Magma phún xuất: hình thành do sự nguội đặc và kết tinh của magma nóng chảy theo những kẻ nứt phun ra trên bề mặt trái đất, tiếp xúc với không khí, áp suất và nhiệt độ thấp, nguội lạnh n
Trang 1CHƯƠNG II
VẬT LIỆU ĐÁ THIÊN NHIÊN
I Khái niệm
Đá thiên nhiên: Là một khối vô cơ bao gồm 1 hay nhiều khoáng vật khác nhau
Khoáng vật là những vật thể đồng nhất về thành phần hóa học, cấu trúc và tính
chất vật lý Ví dụ khoáng vật thạch cao, fenspat
- Các loại đá chỉ tạo nên bởi một loại khoáng vật như: đá thạch anh, đá thạch cao hay tạo nên bởi nhiều loại khoáng như: đá bazan, đá granit
Vật liệu đá thiên nhiên: Là sản phẩm sản xuất từ đá thiên nhiên bằng phương
pháp gia công cơ học như: đá hộc, đá tấm (phiến), đá dăm, cát,
Từ đá thiên nhiên có thể chế tạo một số chất kết dính như xi măng, vôi, thạch cao
Vật liệu đá xây dựng được sử dụng rộng rãi nhờ có những ưu điểm sau:
- Cường độ chịu nén cao, Rn cao
- Bền vững trong môi trường sử dụng
- Dùng để trang trí
- Giá thành hạ, tận dụng được nguồn nguyên liệu địa phương
II Phân loại:
II.1 Phân loại theo nguồn gốc hình thành:
Căn cứ vào nguồn gốc hình thành người ta chia thành 3 nhóm sau: đá magma, đá trầm tích, và đá biến chất
II.1.1 Đá magma:
Được tạo thành do sự nguội đặc và kết tinh của những khối magma nóng chảy ởù nhiệt độ 1000 - 1300oC Tùy theo điều kiện nguội đặc chia làm 2 loại, magma xâm nhập và magma phún xuất
Magma xâm nhập: hình thành do magma nóng chảy xâm nhập vào bên trong
lòng trái đất (cách ly khí quyển) dưới áp lực và nhiệt độ cao, nguội dần mà thành Như đá granit, diorit, syenite
Trang 2Magma phún xuất: hình thành do sự nguội đặc và kết tinh của magma nóng
chảy theo những kẻ nứt phun ra trên bề mặt trái đất, tiếp xúc với không khí, áp suất và nhiệt độ thấp, nguội lạnh nhanh mà sinh ra
- Trên mặt đất, do nguội lạnh nhanh, magma không kịp kết tinh nên có thể tạo ra những tinh thể rất nhỏ, dạng ẩn tinh hoặc thủy tinh núi lửa: đó là dạng magma phún xuất chặc chẽ Vd Đá diabaz, bazan, andezit
- Khi magma đang sủi bọt, gặp lạnh đông lại nên rất xốp và nhẹ, hoặc phần magma bị phun lên cao, bay xa, nguội nhanh, hơi nước, khí thoát ra nhiều nên có kết cấu rỗng vụn,
γo nhỏ: đó là dạng magma phún xuất rời rạc Vd Tro, tuff núi lữa
Dựa vào hàm lượng oxit silic, magma có các loại:
- Đá magma acid: SiO2 > 65%
- Đá magma trung tính: SiO2 = 65 - 55%
- Đá magma baz: SiO2 = 55 - 45%
- Đá magma siêu baz: SiO2 < 45%
II.1.2 Đá trầm tích
Được hình thành do sự trầm lắng của các khoáng chất trong nước, tích lũy thành khối mà thành Dựa vào điều kiện hình thành chia làm 3 loại:
Trầm tích vô cơ: tạo thành do sự trầm lắng của các vật liệu khoáng hòa tan trong
nước kết tủa lại, như đá vôi dolomit, thạch cao, anhydrit
Trầm tích hữu cơ: tạo thành do sự trầm lắng của xác động thực vật, như đá vôi
vỏ sò, đá phấùn, diatomit
Trầm tích cơ học: tạo thành do sự trầm lắng của các sản phẩm vụn nát sinh ra
trong quá trình phong hóa các loại VL Có loại rời rạc như sỏi, cát, hoặc gắn kết nhau như dăm kết, cuội kết
II.1.3 Đá biến chất:
Là các loại đá magma và trầm tích bị biến chất khi gặp áp suất và nhiệt độ cao Gồm 2 loại:
Biến chất khu vực: khi một vùng đất nào đó bị lún xuống, những lớp đá hình
thành trước bị lún sâu hơn, bên trên là những lớp trầm tích mới tích tụ dần, lâu ngày tạo nên một áp lực lớn ép lên những lớp dưới làm chúng bị biến chất Loại này có tính phân
Trang 3Biến chất tiếp xúc: Tạo thành từ trầm tích bị biến chất do tác dụng của nhiệt độ
cao Khi gặp magma xâm nhập, đá trầm tích tiếp xúc với magma nóng chảy do đó bị nung nóng và thay đổi tính chất Vd đá hoa, thạch anh
II 2 Phân loại theo cường độ và khối lượng thể tích:
Đá nhẹ: γo < 1800 kg/m3, có R < 150kG/cm2, dùng xây tường cho công trình cần cách nhiệt
Đá nặng: γo ≥ 1800 kg/m3, có R ≥ 150 kG/cm2, dùng trong các công trình thủy công để xây móng, tường chắn, lớp phủ bờ kè, ốp lát
III Các khoáng vật tạo đá
Có 4 nhóm chủ yếu: silicate, oxyde, carbonate và sulfate
III.1 Nhóm khoáng silicate:
Gồm những nhóm phụ sau:
Nhóm phụ fenspat: màu trắng xám, vàng, hồng đến đỏ
- Fenspat kali (octocla): K 2 O.Al 2 O 3 6SiO 2
- Fenspat natri (plagiocla): Na 2 O.Al 2 O 3 6SiO 2
- Fenspat calci (anoctit): CaO.Al 2 O 3 2SiO 2
Fenspat kém ổn định trong môi trường có CO2 và nước, ở môi trường nước có chứa
CO2, fenspat kali cho sản phẩm mới:
K2O.Al2O3.6SiO2 + CO2 + 2H2O → Al2O3.2SiO2.2H2O + K2CO3 + 4SiO2 (Kaolin) Kaolin trắng đục, dẻo cao, dùng để sản xuất gốm tinh
Nhóm phụ mica: là những alumosilicate ngậm nước, rất phức tạp Có 3 loại:
- Muscovite: trong suốt K2O.3Al2O3.6SiO2.2H2O
- Biotite: nâu hoặc đen K(Mg, Fe)3.(Si3AlO10)(OH, F)2
- Vemiculite: vàng hoặc xám: tạo thành do oxid hóa và thủy hóa biotite Khi nung, nước mất và tăng thể tích 18 - 20 lần nên được dùng để làm vật liệu cách nhiệt
Nhóm phụ pyroxene: màu đen, phớt lục, phớt nâu
Nhóm phụ amphibon: màu lục hay nâu
Trang 4Hình 1 Quá trình phong hóa và hình thành các loại đá thiên nhiên.
ĐÁ MAGMA
MAGMA XÂM NHẬP MAGMA PHÚN XUẤT
SYENITE GABRO GRANITE
POC-PHIA ANDESITE DIABAZƠ
TRO & CÁT NÚI LỬA BỌT NÚI LỬA TUFF NÚI LỬA
ĐÁ TRẦM TÍCH
CÁT,
CUỘI,
SÉT
CUỘI KẾT DĂM KẾT
THẠCH CAO, DOLOMITE, MAGNESITE, ANHYDRIDE
ĐÁ VÔI
ĐÁ PHẤN TRÊ-PEN DIATOMITE
ĐÁ BIẾN CHẤT
GƠ NAI
TỪ GRANITE
DIỆP THẠCH SÉT TỪ ĐẤT SÉT
ĐÁ HOA
TỪ
ĐÁ VÔI
ĐÁ THẠCH ANH
TỪ CÁT
Quá trình phong hóa thiên nhiên
Rời rạc Liên kết
Biến dạng của vỏ quả đất
Trang 5III 2 Nhóm oxyde:
Thạch anh SiO 2: Cấu tạo dạng tinh thể, độ cứng lớn, γa = 2,6g/cm3 Ở nhiệt độ thường SiO2 không tác dụng với vôi Ở nhiệt độ 130 - 200oC, áp suất bão hòa SiO2 tác dụng với vôi cho ra sản phẩm silicate
SiO2 + CaO + H2O ⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯→ CaO.SiO2.H2O
[Ca(OH)2] to = 175oC, p = 8at
Opal: Là oxyde silic ngậm nước (SiO2.nH2O) chứa khoảng 6 - 34% nước Opal là chất hoạt tính có thể kết hợp với vôi ở nhiệt độ thường cho ra silicate
III.3 Nhóm carbonat:
Canxit: CaCO3, độ cứng 3, ít hòa tan trong nước (0,03g/l) Trong nước có CO2, CaCO3 tan nhiều hơn tạo thành bicarbonate acide calci Ca(HCO3)2 Chất này tan
100 lần so với CaCO3
Dolomite: CaCO3.MgCO3 Tính chất lý học giống với CaCO3 nhưng cứng, bền hơn,
ít hòa tan trong nước Dùng để sản xuất chất kết dính dolomi
Magnesite: MgCO3, là sản phẩm tương đối hiếm Để sản xuất chất kết dính dùng cho vật liệu chịu lửa
MgCO3 ⎯⎯→ MgO + CO2
to (CKD chịu lửa)
III.4 Nhóm sulfate
Thạch cao: CaSO4.2H2O Dễ hòa tan trong nước
CaCO4.2H2O ⎯⎯⎯⎯→ 1,5H2O + CaSO4.0,5H2O (nghiền thành dạng bột)
to = 150 - 170oC
b Anhydride:(CaSO4)
- Áp lực thấp sẽ tác dụng với nước tạo thành thạch cao:
CaSO4 + H2O ⎯→ CaSO4.2H2O, tăng thể tích 30%
Trang 6IV Các phương pháp khai thác và gia công:
Chọn phương pháp khai thác dựa vào điều kiện cấu tạo của mỏ đá, hình dạng, kích thước vật liệu, độ cứng đá, phương tiện trang thiết bị (tham khảo thêm Bài giảng Máy và thiết bị sản xuất Vật Liệu Xây Dựng,-Chương 1)
1 Khai thác lộ thiên: mỏ đá nằm không sâu, hoặc trên mặt đất
2 Khai thác hầm lò: mỏ đá nằm sâu trong lòng đất
3 Phương pháp búa chêm nổ mìn: sản xuất đá dăm, đá hộc
4 Máy cưa xẻ: nếu sản xuất các sản phẩm đá dạng tấm
V Các tính chất chủ yếu:
1 Khối lượng riêng: (γa)
γa = 800 – 3200 kg/m3
2 Hệ số mềm:
• VL đá bền nước (r lớn): Km < 0.6
• VL đá bền nước TB: Km = 0.6 - 0.75
• VL đá bền nước tốt: Km = 0.75 - 0.9
• VL đá bền nước rất tốt: Km > 0.9
3 Cường độ chịu nén:
• Vật liệu có độ bền nén kém : Rn < 150kG/cm2
• “ trung bình: Rn = 150 - 400 kG/cm2
• “ tốt : Rn ≥ 500 kG/cm2
VI Nguyên nhân phá hoại và biện pháp bảo vệ vật liệu đá thiên nhiên
VI.1 Nguyên nhân phá hoại
- Do tác dụng hoá lý của môi trường hòa tan là nước Đặc biệt trong nước có CO2
và acid thì gây phá hoại nhanh chóng đối với đá vôi
- Do sự giản nở nhiệt không đều nhau của các khoáng vật tạo đá khi nhiệt độ thay đổi
- Do sự tác động của axít hữu cơ lên bề mặt của vật liệu đá (bụi vô cơ, hữu cơ +
ẩm → vi khuẩn tiết ra acid hữu cơ gây phá hoại cấu trúc của đá)
- Do cấu trúc bản thân đá (phân lớp, nứt nẻ )
Trang 7VI 2 Biện pháp bảo vệ
Phải loại trừ khả năng xâm nhập của nước trong môi trường vào vật liệu đá bằng cách:
- Flourua hóa bề mặt đá vôi để tạo 1 lớp khoáng không hòa tan và các kết tủa khác lắp kín các lỗ rỗng, làm tăng tính chống thấm của đá
2CaCO3 + MgSiF6 → 2CaF2↓ + SiO2 + MgF2↓ + 2CO2
- Phủ lên bề mặt vật liệu đá thiên nhiên một lớp nhựa thông, parafin, hoặc gudron
- Tẩm đá đến độ sâu 1cm bằng dầu gai nóng để ngăn tác dụng phá hoại của acide carbonic H2CO3
- Gia công bề mặt VL đá thiên nhiên thật phẳng để hơi nước thoát nhanh không đọng lại trên bề mặt
