Tác phẩm Đàn Ghitar của Lorca LTĐH

Xây dựng hình tượng tiếng đàn, Thanh Thảo muốn khẳng định sự bất tử của tiếng nói nghệ thuật mà Lorca đã sáng tạo và dâng hiến cho đời.. Gợi ra qua cách so sánh với những âm thanh khác t

MOON.V N

Thanh Thảo xuất hiện trên bầu trời thi ca Việt Nam vào những năm cuối cùng của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước Những trang thơ của a viết từ chiến trường miền Nam khói lửa, ác liệt, nóng

bỏng, dữ dội, trần trụi đã tạo được nét riêng: “Cả thế hệ xoay trần đánh giặc/ Mặc quần đùi khiêng pháo lội qua sông” Bằng tất cả tâm huyết của mình, Thanh Thảo đã từng viết: “Hạnh phúc nào cho tôi /Hạnh phúc nào cho anh /Hạnh phúc nào cho chúng ta /Hạnh phúc nào cho đất nước Những câu hỏi chưa thể nào nguôi được Thanh Thảo đã viết những vần thơ về chiến tranh đầy suy tư về số

phận của nhân dân, Tổ quốc Đọc bài thơ còn rất “trẻ”, ta thấy Thanh Thảo không bồng bột, nông nổi

mà ý thức rõ cái tôi cá thể, ý thức rất rõ về giá trị cuộc sống và sinh mệnh của bản thân nhưng vẫn

sẵn sàng hi sinh cho lí tưởng:chúng tôi đã đi không tiếc đời mình/(nhưng tuổi hai mươi làm sao

không tiếc)/nhưng ai cũng tiếc tuổi hai mươi thì còn chi Tổ quốc (Những người đi tới biển)

I TÌM HIỂU CHUNG

1 Tác giả

- Tên khai sinh: Hồ Thành Công, sinh năm 1946 tại Quảng Ngãi

- Tốt nghiệp khoa văn ĐH Tổng hợp HN

- Trực tiếp tham gia chiến đấu ở miền Nam

- Từ sau 1975 hoạt động văn nghệ và báo chí

- Từng giữ chức vụ: Chủ tịch Hội đồng thơ, Hội đồng văn VN, Chủ tịch Hội văn học Quảng Ngãi

- Có các sáng tác hay và độc đáo về chiến tranh và thời hậu chiến

Các tác phẩm: Những người đi tới biển (1977), Khối vuông Ru-bích (1985), Những ngọn

sóng mặt trời (1994- Trường ca), Cỏ vẫn mọc (2002-Trường ca)…Những năm gần đây: viết báo,

tiểu luận phê bình Đóng góp quan trọng nhất vẫn là thơ ca

+ Đặc điểm thơ

- Là tiếng nói của người tri thức nhiều suy tư trăn trở về cuộc sống

- Luôn tìm tòi, khám phá, sáng tạo cách biểu đạt mới qua hình thức câu thơ tự do, đem đến một mĩ cảm hiện đại cho thơ bằng thi ảnh và ngôn từ mới mẻ

- Viết về đề tài nào cũng đậm chất triết lí Hướng tới những vẻ đẹp của nhân cách: nhân ái, bao dung, can đảm, trung thực và yêu tự do Thơ ông dành mối quan tâm đặc biệt cho những con người sống có nghĩa khí như: Cao Bá Quát, Nguyễn Đình Chiểu, Ê-xênhin, Lor-ca

2 Tác phẩm: “ Đàn ghi ta của Lor-ca”

2.1 Xuất xứ

+ Trích trong tập “Khối vuông Ru- bích” (1985)

+ Tiêu biểu cho tư duy thơ Thanh Thảo: giàu suy tư, mãnh liệt và phóng túng, ít nhiều nhuốm màu

sắc tượng trưng và siêu thực

2.2 Bố cục: Ba phần

+ Phần 1 (Sáu dòng đầu ): người nghệ sĩ tự do, cô đơn Lorca

+ Phần 2 (Tiếp đó đến “Không ai chôn cất tiếng đàn”): Lorca trong nỗi đau bi tráng

+ Phần 3 (Còn lại): Niềm xót thương Lor-ca, những suy tư về cuộc giải thoát và giã từ của Lor-ca 2.3 Chủ đề

Bài thơ miêu tả Lor-ca, một nghệ sĩ tự do có lí tưởng mới về nghệ thuật, sống cô đơn trong khung cảnh chính trị Tây Ban nha Đồng thời thể hiện niềm xót thương của tác giả và những suy tư về cuộc giải thoát, giã từ của Lor- ca

II ĐỌC- HIỂU VĂN BẢN:

1/ Hình tượng tiếng đàn

1.1 Giới thiệu khái quát về tác giả, tác phẩm và vấn đề cần phân tích

ĐÀN GHI TA CỦA LORCA (TIẾT 1)

MOON.V N

- Thanh Thảo là một trí thức giàu suy tư, trăn trở với các vấn đề xã hội và thời đại, cũng

là một nhà thơ có những khám phá, sáng tạo riêng trong nghệ thuật thơ ca để đem đến cho thơ một mĩ cảm thật hiện đại

- Lorca là nhà thơ Tây Ban Nha có khát vọng tự do và khát khao sáng tạo Ông đã tự nguyện làm người du ca, mang theo cây đàn ghi ta cất lên những bài ca tranh đấu với chính quyền độc tài chuyên chế, giãi bày nỗi đau buồn và khát vọng yêu thương tha thiết của nhân dân Chế độ phản động cực quyền thân phát xít đã giết Lorca song không giết nổi tiếng nói nghệ thuật của người nghệ sĩ ấy

- Bài thơ “Đàn ghi ta của Lorca” là tiếng nói tri âm, là khúc tưởng niệm của một người nghệ sĩ với một người nghệ sĩ Xây dựng hình tượng tiếng đàn, Thanh Thảo muốn khẳng định

sự bất tử của tiếng nói nghệ thuật mà Lorca đã sáng tạo và dâng hiến cho đời

1.2 Vị trí của hình tượng

- "Khi tôi chết hãy chôn tôi với cây đàn", lời đề từ đã bộc lộ ý tưởng sáng tác: cây đàn Ghita và

Lorca là hai hình tượng thơ xuyên thấm Sự tồn tại của Lorca là sự tồn tại của tiếng ghita và ngược lại Trong đó tiếng đàn như một sinh thể sống song trùng với nhịp đập trái tim Lorca Đàn ghi ta, và những cung bậc mà nó rung ngân là tâm hồn Lorca, là một phần của con người, là sự sống của Lorca Tiếng đàn ghita là hình tượng trung tâm, xuyên suốt bài thơ và trở thành hình tượng nghệ thuật đầy

ám ảnh

1.3 Nhận xét chung

- Trong văn chương, hình tượng tiếng đàn từng được gợi ra như thế nào?

Gợi ra qua cách so sánh với những âm thanh khác (tiếng hạc bay, tiếng suối, tiếng gió thoảng, tiếng mưa…), được thể hiện với các yếu tố của âm nhạc (cao độ, trường độ, cường độ,

âm sắc…), được liên tưởng với các hiện tượng thiên nhiên (ánh sáng, nước mắt…)

- Trong bài thơ “Đàn ghi ta của Lorca”, Thanh Thảo miêu tả tiếng đàn như thế nào?

+ Không dùng những từ trực tiếp miêu tả âm thanh mà dùng màu sắc (nâu, xanh, màu máu) và hình ảnh thoạt nhìn không có mối liên hệ gì rõ rệt (bọt nước, bầu trời, lá xanh, máu, cỏ) Đó là màu của sự sống và cái chết, của khát vọng và sự vùi dập, lí tưởng đẹp đẽ và sự bạo

tàn Như vậy, Thanh Thảo không trực tiếp miêu tả âm thanh tiếng đàn mà tập trung miêu tả một

thế giới của tưởng tượng và cảm xúc do tiếng đàn ấy gợi lên Tiếng đàn là âm thanh tiếng lòng của Lorca, phản chiếu cuộc sống và tâm hồn Lorca qua sự cảm nhận của nhà thơ Việt Về

hình thức, tạo nên sự giao thoa lạ lùng giữa âm thanh và hình ảnh Về nội dung, thể hiện sự tri

âm và đồng cảm của Thanh Thảo với Lorca

+ Miêu tả lúc nào? Ngập tràn trong thi phẩm là tiếng đàn ghi ta, mở đầu là chuỗi âm li-la li-la li-la, giống như người nghệ sỹ vuốt những sợi tơ đàn chuẩn bị cho khúc nhạc cất lên Và kết thúc lại là chuỗi âm thanh day dứt li-la li-la li-la, chạy trong không gian của những dấu chấm lửng biểu diễn khoảng lặng, về cực vô cùng

+ Ý nghĩa: Theo đó, tiếng đàn trở thành sự sống muôn màu, được miêu tả phong phú, đa dạng bằng nhiều thủ pháp nghệ thuật (ẩn dụ chuyển đổi cảm giác, nhân hóa, trùng điệp) tạo thành hình tượng nghệ thuật mang đậm tính tượng trưng, siêu thực, làm nên bầu khí quyển gắn với cuộc đời, sự nghiệp Lorca Tiếng đàn là biểu hiện tâm hồn nghệ sĩ của Lorca, là tình yêu cuộc sống và khí phách kiên cường của người chiến sĩ yêu tự do, hoà nhập trái tim mình với con người và cuộc sống

1.3 Tiếng đàn là biểu tượng của sự sống: Biểu tượng của vẻ đẹp và nỗi đau, khát vọng cao cả và

số phận bi kịch

- Nghệ thuật siêu thực đã biến hóa hình tượng tiếng đàn ghi-ta trở thành những hình ảnh khác nhau,

hữu hình hóa âm thanh tiếng đàn thành “những tiếng đàn bọt nước”, so sánh với bọt nước cho thấy

hình ảnh tiếng đàn mang một vẻ đẹp vừa tròn trịa, trong trẻo vừa mong manh, dễ vỡ Nó gợi nhắc đến cuộc đời cao đẹp mà ngắn ngủi của Lor-ca Cuộc đời ngắn ngủi đó đã kết thúc đầy oan khuất và tức tưởi ở tuổi 38 – lúc mà con người đầy những khát vọng tuổi trẻ, thanh xuân Tuy nhiên, dù ngắn ngủi về mặt thời gian nhưng cuộc đời Lor-ca lại trở thành vĩnh viễn trong tâm tưởng con người Nó

MOON.V N

được gợi nhắc qua hình tượng bọt nước, mong manh, ngắn ngủi nhưng lại vĩnh cửu, trường tồn, dù tan vỡ nhưng lại tiếp tục được hình thành từ lòng sâu đáy nước

Ở đây, nhà thơ đã dùng vốn thi liệu được tái tạo từ di sản thơ của chính Lorca Trong bài thơ

Khúc dạo của Lor ca, ta từng nghe những tiếng đàn bập bềnh: Còn để trên sông/ Bập bềnh tiếng vọng; Trong Sóng về đâu, ta lại thấy tiếng đàn như nhập cùng dòng nước và con sóng : Sóng ơi sóng

về đâu/ Tôi cười và trôi đi/ đến tận bờ biển cả/ Biển ơi biển về đâu/ Ngược dòng nước tôi tìm/ Về suối nguồn an nghỉ; Trong Ghi nhớ, ta lại gặp tiếng đàn Như dòng nước sâu thổn thức/ như tiếng gió thở dài/ trên đỉnh núi lạnh băng Bằng cách đó, tác giả như”Vừa nhập cấu trúc ca khúc vào lòng bài thơ, vừa khảm thêm tiếng nhạc vào lời thơ bắc một nhịp cầu tương giao để hồn kẻ hậu sinh nói lời đồng điệu với bậc tiền nhân xứ sở Tây ban cầm” (Chu Sơn)

hình ảnh bọt nước, sóng nước gợi cảm giác nhỏ bé trước đại dương mênh mông, gợi hình ảnh cái tôi chơi vơi bất định như muốn tan vào cái mênh mông của đại dương, cái khát khao của người nghệ sĩ lorca như muốn tan hòa vào cuộc đời vào những gì tự do, phóng khoáng Hình ảnh bọt nước gợi liên tưởng về sự mỏng manh trôi nổi Hình thành từ trong nước, nổi trôi trên mặt nước mong manh như không thể gì hơn, rồi tan vỡ Nó như một sự thật cuộc sống phù du hữu hạn có sinh có diệt của đời người Những bọt nước tồn tại đấy ngắn ngủi, gợi cho ta một liên tưởng thật xót xa về cuộc đời của

Lorca và số phận của cái đẹp, hình ảnh so sánh độc đáo này và giúp họ tìm thấy trong chiếc bọt nước, hình ảnh một Lorca ngã xuống khi đang còn rất trẻ, khi lý tưởng của ông đang theo đuổi còn rất dở dang trong một cái chết bi thương Và đồng thời cũng thấy được một Lorca dẫu chỉ như một chiếc bọt nước nhỏ bé nhưng đã vượt lên đồng loại ở chỗ dám nổi lên sống động, khi mà tất cả

im lặng trật tự nơi cái mặt phẳng mặt nước im lìm trong cố hữu, cũ kỹ, già nua

- Ẩn dụ: Tiếng ghi ta nâu, tiếng ghi ta lá xanh, tiếng ghi ta tròn => Mỗi so sánh này cũng làm nổi bật tình yêu, cái đẹp, cái chết, nỗi đau trong tư tưởng, khát vọng tình cảm của Lor- ca

- Đang trong một không gian “Đơn độc”; “Kinh hoàng”, giữa sắc màu ghê rợn “Áo choàng bê bết đỏ”, giữa giây phút cái chết cận kề, đột ngột liên tưởng bay vút lên hòa nhập vào không gian khác:

tiếng ghi-ta nâu

bầu trời cô gái ấy

tiếng ghi-ta lá xanh biết mấy

Trong ngôn ngữ hội họa, màu nâu là biểu tượng của sự hồn nhiên trung thực, màu của đất Cái hồn nhiên trung thực ấm nồng ấy giữa giây phút ranh giới của sự sống và cái chết bỗng bừng thức dậy cùng với bầu trời và cô gái Đó là không gian hồi ức mà tiếng đàn mang lại, một không gian xanh sắc của sự sống của tình yêu lứa đôi Trước cái chết người ta kinh hoàng và mưu cầu sự sống và thường liên tưởng suy nghĩ về những gì đen tối, ở đây bầu trời tâm hồn người nghệ sỹ vẫn đắm đuối với bầu trời ngọt ngào thấm đãm hương tình Tiếng Ghi ta xanh trở thành biểu tượng của tâm hồn lãng mạn Lorca, một thứ lãng mạn như đôi cánh bay qua cõi chết

- Ở giai điệu tiếp theo, tiếng ghita rung lên thổn thức:

tiếng ghi-ta tròn bọt nước vỡ tan

tiếng ghi-ta ròng ròng

máu chảy

Nhưng nó đau hơn ở chỗ những cái mới, cái đẹp trước sức mạnh bạo tàn của cái cũ, cái xấu, cái ác vốn tồn tại như một hệ thống ác quỷ thật khó lòng tồn tại Nó sẽ bị tiêu diệt khi mà chưa đi hết cuộc đời mà quy luật dành cho nó Thanh Thảo đã hướng người đọc vào hình ảnh so sánh độc đáo này và

giúp họ tìm thấy trong chiếc bọt nước, hình ảnh một Lorca ngã xuống khi đang còn rất trẻ, khi lý

tưởng của ông đang theo đuổi còn rất dở dang trong một cái chết bi thương Và đồng thời cũng thấy

được một Lorca dẫu chỉ như một chiếc bọt nước nhỏ bé nhưng đã vượt lên đồng loại ở chỗ dám nổi lên sống động, khi mà tất cả im lặng trật tự nơi cái mặt phẳng mặt nước im lìm trong cố hữu, cũ kỹ, già nua Nhưng sự thật, tiếng đàn vẫn “Ròng ròng máu chảy” Cách liên tưởng độc đáo

này làm cho tiếng đàn trở thành một sinh thể sống, và nó đang đổ máu cho tự do cho cuộc sống, nó đang bị tiêu diệt một cách phi lý nhất Thi sĩ đã xây dựng được bức tranh đậm chất bi tráng về Lorca

- bị hành hình dã man và xác bị ném xuống giếng Từ bức tranh này, dường như Thanh Thảo muốn nêu lên một quan điểm nghệ thuật: Nghệ thuật thuộc về cuộc sống, của cuộc sống nên nghệ thuật chính là cuộc sống nó có số phận như một con người vậy Nếu kết nối câu thơ những tiếng đàn bọt

MOON.V N

nước ở đầu bài với các câu thơ khác là tiếng ghi ta tròn bọt nước vỡ tan và tiếng ghi ta ròng ròng –

máu chảy, sẽ thấy những ý nghĩa ẩn tàng dư ba đằng sau lớp ý nghĩa diễn tả âm thanh tuôn trào, sôi động của tiếng đàn Tiếng đàn giống như tiếng kêu cứu của con người, của cái đẹp vang lên

trong thế giới bạo tàn. Nhân hóa: Tiếng ghi ta ròng ròng máu chảy => Tạo sức ám ảnh mãnh liệt đối với độc giả

1.4 Tiếng đàn khẳng định sự bất tử của Lorca

- “không ai chôn cất tiếng đàn”- Câu thơ gợi nhiều ý nghĩa cần suy ngẫm Tiếng đàn không thể

“chôn cất” được bởi nó là môt giá trị tinh thần, sự tồn tại của nó vượt ra ngoài mọi giới hạn vật chất Dập vùi về tinh thần với hy vọng khuất phục vốn là một điều khó, xác định sự tồn tại của nó trong tư duy, trong trái tim con người lại khó hơn, và giết chết nó vốn là điều không thể nằm ngoài tầm tay và

ý chí chủ quan của thế giới loài người Phải chăng, đây chính là một một ẩn dụ về thế giới bạo tàn Tây Ban Nha, không nhận biết được những giá trị của Lorca và từ Lorca, đã vùi dập ông Cái chết về thể xác chúng có thể thực hiện, nhưng tinh thần và ý chí của ông chúng không bao giờ tiêu diệt được Đây là một logic dẫn đến so sánh đầy ấn tượng “tiếng đàn như cỏ mọc hoang” Hình ảnh cỏ mọc hoang gợi sức sống mãnh liệt, không gì ngăn cản được Nó là một hiện thực của tự nhiên, chưa bao giờ và ở đâu trên trái đất cỏ có thể lụi tàn tuyệt diệt, ngược lại sự hồi sinh và sức sống của nó mãnh liệt vô biên So sánh này làm bật lên sức sống của tiếng đàn Lorca như một tất yếu bất diệt Và đó chính là triết lí nghệ thuật của Thanh Thảo đem đến cho người đọc: nghệ thuật nằm ngoài mọi quy

luật của băng hoại, chỉ mình nó không thừa nhận cái chết.“li - la li - la li - la” …

Chuỗi âm thanh này xuất hiện cuối thi phẩm như một điểm nhấn làm nổi bật hình tượng tiếng đàn Hòa nhập với chuỗi âm thanh đầu bài thơ làm cho hình tượng tiếng đàn trở nên hoàn thiện Đồng thời mở ra những liên tưởng về hình tượng mới, hình tượng Lorca với sức sống và khát vọng tự do mãnh liệt, trên nền nhạc bảng lảng, chập chờn những yêu thương và những khốc liệt bạo tàn

1.5 Khái quát: Hệ thống hình ảnh mà nhà thơ sử dụng để gợi ra tiếng đàn ghi ta của Lorca là những

hình ảnh có khả năng gợi mở một bức tranh cuộc sống muôn màu vẻ mà cũng có một sức ám ảnh lạ

lùng (làm rõ ý nghĩa các hình ảnh bọt nước, bầu trời cô gái ấy,lá xanh biết mấy, bọt nước vỡ tan, ròng ròng máu chảy, cỏ mọc hoang) Thông qua hệ thống hình ảnh ấy, Thanh Thảo vừa gợi ra một

bức tranh cuộc sống muôn màu vẻ của người nghệ sĩ, vừa gợi được sự vận động của hình tượng tiếng đàn trong cuộc sống từ một thực thể tồn tại ngắn ngủi, mong manh đến một thực thể hội tụ trong nó muôn sắc màu của sự sống và cuối cùng trở thành một sinh thể, một sự sống có sức sống bất diệt

- Đàn ghi ta của Lorca- tiếng nói nghệ thuật của riêng Lorca- không thuần túy chỉ là âm thanh, giai điệu mà còn là toàn bộ con người Lorca với khát vọng đấu tranh và đổi mới nghệ thuật, nó biểu hiện tâm hồn nghệ sĩ của Lorca, một tâm hồn mang tình yêu tự do và khát vọng hòa nhập trái tim mình với cuộc sống của nhân dân

- Cùng với việc nhắc lại một câu thơ Lorca trong lời đề từ (Khi tôi chết hãy chôn tôi với cây đàn), hình tượng tiếng đàn trong bài thơ có ý nghĩa khẳng định sự sống, niềm tin, hi vọng,

khẳng định sức mạnh đấu tranh với kẻ thù và sức sống vượt lên cái chết của người tạo ra nó Nói cách khác,Thanh Thảo muốn khẳng định rằng Lorca sẽ bất tử cùng với tiếng đàn, cây đàn

sẽ kéo dài sự sống, nối dài khát vọng của Lorca

- Tóm lại: Tiếng đàn là một sáng tạo nghệ thuật độc đáo của Thanh Thảo, thông qua hình tượng, tác

giả đã tái hiện chân dung, số phận của Lorca, thể hiện niềm tiếc thương trân trọng của mình với nhà

thơ Tây Ban Nha Chuỗi âm thanh “Li-la-li-la-li-la” luyến láy sau hai câu đầu như khúc dạo đầu và

dùng để kết thúc bài thơ như nốt nhạc cuối của bản nhạc mang ý nghĩa của sự tri âm và kính trọng

đối với người nhạc sĩ, nhà thơ Lor-ca

MOON.V N

2/ Hình ảnh Lor-ca, con người tự do, cô đơn

2.1 Lor- ca được miêu tả trên cái nền rộng lớn của văn hóa Tây Ban Nha:

+ Áo choàng đỏ gắt: gợi nhớ tới môn đấu bò tót, nét sinh hoạt văn hóa đặc sắc của Tây Ban Nha

+ Vầng trăng+Yên ngựa.+ Cô gái Di- gan + Mô phỏng nốt nhạc ghi ta “li-la-li-la-li-la” Tất cả

làm nổi bật không gian văn hóa TBN

- Tấm áo choàng đỏ gắt giúp ta liên tưởng đến khung cảnh của một đấu trường.Đây không phải

trận đấu giữa bò tót và võ sĩ mà là đấu trường quyết liệt giữa công dân Lor-ca cùng khát vọng dân chủ với nền chính trị độc tài, nền nghệ thuật già nua TBN với NT cách tân của Lor-ca

=> Hình tượng Lor- ca nổi bật trên nền văn hóa TBN, đó là con người tự do, là ca sĩ dân gian, cô

độc, lang thang hát nghêu ngao cùng tiếng đàn bọt nước cùng với Vầng trăng chếnh choáng, Trên yên ngựa mỏi mòn Anh dùng tiếng đàn ghi ta để giãi bày nỗi đau buồn, khát vọng yêu

thương của nhân dân TBN

2.2 Cái chết của Lor- ca: Lor-ca bị bọn phát xít Prăng-cô giết và ném xác xuống giếng để phi

tang Để miêu tả sự việc bi phẫn này, Thanh Thảo sử dụng nhiều hình ảnh thực kết hợp với các

biện pháp nghệ thuật Đối lập:+ Tự do của người nghệ sĩ >< Thế lực tàn bạo của phát xít

+ Tiếng hát yêu đời, vô tư >< Hiện thực phũ phàng đến kinh hoàng (áo choàng bê bết máu) + Tình yêu, cái đẹp >< Hành động tàn ác, dã man

Nhân cách hóa: Tiếng ghi ta ròng ròng máu chảy => Tạo sức ám ảnh mãnh liệt đối với độc giả

Hoán dụ:+ Tiếng hát: chỉ Lor- ca + Tấm áo choàng bê bết đỏ :chỉ cái chết

- Tiếng ghi ta nâu, tiếng ghi ta lá xanh, tiếng ghi ta tròn => Mỗi so sánh này cũng làm nổi bật

tình yêu, cái đẹp, cái chết, nỗi đau trong tư tưởng, khát vọng tình cảm của Lor- ca

 Cái chết oan khuất của Lor- ca gây cho độc giả sự phẫn nộ và sự thương cảm sâu sắc đối với người nghệ sĩ dân gian

2.3 Nỗi xót thương và suy tư về cuộc giã từ của Lor- ca:

+ Niềm xót thương Lor- ca chuyển hóa thành niềm tin về sự bất tử của tiếng đàn Lor- ca: + Tiếng đàn tượng trưng cho NT của Lor-ca.Đó là cái đẹp mà sự tàn ác không thể hủy diệt nổi

Nó sẽ sống, lưu truyền mãi như thứ cỏ dại mọc hoang

+ Tiếng đàn còn là nỗi xót thương của mọi người trước cái chết của một thiên tài

 Thanh Thảo đã thật sự cảm thông đến tận cùng với Lor- ca Lor- ca ra đi bất ngờ khiến hành trình cách tân nghệ thuật của ông bị dang dở và con đường ông đã đi qua

không ai thực sự hiểu Lor- ca đã dặn “Khi tôi chết hãy chôn tôi với cây đàn ghi ta”,

 Lời dặn đó thể hiện nhân cách nghệ sĩ ,tình yêu say đắm với nghệ thuật và tình yêu tha thiết với đất nước TBN của Lor- ca.Ông cho rằng cần phải biết chôn nghệ thuật của ông để thi ca đó không trở thành vật cản trở sự sáng tạo NT giúp NT đi tới, vươn cao hơn

III TỔNG KẾT

1 Nghệ thuật

+ Thể thơ tự do, không dấu câu, không dấu hiệu mở đầu, kết thúc

+ Sử dụng hình ảnh, biểu tượng- siêu thực có sức chứa lớn về nội dung

+Tạo màu sắc Tây Ban Nha rất đậm nét trong bài thơ

+Kết hợp hai yếu tố thơ và nhạc

2 Nội dung

Qua bài thơ, tác giả thể hiện nỗi đau và sự xúc động sâu sắc trước cái chết bi thảm của Lor-ca , người nghệ sĩ khao khát tự do, dân chủ , luôn mong muốn sự cách tân NT và NT phải luôn phát triển không ngừng Tình yêu con người, nghệ thuật và khát vọng tự do mà Lor- ca hằng ôm ấp là cái đẹp

mà sự tàn ác không thể nào hủy diệt được

ĐÀN GHI TA CỦA LORCA (TIẾT 2)

MOON.V N

LUYỆN TẬP

Dạng đề thứ nhất: phân tích trich đoạn (các em xem tư liệu tham khảo)

Dạng đề thứ hai: phân tích hình tượng (các em xem tư liệu tham khảo)

Dạng đề thứ ba: vấn đề tổng hợp

Ví dụ:

“Nguồn mạch mới” mà nhà thơ Thanh Thảo đã “khơi” qua bài thơ: “Đàn ghi ta ”

Tham khảo một số yêu cầu và gợi ý làm bài:

1 “Nguồn mạch mới” mà Thanh Thảo đã “khơi” đó chính là nói về sự sáng tạo nghệ thuật của

Thanh Thảo- một nhà thơ ham tìm tòi, cách tân Viết về đề tài người nghệ sĩ (đề tài quen thuộc), Thanh Thảo đã có cách xử lý nghệ thuật rất riêng, rất độc đáo tạo nên một thi phẩm có “sự phát minh

về hình thức, khám phá về nội dung” (Lời Lêonit Lêonop)

2 Những sáng tạo của Thanh Thảo trong bài thơ “Đàn ghi ta của Lor-ca”

2.1 Sử dụng thi liệu

- Thanh Thảo đã nhập cảm vào thế giới nghệ thuật của Lor-ca rồi lựa chọn những thi liệu đầy ám ảnh, gợi cảm từ thế giới nghệ thuật ấy đưa vào bài thơ “Đàn ghi ta của Lor-ca” của mình Đó là những thi liệu: đàn ghi ta, yên ngựa, vầng trăng, chàng kỵ sĩ, bước chân lang thang, áo choàng đỏ, cô gái Di gan, lá bùa hộ mệnh, hoa tử đinh hương…

- Thanh Thảo đã xử lý những thi liệu lựa chọn một cách sáng tạo: Những thi liệu này được lấy từ nhiều văn bản khác nhau của thơ Lor-ca, chúng vốn rời rạc nhưng khi đi vào bài thơ của Thanh Thảo chúng được “làm mới” đã trở nên hòa hợp, ăn ý Tất cả cộng hưởng ngữ nghĩa với nhau, cùng nhau làm sống dậy thế giới nghệ thuật đặc sắc của Lorca, tái hiện số phận bi thảm của Lor-ca, ngợi ca vẻ đẹp của người nghệ sĩ vĩ đại sống trong một thời đại biến động và sức sống mạnh mẽ, bất diệt của nghệ thuật, của thơ ca (Thanh Thảo đã tái tạo và tái sinh thi liệu được sử dụng từ thế giới nghệ thuật

của Lor-ca bằng tài năng và tấm lòng đồng cảm, ngưỡng mộ Lor-ca)

- Văn hóa Tây Ban Nha được nhân loại biết đến với những phạm vi ngỡ như có phần tương phản

nhau Đó là đàn ghi ta, điệu nhảy Flamenco và đấu bò Những biểu tượng này vừa sôi động, hào

hùng vừa đắm đuối mê say mang trong nó cả cuộc sống cuồng nhiệt lẫn bóng dáng tử thần đã

hình thành nên một phong cách Tây Ban Nha đặc thù Khi sáng tạo thiên tình ca Siêu thực, Thanh Thảo đã nắm chắc những nét văn hóa đã trở thành biểu tượng không thể tách rời trong đời sống Tây

Ban Nha đó Để trên cái nền rộng, nhà thơ dựng xây vũ điệu bi hùng của cái chết, sự sống và đương nhiên là cả sự bất tử của một con người, một dân tộc, một cộng đồng những ai yêu cái đẹp, yêu cuộc sống hòa bình và cả sự bất tử cho con người, nghệ thuật mà nhân loại dày công vun

đắp Viết về sự sống và cái chết trong khoảnh khắc thì không có biểu tượng nào hơn chuyện tấm áo choàng của đấu sĩ đấu bò Từ một hành động được xem là biểu tượng của lòng dũng cảm, lòng can đảm, hành động đấu bò được nâng đến mức nghệ thuật, trở thành “đạo” của người Tây Ban Nha Ở

đó, mỗi cú lượn vòng của chú bò kiêu hùng, một cú khẽ lắc người của đấu sĩ để tránh cú húc chí mạng từ những con bò đang say máu giết chóc… đều được người xem chiêm ngưỡng như những vũ điệu nghệ thuật phi phàm, vũ điệu của thần chết, vũ điệu dường như chỉ được gặp trong những giấc

mơ Hình ảnh đấu sĩ trở thành biểu tượng của niềm kiêu hãnh Tây Ban Nha Nhưng không chỉ có thế,

bài thơ bắt đầu bằng ngay chính ba biểu tượng văn hóa then chốt nhất của xứ sở của các đấu sĩ: tiếng

đàn, áo choàng, âm thanh vũ điệu Flamenco Âm thanh đi ngay sau tiếng đàn Có nghĩa đàn ghi ta

đang chơi điệu Flamenco Đây là điệu nhạc phóng túng, kết hợp cả tư thế nhảy, tiếng vỗ, tiếng búng ngón tay lẫn tiếng chân gõ nhịp trên sàn gỗ Điệu Flamenco vừa là một thể nhạc vừa là một

điệu nhảy xuất phát từ vùng Andalusia của Tây Ban Nha Nơi ấy cũng chính là quê hương của Lorca, nhà thơ được mệnh danh là “Con họa mi xứ Andalusia”, là “nghệ sĩ hát rong của miền đất tự do

ĐÀN GHI TA CỦA LORCA (TIẾT 3)

MOON.V N

Andalusia” Không lâu sau, Flamenco lan rộng khắp đất nước Tây Ban Nha và trở thành biểu tượng văn hóa của đất nước Nhạc Flamenco có đặc điểm là tiết tấu nhanh nhưng các tiết điệu phải tròn đều Nhạc công ghi ta khi chơi điệu flamenco thì phải giữ nhịp nhanh và rõ Điệu nhảy Flamenco là

sự kết hợp thoải mái, đầy sáng tạo của những tư thế riêng biệt Nghệ sĩ tự do thể hiện mình trên sàn nhảy Điệu nhảy này là sản phẩm kết hợp vũ điệu của các tộc người Gypsy, Byzantine, Sephardic và Moor, những nhóm người thiểu số lang thang không chỉ ở Tây Ban Nha mà gần như còn khắp châu

Âu Lorca có lần ám chỉ ông là hậu duệ của những người này Xuất hiện lần đầu tiên vào khoảng thế

kỉ thứ 15, đến nay, chưa ai giải thích được nguồn gốc của cái tên flamenco

Trong khi đàn ghi ta gần như phổ biến trên toàn thế giới, thì môn đấu bò vĩnh viễn không rời khỏi biên giới Tây Ban Nha Cả ba biểu hiện văn hóa Tây Ban Nha này ít nhiều đều gắn với nhịp điệu, tiết tấu phóng khoáng, lãng tử của xứ sở Tây Ban Nha Lorca mang tiếng đàn theo mình đồng nghĩa với việc mang cả nền văn hóa dân tộc đi theo Thanh Thảo không chỉ am hiểu văn hóa Tây Ban Nha mà còn gắn kết nền văn hóa phương Tây xa xôi đó với văn hóa phương Đông Nếu bài thơ là lời ai điếu nghẹn ngào trước cái chết bi thương của Lorca thì thông qua điệu lòng ấy chúng ta sẽ bắt gặp được những tiếng nói quen thuộc, đầy sẻ chia trước sự ra đi đó Tứ thơ dịch chuyển từ “áo choàng bê bết đỏ” (văn hóa Tây Ban Nha) đến “đường chỉ tay đã đứt” (cả phương Đông lẫn phương Tây đều tin vào dấu hiệu thần bí này) và sau cùng là “dòng sông rộng”, “sang ngang” (gợi triết lí nhà Phật: sang sông là giải thoát khỏi bến mê, là sự siêu thoát vĩnh hằng)…Viết về một nhân sĩ bên trời Tây, Thanh Thảo một mặt vẫn giữ được nét văn hóa đặc thù của xứ sở sinh ra người anh hùng, mặt khác ông đã kéo nền văn hóa đó lại gần với truyền thống văn hóa Việt Nam Nói đúng hơn là đã đặt liền kề những giá trị văn hóa để cốt sao cái sự xa lạ kia không còn lạ lẫm, mà trở thành một phần nữa trong tâm thức người đọc Việt Vậy nên mới có chuyện “vầng trăng”, “đáy giếng”, mới có chuyện Lorca sang

sông gợi liên tưởng đến cách đức Bồ Đề Đạt Ma sang sông với một chiếc giày…Bút pháp liền kề của

thơ Siêu thực đã phát huy rất mạnh vai trò của sự kết nối các trường văn hóa với nhau Nhà thơ khi sáng tạo đã giải phóng tối đa năng lực văn hóa của ngôn từ Vậy nên, dẫu nói ít và dẫu không sử dụng phong phú giai điệu, tiết tấu, người đọc vẫn cảm nhận được vẻ đẹp Tây Ban Nha trong tâm hồn thi sĩ Lorca và cả vẻ đẹp Việt Nam trong sự đồng cảm sẻ chia của Thanh Thảo Văn hóa TBN và văn hóa Việt: Trời mưa bong bóng phập phồng Áo choàng đỏ gắt (Áo chàng đỏ tựa ráng pha); đi đâu lang thang Vầng trăng in bóng ca dao- vầng trăng khóc- Mỗi giọt đàn rơi như lệ ngân Anh còn có mỗi cây đàn, anh mang bán hết anh theo cô nàng Bị điệu về bãi bắn cái khảng khái nghĩa khí của anh Nguyễn Văn Trỗi khi ra pháp trường Tiếng ghi ta nâu Khúc nhạc thơm, khúc nhạc hồng ròng ròng máu chảy: Một cung gió thảm mưa sầu Tiếng đàn như cỏ Sóng cỏ xanh tươi gợn tới trời Trăng soi đáy nước Koabata, ca dao Việt Đường chỉ tay, dòng sông, cây đàn đã hóa, bơi sang ngang trên dòng sông định mệnh, vượt biển- Khảm hải Ném lá bùa, cái dữ dội, quyết liệt của Mị và

A Phủ

2.2 Sử dụng thể thơ tự do với lối diễn đạt câu thơ không viết hoa đầu dòng, nhịp điệu phóng khoáng, liên tưởng bất ngờ, ngôn từ mới mẻ

cảm xúc thơ liền mạch, nối kết được các biểu tượng, hình ảnh thơ trong một chỉnh thể nghệ thuật hài

hòa, gợi mở Màu sắc và âm thanh là hai đối tượng vốn được chủ nghĩa lãng mạn ưa chuộng Cách sáng tạo của các nhà lãng mạn làm là thay đổi giác quan trong tiếp nhận hiện thực Thông thường

âm thanh được nghe bằng tai, màu sắc được nhìn bằng mắt, nóng lạnh được cảm nhận bằng xúc giác,… Để làm nên sự độc đáo trong diễn ngôn thơ, Xuân Diệu đã viết nhiều câu thơ bất hủ kiểu

như Đã nghe rét mướt luồn trong gió hay Trần Đăng Khoa Ngoài thềm rơi chiếc lá đa/ Tiếng rơi rất mỏng như là rơi nghiêng,… sự cảm nhận ở đây đã lên đến mức tột đỉnh của sự tinh tế Thơ Siêu thực

không chỉ hoán đổi các chủ thể tiếp nhận theo cách của các nhà lãng mạn mà còn lược bỏ rất nhiều chủ thể để khiến bất kì sự tưởng tượng nào cũng có thể chấp nhận được, miễn là chủ thể tiếp nhận đó

có thể rung động trước hình tượng Ngay từ câu thơ mở đầu tác giả đã “tương” một cú phí lí “tiếng đàn bọt nước” Đương nhiên sẽ chẳng có chút logic nào trong trật tự “tiếng đàn” và “bọt nước” kia Thế nhưng, nếu chịu động não một chút người đọc sẽ có thể đưa ra nhiều liên tưởng thú vị Tiếng

MOON.V N

đàn mong manh như bọt nước Tiếng đàn hình bọt nước, số phận nghệ sĩ mong manh như bọt nước,… các mệnh đề không cùng loại được đặt đồng hàng đã tạo nên sự độc đáo cho hình tượng thơ Cái biểu đạt ở đây không trực tiếp hướng đến cái được biểu đạt như trong lí thuyết của Ferdinand de Saussure, mà chỉ hướng đến một cái biểu đạt khác mà thôi Tiếp đó, cũng vẫn là cách nói đầy chủ

quan: Tây Ban Nha áo choàng đỏ gắt “Gắt” ở đây diễn tả sắc đỏ Chữ này thì chẳng có gì lạ, nhưng

sao lại “Tây Ban Nha/ áo choàng” Nếu không hiểu văn hóa Tây Ban Nha, người đọc sẽ khó có thể cắt nghĩa được câu thơ này Hoàn toàn không phải Tây Ban Nha có màu đỏ của tấm áo choàng đó mà Tây Ban Nha đích thực là xứ sở của đấu bò, xứ sở của những tấm áo choàng đỏ gắt “Liền kề” giữa

một bên là đất nước và một bên là biểu tượng văn hóa càng giúp cho biểu tượng đó thêm ngời chói

Khổ thơ đầu diễn tả đất nước và con người thi nhân Đất nước với chiều sâu văn hóa, thi nhân đi trên

miền văn hóa đó, bình yên, hạnh phúc: li-la li-la li-la Âm thanh li-la gợi lên tên loài hoa tử đinh hương (lilac), một loài hoa màu hồng đỏ đằm thắm mà nhiều người dân Tây Ban Nha ưa chuộng

Trong sắc đỏ của màu hoa và của tấm áo choàng, hành trình của thi nhân vừa ngút ngàn sắc thắm văn hóa vừa là hành trình đơn độc Hành trình đó tương ứng với hành trình sáng tạo Giá trị mà bất kì một tác phẩm nghệ thuật chân chính nào mang lại cho nhân loại cũng đều được hoài thai trong nỗi cô

đơn và cũng hướng về nỗi cô đơn, có khi là cô đơn miên viễn: miền đơn độc/ với vầng trăng chếnh choáng/ trên yên ngựa mỏi mòn Sự cô đơn đó gắn kết với cả giá trị văn hóa Nhưng mục đích của

nhà thơ không hướng đến đó mà chỉ đưa ra những tín hiệu gợi dẫn người đọc đến những mất mát vô

bờ Hình ảnh Lorca hiện lên như dáng dấp chàng Kinh Kha đơn độc với vầng trăng với yên ngựa heo hút dặm trường Ngay cả cái cách Lorca sang sông cũng gợi hình ảnh Kinh Kha bên Dịch Thủy hàn

Thì ra, cuộc tiễn đưa nào cũng đều gắn với một dòng sông và tráng sĩ ra đi đều Nhất khứ bất phục phản Gợi nhớ Kinh Kha là gợi nhớ đến nét kiêu hùng, gợi nhớ đến cái chết đơn độc giữa xứ sở bạo

tàn Thơ Siêu thực vừa thiên về trí tuệ vừa đả phá trí tuệ Đúng hơn là đã phá những trí tuệ đã được phong kín trong tập quán Bằng chứng là ngôn ngữ điểm tựa ngàn đời của trí tuệ đã bị các nhà Siêu thực vần vò cho tơi tả, nhưng Siêu thực vẫn cứ phải diễn đạt hình tượng của mình bằng ngôn ngữ Mặt khác, Siêu thực cũng đồng nghĩa với đề cao lí trí Không có lí trí không thể hiểu thơ Siêu thực Thơ vốn là loại hình của cảm xúc, của sự tiên tri, linh cảm Hình ảnh con người đơn độc đi chếnh choáng, trên con ngựa mỏi mòn thì chẳng thể nào là dấu hiệu của bình yên, hạnh phúc Tính dự báo

được đặt ra ở đây Tiếp theo, hành trình của Lorca sẽ minh chứng điều đó Có sự tương phản:

“Tây-ban-nha/ hát nghêu ngao” đối lập với “bỗng kinh hoàng/ áo choàng bê bết đỏ” Sắc đỏ của áo choàng được điệp lại nhưng đây là cái chết Màu sắc của cái chết Hình khối tan tành và màu sắc đã tan chảy:

Lorca bị điệu về bãi bắn/ chàng đi như người mộng du “Hát” và “chết” thì chẳng có mối liên hệ liên

tưởng nào ở đây cả Thế nhưng sự thực là vậy, sự liền kề diễn tả nỗi mất mát đột ngột Một con người đang tràn đầy sức sống bỗng chốc có thể lăn ra chết là điều dễ gặp trong xã hội công nghiệp hậu hiệu đại nhiều bất trắc hiện nay Hơn nữa, điều này còn xuất phát từ chính chủ trương sáng tạo nghệ thuật của các nhà Siêu thực Theo đó, tất cả những gì nhà Siêu thực làm là để tạo nên “một hiệu ứng nghịch dị và sửng sốt” mà mục đích là để khắc họa được những hình ảnh xác thực và mạnh mẽ hơn “Sự sửng sốt” trước hết chưa tác động ngay đến người đọc mà tác động đến chính nhân vật trong thơ Bước đi “mộng du” của Lorca mãi sau đó mới tạo được hiệu ứng nơi độc giả Đấy là bước

đi của người như đi trong mơ Bước đi của ảo giác, của vô định Và đương nhiên, tâm trí của Lorca cũng rơi vào vô định Bước đi đó đâu có bận tâm đến chuyện chết chóc kia “Lợi dụng” ngay chính

sự “vô định” đó của Lorca, nhà thơ xâm nhập vào tâm hồn chàng để diễn tả tiếng đàn Cách diễn tả này rất độc đáo vì nó đã “chập” hai cái nhìn của Thanh Thảo và Lorca vào nhau để từ đó tạo nên một

dàn hiệu ứng siêu thực đặc thù: tiếng ghi ta nâu máu chảy Tiếng ghi ta nâu, tiếng ghi ta xanh, tiếng ghi ta bọt nước, tiếng ghi ta máu chảy Âm thanh được hiện hình thành màu sắc, hàng loạt màu được

trưng dụng Những sắc màu ấy vừa mang tâm trạng của người đứng trước cái chết vừa mang tâm

trạng của người hoài niệm, tiếc thương Từ màu sắc (nâu, xanh), tiếng ghi ta chuyển sang hình

khối (bọt nước), rồi vận động (máu chảy), sự chảy tan của máu gợi màu đỏ Chỉ cấu trúc siêu

thực mới có thể thực hiện được điều này

Vậy nên, đến với thơ Siêu thực lần đầu, không ai không khỏi ngỡ ngàng Cảm hứng sáng tác đã có sự

xô lệch so với các lối viết không phải là Siêu thực Nghệ sĩ (không phải một mà là hai hay nhiều hơn

MOON.V N

nếu tính cả người thưởng thức) với bầu trời tự do và “cô gái”, món này thì chẳng thể nào thiếu đối với một thi nhân lãng mạn hàng đầu như Lorca, sự liệt kê hồn nhiên những phẩm chất quen thuộc của nghệ sĩ Sự liệt kê này vừa nêu một bản chất tự nhiên của nghệ sĩ với cái đẹp, đồng thời ngợi ca hạnh phúc tự do của con người Lại vẫn bút pháp “liền kề gây sốc” Khung cảnh đẹp như mộng trên phút chốc đã vỡ tan, đã thành chết chóc “ròng ròng máu chảy” Sự tương phản giữa màu đỏ của máu (gợi nhớ lại màu đỏ của tấm áo choàng) và màu xanh của tiếng ghi ta đã khiến cái chết thêm phần thảng thốt, để tâm trạng người đọc rơi vào tiếc nuối khôn nguôi Bên cạnh chủ trương đặt liền kề các

sự vật hiện tượng một cách bất ngờ, gây ngạc nhiên, chủ nghĩa Siêu thực còn phủ nhận tính mạch lạc

và nhân quả trong tái hiện hiện thực Họ cho rằng những mạch lạc nhân quả hiện thời của diễn ngôn trần thuật đã được hình thành từ lâu trong lịch sử và đã không phù hợp với thị hiếu mới của công chúng hậu hiện đại Nó đã trở thành một tập quán xấu và bất di dịch trong hằng bao thế kỉ Nghệ sĩ cần phá bỏ những tập quán phi lí Dựa trên những cách tân đó, các nhà Siêu thực cho rằng tác phẩm của họ diễn đạt một kiểu triết học số một, triết học nguyên thủy, rằng sáng tác của họ là những “vật tạo tác” (artifact) như những mẫu vật mà người nguyên thủy đầu tiên trên thế giới làm ra Trong cơn phấn khích, chủ soái của phong trào Siêu thực Breton tuyên bố tác phẩm của chủ nghĩa siêu thực mang tính cách mạng nhất trong mọi khả năng cách mạng từ trước đến nay Tính cách mạng đó được bộc lộ trước hết qua khả năng du nhập cái tôi người đọc lên văn bản Đây chính là hiệu quả số một

mà các nhà Siêu thực chủ trương trong tác phẩm của mình Người đọc đến với bài thơ như thể đứng trước một bức tranh mà bố cục tranh đã bị đảo lộn nghiêm trọng Toàn bộ bức tranh đó chỉ có giá trị gợi tưởng tượng, ý tưởng chứ không thể nào gợi được nội dung hay cảm xúc cụ thể như các loại tranh trước đó Trở lại với bài thơ của Thanh Thảo, mạch cảm xúc thơ được triển khai theo trục sự kiện: Lorca nghệ sĩ tự do, bị bắt giết và cái chết sau đó Cảm xúc này rất cổ điển, bởi nói cái chết thì gợi nhắc sự sống và sự sống sau khi chết là những phạm vi thuộc trường liên tưởng thông thường Thế nhưng bằng việc sử dụng hình ảnh, giai điệu,… khác lạ, Thanh Thảo vẫn tạo nên được dư ba của

dòng Siêu thực Cuộc đời Lorca gắn với tiếng đàn Ông được nuôi dưỡng trong bầu không khí

nghệ thuật tinh khiết Mẹ ông là một nghệ sĩ piano, bản thân ông chơi đàn rất giỏi Tiếng đàn, đấy chính là hồn cốt của nghệ sĩ Lorca Gắn với tiếng đàn, đồng nghĩa gắn với nghệ thuật Lorca chết tiếng đàn chết, nghệ thuật chân chính cũng không còn Điều này thật dễ suy đoán Thế nhưng, đặt

câu thơ theo lối thuận – nghịch kiểu như không ai chôn cất tiếng đàn thì quả thật là một sáng tạo lớn

Tác giả biến điều bình thường thành khác lạ Sự lạ hóa ngôn từ của Siêu thực quả rất kì diệu Đương nhiên chẳng ai có thể chôn cất tiếng đàn, bởi có chôn cũng chẳng thể, hiểu theo cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng Tần Thủy Hoàng xưa chôn bao nhiêu sách, bao nhiêu nhà Nho Hitler cũng đốt sách của bao nhà văn tiến bộ (Kafka, Hemingway, Bretch, ) nhưng kết quả nào như các nhà độc tài đó mong muốn Với tiếng đàn Lorca cũng vậy, nếu có ai cố công đi chôn cất tiếng đàn thì kẻ đó đích thực là

thằng điên Vậy mà trong diễn ngôn thơ Lorca, hành động thuận – nghịch đó nghe thật nên thơ: không ai chôn cất tiếng đàn/ tiếng đàn như cỏ mọc hoang Đơn giản vì tiếng đàn như cỏ mọc hoang

nên tiếng đàn không thể chết Chỉ cần đưa thêm một vế so sánh, nhà thơ đã khiến trường liên tưởng thông thường của người đọc đổi hướng “Đổi hướng” đã trở thành mệnh lệnh tối thượng của Siêu thực Đổi hướng đồng nghĩa với việc biến cái bình thường thành khác thường Biến quen thành lạ và ngược lại Đọc tác phẩm Siêu thực chúng ta sẽ luôn vấp phải những cú đổi hướng bất thình lình như thế Đang nói chuyện tiếng đàn, nhà thơ lại chuyển sang chuyện nước mắt và sau đó là chuyện đường

sinh mệnh trên bàn tay đã đứt: giọt nước mắt vầng trăng Không thể cho rằng tính mạch lạc trong

văn bản đã bị phá bỏ Bất kì một sáng tạo văn chương nào cũng đều dựa trên một nguyên tắc mạch lạc nào đó Không có yếu tố mạch lạc sẽ không còn tác phẩm Với những chặng cách tân văn chương, nghệ sĩ chỉ thay đổi thói quen mạch lạc này bằng một mạch lạc khác mà thôi Những tập quán mạch lạc này vì thế sẽ thay đổi qua thời gian khi xuất hiện một sự già cỗi, một cuộc cách mạng

văn chương Đoạn đầu bài thơ, Thanh Thảo bố trí câu thơ theo lối tồn tại độc lập: “tiếng ghi ta lá xanh biết mấy/ tiếng ghi ta tròn bọt nước vỡ tan” nhưng sang đoạn thơ sau, các câu thơ đã được dựng theo cặp đôi:Lorca bơi sang ngang/ trên chiếc ghi ta màu bạc Tính chất cặp đôi không phải kiểu các

câu đối nhau trong thơ Đường mà là cặp đôi vắt dòng Lối thơ thường được các nhà lãng mạn sử dụng Cách đặt câu thơ này khiến các dòng thơ ngân nga tiếng nhạc, gợi nên sự sóng đôi, nhưng không để diễn tả sự trọn vẹn mà diễn tả sự mất mát Lại một cách lạ hóa nữa của bút pháp Siêu thực

MOON.V N

Những tiếng thơ tiếng nhạc tròn đầy chuyển tải trường liên tưởng đến mất mát, hư vô Dẫu thế thì hình ảnh “sang sông” (trong bài Thanh Thảo dùng “sang ngang”) như đã nói, lại gợi hình dáng Kinh Kha, một anh hùng khí phách, nhưng không đi bằng thuyền mà bằng “ghi ta màu bạc”, một khát vọng hòa bình đau đáu, hoàn toàn khác với Kinh Kha trong sứ mệnh hành thích, một hình ảnh đẹp trong siêu thực ngỡ ngàng

2.3 Xây dựng cấu trúc bài thơ đầy ngẫu hứng: thơ- ca khúc ( thi phẩm- nhạc phẩm)

- Nhập cấu trúc ca khúc vào bài thơ: mạch kể chuyện (cốt tự sự) hiện ra qua cấu trúc của một ca khúc Thanh Thảo đã vận dụng phương thức của nhạc để làm thơ rất thành công - Mô phỏng lối tiết tấu của nhạc (mô phỏng chuỗi âm thanh: li-la li-la li- la) Thanh Thảo đã “khảm” tiếng nhạc vào ngôn từ, hình ảnh thơ để âm nhạc đến cùng với thi ảnh, với ngôn từ và tạo nên sức gợi vô cùng lớn.Trong thơ Thanh Thảo, ta thấy, các hình ảnh “vầng trăng”, “đáy giếng” gợi khung cảnh thanh bình của làng quê Việt trong ca dao Cách so sánh giọt nước mắt như vầng trăng gợi hình ảnh đẹp Hình ảnh này ngợi ca cái chết cho tự do của Lorca, đồng thời cũng gợi trong người đọc sự siêu thoát Cái chết của Lorca như một tiền định Dấu hiệu “đường chỉ tay đã đứt” là định mệnh Tuy nhiên nếu chỉ dựa vào tính “thiên định” này để lí giải cho cái chết của Lorca thì chưa thật hiểu hết dụng ý của tác giả Một mặt, Thanh Thảo dùng chi tiết “đường chỉ tay đã đứt” để làm giảm nhẹ nỗi đau mất mát trước cái chết của Lorca, nhưng mặt khác người đọc vẫn có thể liên tưởng đến cái chết “nhân định” khi bè lũ phát xít độc ác bóp nghẹt tư tưởng tự do của những con người tiến bộ Đường chỉ tay đó đứt

là do kẻ xấu làm đứt Hiểu như thế mới thấy được sức tố cáo tội ác của văn bản Tuy nhiên ước vọng cuối cùng của con người nhân văn là ước nguyện siêu thoát Đáng nói là sự siêu thoát đó đến từ

chính Lorca, người chủ động trên hành trình giải thoát của mình: chàng ném lá bùa cô gái di-gan Có sự “tương đồng siêu thực” giữa “xoáy nước” (động) và “lặng yên” (tĩnh) “Ném lá bùa”,

“ném trái tim”, vào xoáy nước, vào lặng yên những hành động dứt khoát không hề bi lụy, một sự rũ

bỏ mọi vướng mắc bụi trần đến tuyệt đối Hình tượng thơ cuộn sóng lên lần cuối rồi lặng im trong dáng vẻ vĩnh hằng, trong hư vô ngập tràn Lorca đã đi đến tận cùng của giải thoát Bốn dòng thơ thực chất chỉ hai câu thơ mà lại được điệp rất nhiều từ ngữ Ngoài động tác “ném” hai câu thơ còn có mối liên kết rất siêu thực “lá bùa cô gái” và “trái tim” Ở đây như có mối liên hệ giữa lá bùa cô gái và trái tim, ta ngỡ như đấy là chuyện tình yêu Hình ảnh cô gái đầu bài thơ (bầu trời và cô gái ấy) đến đây hiện rõ hình hài hơn (cô gái di-gan) Cô gái và trái tim, đích thị là chuyện tình cảm nam nữ rồi Thế nhưng dường như còn có cách cắt nghĩa khác Giữa cô gái di-gan và trái tim đó là hai khách thể độc lập, chẳng liên quan gì nhau Chàng ném lá bùa (có lẽ là bùa yêu hay bùa hộ mạng) tương tự như cách ném trái tim Trái tim đồng nghĩa với tình yêu thương, nhưng tình yêu thương lại luôn gây nhiều phiền toái Khi mặt đất cằn khô tình người vì các thế lực xấu xa hoành hành thì trái tim kia thà

“quẳng đi” còn hơn phải chịu quằn quại dưới ách bạo tàn Mặt khác trái tim còn đồng nghĩa với năng lực sáng tạo Trái tim bị ném đi khi thế gian đầy ắp độc tài không còn thơ cho những con người chân chính Nhưng trái tim đó vẫn đợi tái sinh Đến đây liên văn bản lại phát huy sức mạnh, qua tiếng

ngân của điệu nhạc trái tim: li-la li-la li-la Sự tái sinh không chỉ hiện hình qua hình ảnh sang sông

đầy triết lí nhà Phật mà còn đến từ chi tiết “tiếng đàn như cỏ mọc hoang” gợi sự sống bất diệt

trong Lá cỏ của Walt Whitman, thi hào nổi tiếng của Hoa Kỳ Whitman từng ngợi ca ngọn cỏ vì sự

sống khiêm nhường mà bất tử Nơi nào có sự sống, nơi đó có cỏ Nơi không còn loài cây nào có thể tồn tại, thì cỏ vẫn có thể mọc xanh tươi Vậy nên, khi chết nhà thơ mong muốn được tái sinh làm ngọn cỏ Tứ thơ “tiếng đàn ngọn cỏ” mở ra trường liên tưởng mênh mông về thời gian (Whitman sống vào thế kỉ 19) về không gian (Tây Ban Nha – Hoa Kỳ – Việt Nam), về sự sống và sự bất tử, về cái nhất thời và lẽ vĩnh hằng Cái xấu, cái ác trong nhưng hoàn cảnh nào đó có thể chiến thắng nhưng thường xuyên chúng phải khuất phục trước những chân lí tiến bộ của loài người Giai điệu tiếng nhạc

ngựa, tiếng đàn, tiếng vũ điệu flamenco li-la li-la li-la từ đầu bài thơ được dùng để kết bài đã tạo nên

một vòng tròn Cái vòng tròn chuyển tải nhiều tầng liên tưởng Một cái vòng tròn biểu thị “không” trong triết lí của Phật giáo Một vòng tròn biểu thị sự cáo chung của kiếp đời Một vòng trong biểu thị sự luân hồi, tái sinh Một vòng tròn biểu thị sự quẩn quanh của số kiếp… Có bao nhiêu tâm trạng,