LỜI NÓI ĐẦUVừa qua, chúng em đã có chuyến hành trình trải nghiệm khám phá mới lạ của thờisinh viên khi được trực tiếp áp dụng những kiến thức và bài học đã được học vào thực tế.Chuyến đi
Trang 1Họ tên: Chu Thanh Hằng
Mã SV: DTZ1458501010050 Lớp: QLTNMT K12A Tên đề tài: Đa dạng sinh học VQG Ba Bể GVHD: TS Kiều Quốc Lập, Nguyễn Thị Hồng, Nguyễn Thu Huyền,
Trang 2Nguyễn Thị Phương MaiDANH MỤC VIẾT TẮT
ĐDSH Đa dạng sinh học
KBT Khu bảo tồn
KHMT&TĐ Khoa học môi trường và trái đất
UNESCO United Nations Educational Scientific and Cultural Organization
Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hiệp quốc
VQG Vườn quốc gia
Trang 3LỜI NÓI ĐẦU
Vừa qua, chúng em đã có chuyến hành trình trải nghiệm khám phá mới lạ của thờisinh viên khi được trực tiếp áp dụng những kiến thức và bài học đã được học vào thực tế.Chuyến đi thực địa chuyên môn đầu tiên đặt chân đến nơi có phong cảnh hùng vĩ, núirừng nguyên sinh với hệ động vật và thảm thực vật phong phú, đa dạng Bao phủ, len lỏigiữa những núi đá vôi sừng sững là mặt nước bao la, xanh ngắt Cảnh vật nơi đây thậtkhiến người ta cảm thấy động lòng Đó chính là VQG Ba Bể Ngoài được cảm nhậnthành quả mà mình được học trên giảng đường, được thưởng thức bầu không khí tronglành, không gian yên tĩnh và thiên địa hữu tình Bên cạnh đó chúng em còn được giao lưukết bạn, gắn kết, hòa nhập với các bạn trong khoa Để từ đó phát triển hơn về sự đoàn kết,
sự tự tin và sự yêu thương nhau hơn
Một môn học, và một chuyến đi bổ ích dành cho tất cả sinh viên đang học ngành Cửnhân Địa K12, Khoa học môi trường K12 và Quản lý tài nguyên môi trường K12 thuộcKhoa KHMT&TĐ – Đại Học Khoa Học Từ đó chúng em được phát triển hơn về mặtkiến thức, kinh nghiệm thực tế và tránh được sự bỡ ngỡ sau khi ra trường Để có đượcthành quả đó, tất cả đều nhờ vào sự dậy dỗ, dìu dắt, chỉ bảo, tận tâm hướng dẫn chúng emtrong suốt khoảng thời gian đã qua cũng như trong chuyến thực địa chuyên môn này
Em xin gửi lời chân thành cảm ơn đến các thầy, cô giáo trong khoa KHMT&TĐ đãvất vả, hao tâm tốn sức và hướng cho chúng em từng bước thành người
EM XIN CHÂN THÀNH CẢM ƠN!
Trang 4GIỚI THIỆU CHUNG VỀ ĐẶC ĐIỂM VƯỜN QUỐC GIA BA BỂ
• Thông tin chung
Vườn Quốc Gia Ba Bể là một di sản thiên nhiên quý giá của Việt Nam có cấutạo địa hình của vùng Karst cổ với một phức hệ song, suối, núi đá vôi và hồ nướcngọt Ba Bể còn là một trong 20 hồ nước ngọt trên núi lớn nhất Thế giới
Được thành lập theo quyết định số 83/QĐ – TT ngày 10/11/1992 của Thủ tướngChính phủ Vườn Quốc Gia Ba Bể có diện tích 10.048ha với 3.967,4ha là phân khubảo vệ nghiêm ngặt, 5.374,8ha khu phục hồi sinh thái và phân khu dịch vụ hành chính46,8ha Những nghiên cứu khoa học khẳng định đây là khu vực giàu có về đa dạngsinh học, có nhiều nét đặc trưng của hệ sinh thái điển hình rừng thường xanh trên núi
đá vôi và hồ trên núi, rừng thường xanh đất thấp Trong quá trình hình thành và pháttriển Vườn luôn đạt những danh hiệu cao quý như: Năm 2003, được công nhận là Khu
di sản của ASEAN; năm 2011 được công nhận là khi đất ngập nước có tầm quan trọngquốc tế (Ramsar) thứ 3 của Việt Nam, thứ 1.938 của thế giới; năm 2012 được côngnhận là khu di tích quốc gia đặc biệt
Trung tâm của vườn là hồ Ba Bể với chiều dài tới 8km và chiều rộng 800m Hồ
Ba Bể là hồ tự nhiên trên núi có ý nghĩa đặc biệt quan trọng ở Việt Nam Nằm trênvùng núi đá vôi, vốn có rất nhiều hang động caxtơ với cảnh đẹp do thiên nhiên bantặng
• Chức năng nhiệm vụ
Theo luận chứng kinh tế kỹ thuật đã được Chính phủ phê duyệt thì VQG Ba Bể
có 5 mục tiêu chính như sau:
- Bảo tồn hệ sinh thái tự nhiên, bảo tồn các nguồn gen động, thực vật hoang dã trên cạn,dưới nước và các cảnh quan thuộc phạm vi quản lý của Vườn
- Thực hiện các chương trình nghiên cứu khoa học và tổ chức các dịch vụ nghiên cứu
về bảo tồn thiên nhiên và môi trường
- Tổ chức việc trồng rừng mới, phục hồi, bảo vệ rừng, cảnh quan thiên nhiên trongVườn
- Thực hiện các chương trình tuyên truyền, giáo dục về môi trường
- Tổ chức, quản lý, phục vụ các hoạt động tham quan, du lịch, nghỉ mát và học tập tạiVườn
Trang 5PHẦN I: MỞ ĐẦU
1 Mục tiêu
Thực tế chuyên môn là công tác quan trọng nhằm thực hành những kiến thức lýthuyết đã học vào thực tế Thực tế chuyên môn lần I cho sinh viên ngành Quản lý Tàinguyên và Môi trường nhằm:
- Củng cố các kiến thức đã học về Các khoa học Trái đất, Khoa học Môi trường đại cương
và các học phần về Tài nguyên thiên nhiên, Tài nguyên nhân văn; vận dụng vào nghiêncứu đặc điểm, hiện trạng tài nguyên môi trường của một lãnh thổ
- Giúp sinh viên làm quen rèn luyện những kỹ năng, phương pháp thực địa phổ thông nhất,thu thâp, xử lý thông tin, tổ chức thực hiện và trình bảy kết quả nghiên cứu
- Bổ xung thêm những kiến thức đã học về tài nguyên môi trường, bồi dưỡng tình yêuthiên nhiên, đất nước và bước đầu nhận biết, đánh giá mỗi quan hệ tác động tương hỗ cácvấn về Tài nguyên Môi trường
2 Yêu cầu
Yêu cầu về chuyên môn
- Nghiên cứu cá nhân
- Nghiên cứu theo nhóm
- Nghiên cứu theo đoàn
- Hoạt động ngoại khóa
Những yêu cầu chung
- Sinh viên phải tuân thủ những quy định của đoàn thực tế và yêu cầu của người dẫn đường(hướng dẫn viên)
- Tôn trọng và cư xử tốt với người bản địa
- Ghi chép đầy đủ nội dung thu hoạch được vào nhật ký thực địa
3 Kiến thức sinh viên cần chuẩn bị
Các kiến thức liên quan đến các môn học: Tài nguyên thiên nhiên, Tài nguyênnhân văn, Các khoa học Trái đất,…, bao gồm các mảng kiến thức:
- Tài nguyên sinh vật và đa dạng sinh học
- Tài nguyên rừng
- Tài nguyên khoáng sản
- Tài nguyên nước
- Tài nguyên khí hậu
- Các phương pháp bảo tồn đa dạng sinh học (kiến thức bản địa và hiện đại)
- Các dạng địa hình và quá trình tạo thành
- Các hoạt đông du lịch Hồ Ba Bể, VQG Ba Bể
4 Địa điểm, thời gian thực địa
Địa điểm: VQG Ba Bể, trạm thủy văn thác Đầu Đẳng, các khu dân cư xung
quanh VQG
Thời gian: Từ ngày 13/11/2016 đến ngày 16/11/2016.
Trang 65 Tổ chức thực địa
•Ngày 13/11
Sáng:
- Xuất phát từ Thái Nguyên ( Đi theo đường Bắc Kạn – Chợ Đồn – Ba Bể )
- Ổn định chỗ nghỉ tại Nhà nghỉ Suối Mơ ( Thôn Bó Lù – Xã Nam Mẫu – Huyện Ba Bể ).Chiều:
- Nghe báo cáo tổng quan về VQG Ba Bể
- Đi thăm quan Động Nả Phoòng
- Điều tra, khảo sát, nghiên cứu, tổng hợp tài nguyên và môi trường khu vực ven hồ
Tối: Ăn tối, làm việc theo nhóm
- Nghiên cứu tồng hợp về sông Năng, trạm Thủy Văn, thác Đầu Đẳng
Chiều:
- Điều tra nghiên cứu tri thức bản địa, tài nguyên nhân văn
- Sử dụng phiếu điều tra, khảo sát các hộ dân ở xã Nam Mẫu thôn Pác Ngòi
Tối: Ăn tối, nghỉ ngơi, làm việc theo nhóm
•Ngày 15/11:
Sáng:
- Nghe báo cáo tại Nhà điều hành VQG Ba Bể - đi bộ theo tuyến rừng (nghiên cứu đa dạngsinh học), quan sát tài nguyên rừng VQG Ba Bể
- Tham quan hệ sinh thái rừng qua lời giới thiệu của cán bộ kiểm lâm
- Thực hiện đánh giá ô tiêu chuẩn
Chiều:
- Tiến hành đào phẫu diện đất
- Lấy mẫu đất để phân tích
- Tiến hành đào phẫu diện và lấy mẫu đất ở vùng đồi và ven hồ
Tối: Ăn tối, nội nghiệp, làm bài báo cáo nhóm
•Ngày 16/11:
Sáng: Báo cáo seminar theo nhóm
Chiều: Lên xe về Thái Nguyên Theo tuyến đường Ba Bể - Chợ Đồn – Bắc Kạn – TháiNguyên
Trang 7PHẦN II: NỘI DUNG
1. Giới thiệu khái quát huyện Ba Bể
1.1. Giới thiệu khái quát
Ba Bể là một huyện thuộc tỉnh Bắc Kạn Huyện được đổi tên từ huyện Chợ Rã cũvào ngày 6 tháng 11 năm 1984, khi đó thuộc tỉnh Cao Bằng Ngày 1 tháng 1 năm 1997,tỉnh Bắc Kạn đựoc tái lập từ tỉnh Bắc Thái, huyện Ba Bể được chuyển từ tỉnh Cao Bằng
về tỉnh Bắc Kạn quản lý Ba bể là một trong những huyện nghèo của tỉnh, trên địa bàncủa huyện vẫn còn nền kinh tế tự cung tự cấp Cuộc sống của người dân còn nhiều khókhăn, tỷ lệ hộ nghèo và hộ cận nghèo trong huyện cao Và khi nhắc đến Ba Bể người ta
sẽ nghĩ ngay đến Hồ Ba Bể - trung tâm của Vườn quốc gia Ba Bể Nó một vườn quốc gia,rừng đặc dụng, khu du lịch sinh thái của Việt Nam, nằm trên địa phận tỉnh Bắc Kạn vớirất nhiều nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú, đa dạng Cùng với đó là những nét vănhóa đặc trưng mang đậm bản sắc dân tộc của huyện Ba Bể
1.2. Vị trí địa lý và diện tích
Huyện nằm ở phía tây bắc tỉnh Bắc Kạn, phía Bắc và Đông Bắc giáp huyện PắcNặm, phía Tây giáp huyện Na Hang (Tuyên Quang), Tây Nam là huyện Chợ Đồn, phíaNam là huyện Bạch Thông và Ngân Sơn ở phía Đông
Huyện có diện tích 678 km² và dân số 46.350 người (năm 2009), mật độ dân số 69người/km2 Huyện lỵ là thị trấn Chợ Rã nằm trên quốc lộ 279, cách thị xã Bắc Kạn khoảng 50 km về hướng Tây Bắc Ngoài trục đường chính là quốc lộ 279, còn có các conđường tỉnh lộ 254 đi về huyện Chợ Đồn, tỉnh lộ 201 đi về huyện Bạch Thông ở phía Nam
và đường liên tỉnh 212 sang Cao Bằng ở phía Bắc
Trang 8hộ chiếm 14,52%.
Huyện Ba Bể có 11.444 hộ, bao gồm 48.367 người trong đó có 13.475 phụ nữtrong độ tuổi sinh đẻ Năm 2011 toàn huyện có 2.712 người sử dụng biện pháp tránh thaiđạt 104,7% kế hoạch, 6/16 xã nhiều năm liền không có người sinh con thứ 3, công tácdân số kế hoạch hoá gia đình đã đi vào nề nếp Đạt được những kết quả đó là do sự quantâm của cấp uỷ đảng, chính quyền, các tổ chức xã hội, đội ngũ cán bộ dân số từ huyệnđến cơ sở
Giống như nhiều huyện miền núi khác, giáo dục Ba Bể cũng khó khăn do thiếu cơ
sở vật chất, nhiều học sinh yếu, bỏ học Trình độ văn hóa của người dân chưa cao, tìnhtrạng mù chữ, bỏ học vẫn còn tồn tại ở khá nhiều bản, nhất là những thôn bản ở vùng sâu,vùng xa Kết quả điều tra tháng 8 năm 2000 về trình độ học vấn tại các hộ gia đình chothấy có đến 11.8% không đi học, số người có trình độ cấp 3 chỉ có 4,4%, còn trình độ caođẳng không đáng kể (0,1%) Tuy nhiên, trong những năm gần đây chất lượng giáo dục đã
có nhiều cải thiện, tỷ lệ học sinh đến trường ngày càng tang, không còn bỏ học nhiều nhưtrước, từ đó trình độ học vấn ngày càng được nâng cao Theo số liệu điều tra của cácnhóm trong đợt đi thực địa vừa qua tại xã Khang Ninh thì tỷ lệ người lớn biết chữ trên97%, tỷ lệ mù chữ dưới 3%, số người đi học cao đẳng đại học cũng tăng lên đáng kể
Bảng 1: Trình độ văn hóa của dân cư vùng hồ Ba Bể
Trang 9STT Xã Số hộ
điều tra
Số dân điều tra
Trình độ văn hóa
Không đi học
Vì đặc điểm địa hình đồi núi nên dân cư ở đây phân bố không đồng đều, tập chungđông ở khu vực thị trấn Chợ Rã và các khu vực có địa hình bằng phẳng và thấp
Do sự phân bố như trên, không gian rộng, nhiều loại tài nguyên chưa được khaithác hoặc có khai thác thì chưa thật hợp lý Vì vậy trong những năm tới cần tiếp tục thựchiện tốt hơn nữa công tác di dời dân xây dựng vùng kinh tế mới Chúng ta tin tưởng rằngtrong tương lai, số dân của huyện sẽ được điều chỉnh ở mức hợp lý hơn, tạo điều kiệnphát huy tốt tiềm năng vốn có của huyện
Trang 10Nguồn: (sồ liệu điều tra năm 2012)
Từ bảng trên ta thấy huyện ba bể có nhiều dân tộc anh em cùng sinh sống chủ yếu
là dân tộc thiểu số chiểm 94,5% Trong đó dân tộc tày là đông nhất chiếm khoảng 56,5%,đông thứ 2 là dân tộc Dao (bao gồm Dao đỏ và Dao tiền) Dân tộc kinh chỉ chiếm 5%tổng số dân, ít nhất là dân tộc khác như: Hoa, Sán Chỉ chỉ chiếm khoảng 1%
Mỗi dân tộc có cách sinh hoạt, phong tục tập quán và truyền thống kinh nghiệmsản xuất khác nhau tạo nên một nền văn hóa đa dạng đậm chất Ba Bể Đồng bào Tày vàNùng sống tập trung thành các làng bản trong các thung lũng lòng chảo, lòng máng hoặcdọc theo hai bờ sông, suối và ở nhà sàn là một trong những truyền thống của đồng bàodân tộc nơi đây Đồng bào Dao và H’Mông sống ở vùng núi cao nhà của thưa thớt, đơnsơ
2.4. Lao động việc làm
Qua điều tra thực tế bản địa, hầu hết số lao động hoạt động trong lĩnh vực nôngnghiệp, công nghiệp và dịch vụ kém phát triển Tỷ lệ dân số sống theo khu vực kinh tếcũng có khoảng cách lớn, chủ yếu tập chung ở khu vực 1
Theo điều tra khảo sát 30 hộ gia đình trong chuyến đi thực địa ở Ba Bể đã thuđược kết quả sau:
Trang 11Bảng 3: Cơ cấu dân số theo khu vực ở xã Khang Ninh
Từ bảng trên ta thấy hoạt động trong khu vực 1 chiếm tỷ lệ cao nhất ( 59,7%), kinh
tế chủ yếu vẫn dựa vào hoạt động sản xuất và khai thác Nông – Lâm – Ngư nghiệp Tỷ lệdân số hoạt dộng ở khu vực 2 cũng đạt khá cao (31.2%) Còn ở khu vực 3 thì chiếm tỷ lệ
ít nhất chỉ 9.1% Tuy nhiên so với toàn huyện và các khu vực khác thì ở đây tỷ lệ dân sốhoạt động trong khu vực 2, và khu vực 3 có cao hơn do ở khu vực điều tra là ở vùng đệm,kinh tế xã hội nơi đây có nhiều điều kiện phát triển hơn Ngành dịch vụ nơi đây có pháttriển hơn nhờ vào hoạt động buôn bán cho du khách khi đến thăm quan khu du lịch hồ BaBể
2.5. Chất lượng cuộc sống
Do điều kiện kinh tế xã hội còn thâp, tỷ lệ đói nghèo còn cao, mức sống của ngườidân ở đây còn rất thấp, Thể hiện ở mặt đời sống vật chất và tinh thần như là mức thunhập bình quân, trình độ dân trí,… Trong những năm gần đây, được sự quan tâm, đầu tưcủa Đảng và Nhà nước về các chính sách, hỗ trợ đầu tư phát triển kinh tế góp phần thúcđẩy kinh tế huyện Ba Bể phát triển Từ đó chất lượng cuộc sống của người dân đã vàđang được nâng lên Giáo dục huyện Ba Bể cũng đang từng bước được nâng lên Nhìnchung, so với các huyện thì trình độ dân trí của huyện Ba Bể cũng tương đối đồng đêu,các cơ sở hạ tầng, phương tiện phục vụ cho giáo dục như trường lớp, các thiết bị giảngdạy và học tập cũng được nâng cấp sửa hữa, học sinh được tạo mọi điều kiện thuận lợi đểhọc tập từ phía gia đình, nhà trường, xã hội, hiếm có hiện tượng bỏ học khi đang theohọc Tuy nhiên, so với mặt bằng giáo dục chung của cả nước thì nền giáo dục của huyệncần được tiếp tục quan tâm, đẩy mạnh hơn nữa
Trang 123 Đa dạng sinh học tại VQG Ba Bể, các biện pháp bảo tồn, bảo vệ đáp ứng mục tiêu phát triển bền vững đa dạng sinh học của VQG Ba Bể
3.1. Đa dạng sinh học tại VQG Ba Bể
- Hiện nay, hồ Ba Bể thuộc Vườn Quốc gia Ba Bể là một trong số 50 hồ nước ngọt lớn nhất trên thế giới, nằm trên hệ thống đá vôi cao 150m so với mực nước biển và
là hồ duy nhất trên thế giới không bao giờ bị cạn nước” Đây chính là một trong những đặc điểm riêng biệt và đặc sắc của hồ Ba Bể so với các hồ khác trên thế giới, khiến môi trường ở khu vực này trở nên đa dạng về mặt sinh học cả trên cạn lẫn dưới lòng hồ
- Thực vật đặc hữu: loài trúc dây
- Động vật đặc hữu:Vọoc mũi hếch, Voọc đen má trắng
Rừng rậm thường xanh cây gỗ lá rộng ít bị tác động: Loại rừng này chiếm diện
tích nhỏ, phân bố ở khu vực xung quanh hồ Ba Bể, phía tây bắc huyện Chợ Đồn, phíađông huyện Bạch Thông và phía tây huyện Na Rì
Rừng rậm thứ sinh thường xanh cây lá rộng bị tác động mạnh: Phân bố chủ yếu ở các
huyện Ba Bể, Chợ Đồn, Na Rì và một phần diện tích rất nhỏ ở huyện Bạch Thông
Trảng cây bụi có cây gỗ rải rác: Phân bố chủ yếu ở huyện Chợ Đồn, một phần
nhỏ nằm ở các huyện Ba Bể, Na Rì và Bạch Thông
Trảng cây bụi – cỏ: Phân bố ở các huyện Chợ Đồn, Ba Bể và Na Rì.
Trảng cỏ - đá lộ có cỏ rải rác: Phân bố ở các huyện Chợ Đồn, Ba Bể, Na Rì và
Bạch thông
b Thảm thực vật trên đất hình thành từ các loại đá mẹ khác nhau (trừ đá vôi):
Rừng rậm thường xanh nhiệt đới mưa mùa cây gỗ lá rộng ít bị tác động: Loại rừng
này chiếm một diện tích rất nhỏ Phân bố chủ yếu ở các huyện Ba Bể, Pắc Nặm và một phầnnhỏ nằm rải rác ở các huyện Chợ Đồn, Ngân Sơn và Na Rì
Rừng rậm thứ sinh thường xanh nhiệt đới mưa mùa cây gỗ lá rộng bị tác động mạnh: Phân bố ở hầu khắp các huyện trong tỉnh.
Trang 13Rừng tre nứa: Chợ Mới là huyện có diện tích rừng tre nứa lớn nhất Còn lại phân
bố ở các huyện khác là Na Rì, Chợ Đồn, Ba Bể và Thị xã Bắc Kạn
Tổ hợp thảm rừng khoanh nuôi, phục hồi tự nhiên và rừng trồng: Phân bố ở hầu
khắp các huyện trong tỉnh (trừ huyện Pắc Nặm)
Trảng cây bụi có cây gỗ rải rác: Chiếm diện tích lớn và phân bố ở tất cả các
huyện trong tỉnh, ở vùng thấp nơi đất đã bị thoái hoá do làm nương rẫy Cây gỗ ở đây có Thôi ba, Thôi chanh, Hồng bì và các loại cây bụi như Tổ kén, Cò ke
Trảng cây bụi cỏ: Chiếm diện tích lớn nhất và phân bố ở tất cả các huyện trong
tỉnh
Tổ hợp thảm trảng cỏ - nương rẫy hoang hóa hoặc tạm thời: Phân bố ở tất cả các
huyện trong tỉnh
Cây trồng cạn hàng năm: Chiếm một phần diện tích không đáng kể ở phía bắc
huyện Pắc Nặm và phía tây nam huyện Na Rì
Đất trồng lúa: Phân bố rải rác ở các huyện.
3.1.1.2 Đa dạng hệ thực vật
Thực vật quý hiếm tiêu biểu cho rừng Ba Bể là tập đoàn Nghiến, Trai, Đinh mọc trên núi đá vôi; tập đoàn Thung, Gạo, Sấu có đường kính lớn, cao, to từ 20-40m, mọc xen
kẽ ở các thung lũng
Thực vật đặc hữu của Hồ Ba Bể là loài Trúc dây mọc trên các vách đá, loài tảo đỏ
ở Hồ Ba Bể Đây là những loài duy nhất chỉ tìm thấy tại VQG Ba Bể
Theo điều tra ban đầu thực vật có 148 họ, 537 chi và 826 loài đang sinh sống và phát triển, trong đó có 52 loài được xếp vào sách đỏ Việt Nam
Ngoài các loài đặc trưng điển hình của vùng đá vôi Đông Bắc như: Nghiến, Đinh, Trai, Lát còn có hàng trăm loài phong lan, địa lan, dược liệu, những loài quý hiếm khác đang nằm trong rừng hoặc ven hồ
Trong rừng chia thành 4 tầng:
+ Tầng ưu thế sinh thái (A2): gồm cây kích thước lớn như Xoan nhừ,
Mọ, Cà lồ, Sâng, Sấu, Chò nâu, Trai lý, Gội,Gạo, Sấu… chiều cao 20-40m, đường kính trung bình 30cm, có cây trên 80cm, tầng tán liên tục