngữ Văn 10, tr 83, sách nâng cao
