Thơ viết cho thiếu nhi của phạm hổ

Chúng tôi hi vọng thông qua luận văn này sẽ tìm được những cái mới về mặt nghệ thuật trong thơ của Phạm Hổ và đặc biệt là hướng đi mới cho nền văn học thiếu nhi Việt Nam trong khi những

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ THU HÀ

THƠ VIẾT CHO THIẾU NHI CỦA PHẠM HỔ

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Lí luận Văn học

Hà Nội-2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ THU HÀ

THƠ VIẾT CHO THIẾU NHI CỦA PHẠM HỔ

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành: Lí luận Văn học

Mã số: 60220120

Người hướng dẫn khoa học: TS Diêu Thị Lan Phương

Hà Nội-2016

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU… … 3

1 Lý do chọn đề tài 3

2 Lịch sử vấn đề 4

3 Đối tượng, phạm vi và mục đích nghiên cứu 4

4 Phương pháp nghiên cứu 7

5 Cấu trúc luận văn 8

CHƯƠNG 1: PHẠM HỔ - TỪ CUỘC ĐỜI ĐẾN QUAN NIỆM SÁNG TÁC CHO THIẾU NHI 9

1.1 Thơ viết cho thiếu nhi trong dòng chảy văn học 9

1.1.1 Vị trí và quá trình phát triển của thơ viết cho thiếu nhi 9

1.1.2 Đặc điểm của thơ thiếu nhi 13

1.2 Phạm Hổ và thơ thiếu nhi 16

1.2.1 Quá trình sáng tác của Phạm Hổ 16

1.2.2 Quan niệm sáng tác cho thiếu nhi 19

CHƯƠNG 2 CẢM HỨNG VÀ HÌNH TƯỢNG TRONG THƠ PHẠM HỔ 22 2.1 Cảm hứng trong thơ Phạm Hổ 22

2.1.1 Cảm hứng về thiên nhiên 22

2.1.2 Cảm hứng về tình cảm gia đình 34

2.2 Hình tượng trong thơ Phạm Hổ 38

2.2.1 Những em bé đáng yêu 38

2.2.2 Thế giới loài vật 46

2.2.3 Thế giới đồ vật 61

CHƯƠNG 3 ĐẶC SẮC NGHỆ THUẬT TRONG THƠ PHẠM HỔ 71

3.1 Nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ 71

3.1.1 Ngôn ngữ giàu nhạc tính 71

3.1.2 Ngôn ngữ mang tính tạo hình cao 75

3.1.3 Ngôn ngữ mang đậm tính dân gian 78

3.1.4 Các biện pháp tu từ 82

3.2 Cách tổ chức bài thơ 89

3.2.1 Hình thức đối thoại 90

3.2.2 Hình thức mô phỏng 92

3.2.3 Hình thức trích dẫn 95

KẾT LUẬN 98

Tài liệu tham khảo 100

PHẦN MỜ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Văn chương khơi dậy cảm xúc cho con người, làm cho người ta biết khóc, biết cười, biết vui, biết buồn, biết yêu, biết ghét… nó bồi đắp cho con người nhiều hơn về mặt tình cảm Thật khó có thể hình dung một người sống mà không có cảm xúc, không có tình cảm Sự nhạy cảm, tinh tế của tâm hồn được hình thành từ thời thơ ấu Trên thực tế, không ai không thừa nhận vai trò của văn học thiếu nhi đối với việc bồi dưỡng tâm hồn, cao hơn là cách xây dựng nhân cách cho các thế hệ trẻ

thơ

Nhắc đến dòng văn học thiếu nhi chúng ta không thể không nhắc tới những nhà thơ nổi tiếng như: Tô Hoài, Nguyễn Huy Tưởng, Trần Đăng Khoa, Võ Quảng

và đặc biệt là nhà thơ, nhà văn Phạm Hổ - một cái tên đã trở nên khá quen thuộc đối với trẻ thơ Phạm Hổ được biết đến với những vần thơ ngộ nghĩnh, cách định nghĩa sự vật hiện tượng xung quanh đáng yêu và với khát vọng cháy lòng là mãi được làm bạn với trẻ thơ

Trước thực trạng tiếp cận văn hóa một cách ồ ạt như hiện nay, internet, truyện tranh đã thực sự chiếm ưu thế, những vần thơ được các em tìm đọc ngày một ít đi Với sự xuất hiện của internet việc tiếp cận thông tin đã trở nên vô cùng

dễ dàng, việc học, đọc và biết được nội dung chính của những tác phẩm văn học đã không còn là chuyện khó khăn với một thao tác click chuột Đó là những lợi ích

mà internet mang lại song bên cạnh đó nó cũng có mặt trái khôn lường Trẻ em không được chủ động sáng tạo, tự tìm hiểu nội dung theo cách hiểu của chúng nữa

mà hiểu theo cái khuôn mẫu sẵn có trên mạng Đọc được thông tin mà không hiểu

nó hay vì sao? Quan trọng hơn là sẽ thật khó và thiệt thòi với các em nếu không hiểu biết được cái hay từ mặt nghệ thuật trong bài

Đã ít sự quan tâm, nay lại còn bị giảm đi sự chú ý, nền văn học thiếu nhi Việt Nam hiện nay đang dần bị khô cạn Để có thêm cái nhìn mới, tìm tòi thêm những phát hiện, sự cách tân và điểm mới lạ về thơ viết cho thiếu nhi, chúng tôi đi

sâu vào tìm hiểu Thơ viết cho thiếu nhi của Phạm Hổ Chúng tôi hi vọng thông qua

luận văn này sẽ tìm được những cái mới về mặt nghệ thuật trong thơ của Phạm Hổ

và đặc biệt là hướng đi mới cho nền văn học thiếu nhi Việt Nam trong khi những cây bút gạo cội chưa tìm thêm cái mới và những cây bút trẻ sẽ thêm yêu và dành nhiều tâm huyết cho nên văn học này hơn

2 Lịch sử vấn đề

Phạm Hổ là một trong số ít nhà văn chuyên tâm viết cho thiếu nhi Trải qua hơn 50 năm miệt mài sáng tác, Phạm Hổ đã để lại cho nền văn học thiếu nhi Việt Nam khoảng 25 tập thơ, 10 kịch bản sân khấu, hoạt hình… với những đóng góp lớn lao ấy, các sáng tác của ông đã thu hút được đông đảo sự quan tâm của giới phê bình và bạn đọc Nhiều nhà nghiên cứu đã thể hiện sự ưu ái, ngưỡng mộ, cảm phục trước một tấm lòng vì tuổi thơ của Phạm Hổ trong những công trình nghiên cứu, bài báo, luận văn, luận án…

Các công trình trên báo và tạp chí: Trên báo Văn nghệ số 373 Võ Quảng

đã viết bài Một cái nhìn kì thú yêu thương khi đọc tập Chú bò tìm bạn Ông nhận định “Với mùi thơm của hoa trái với tiếng “ậm ò” của chú bò tìm bạn, trong tiếng

gà “chiếp chiếp” tập thơ đưa các em về thế giới chính thức của mình Và cũng đưa những người lớn về những màu sắc, cảm xúc tươi mát từ lâu bị quên đi, nhưng mỗi lần nhớ lại trong lòng không khỏi chút bâng khuâng nhớ tiếc.” [25,tr 24]

Trên Tạp chí văn học số 6 năm 1964, Trần Thanh Địch có bài “Những người bạn nhỏ, Một tập thơ đáng yêu của các em” ông đã viết: “Những người bạn nhỏ còn có nhiều bài thơ nói về những con vật nhỏ, bạn hàng ngày của các em Những người “bạn nhỏ” ấy thường hay có sự chạm trán trái cựa gây ra từng chút

kịch tính” Không đơn thuần là miêu tả, Phạm Hổ còn tạo dựng tính kịch cho chính

tác phẩm của mình để thêm phần độc đáo và hấp dẫn

Cũng nhận định giống Vũ Duy Thông nhưng có phần mở rộng hơn, nhà thơ

Trần Đăng Khoa có những khám phá rất thú vị: “Phạm Hổ đã hiến dâng trọn vẹn cái phần tinh túy nhất của đời mình, của tâm hồn mình cho con trẻ Đọc thơ ông ta thấy ông yêu trẻ con Mà không chỉ yêu, ông còn sùng bái chúng Vì thế nói đến ông ta vẫn quen nghĩ đó là thi sĩ chuyên viết cho thiếu nhi, viết bằng nhiều thể loại: thơ, truyện, kịch, thần thoại, rồi kịch bản hoạt hình…” [17, tr 950]

Trong bài viết Mười lăm năm viết cho thiếu nhi nhà thơ Đinh Hải đã viết:

“Thơ Phạm Hổ nặng về khai thác những khía cạnh tình cảm của nhi đồng, Thơ anh giàu nhạc điệu, gần gũi với đồng dao Bạn đọc thường nhắc những bài thơ hay của anh như – Xe cứu hỏa, Bắp cải xanh, Chú bò tìm bạn”.[15, 638]

Trên Tạp chí văn học số tháng 3 năm 1989, phó giáo sư Vân Thanh có bài

viết Phạm Hổ với tuổi thơ cũng có nhận định: “Không phải ngẫu nhiên, thơ Phạm

Hổ tươi mát và rất trẻ Ông là một trong những nhà thơ thường xuyên có những buổi gặp gỡ, trò chuyện trao đổi với các em – Ông thường nói: người sáng tác cho thiếu nhi phải có tâm hồn tươi trẻ, phải hiểu trẻ, biết cách thâm nhập vào cuộc sống trẻ thơ”.[17,tr 1017]

Trong cuộc hội thảo về các tác giả viết cho thiếu nhi, nhà văn Nguyên Ngọc

đã phát biểu: “Bạn (Phạm Hổ) vừa mở thêm ra một cánh cửa nữa và theo chân anh, bước ra cánh cửa ấy, ta bỗng gặp một chân trời hứa hẹn và mênh mông hơn, vừa gần gũi vừa mới lạ, vừa quen thuộc vừa mỗi bước khiến ta lại ngạc nhiên”[17,

tr 153]

Công trình nghiên cứu đƣợc in thành sách: phó giáo sư Vân Thanh đã tập

hợp được rất nhiều bài viết phê bình về văn học thiếu nhi in thành tập Văn học thiếu nhi Việt Nam do nhà xuất bản Kim Đồng năm 2002 Nhà thơ Vũ Duy Thông

cũng có bài Con đường đến với trẻ thơ ông phát biểu: “Đọc thơ Phạm Hổ viết cho các em, ấn tượng đầu tiên để lại: đây là con người yêu trẻ thơ đến mức đắm đuối, không bao giờ no chán, một người luôn luôn khao khát tìm đến trẻ để hiểu và yêu quý chúng hơn nữa, một người muốn – không phải là đóng vai một người thầy giáo nghiêm nghị cất lời răn dạy phải trái mà là một người bạn chân thành của trẻ” [29,tr 16]

Về luận văn, khóa luận: nghiên cứu về những sáng tác của Phạm Hổ, năm

2008 có luận văn của thạc sĩ Ngô Đình Vân Nhi với đề tài Đặc điểm viết truyện cho thiếu nhi của Phạm Hổ Công trình đã có đóng góp đáng kể vào việc hình

thành những đặc điểm riêng trong sáng tác truyện nói riêng và trong các sáng tác của Phạm Hổ nói chung

Năm 2009 sinh viên Nguyễn Thúy Hằng trường Đại học Sư phạm Hà Nội

khoa Giáo dục tiểu học, đã thực hiện khóa luận tốt nghiệp với đề tài Nghệ thuật tập thơ chú bò tìm bạn của Phạm Hổ Khóa luận đã tập trung tìm hiểu nghệ thuật tập thơ Chú bò tìm bạn và đưa ra hướng thiết kế giáo án giảng dạy tác phẩm thơ của

Phạm Hổ

Năm 2012 có khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Trần Thị Thanh Nga trường

Đại học Sư phạm Hà Nội với công trình Thế giới hình tượng trong thơ Phạm Hổ viết cho thiếu nhi Khóa luận đã hệ thống các hình tượng có trong sáng tác của

Phạm Hổ một cách khá khoa học

Chúng ta thấy rằng những lời nhận xét, đánh giá hay nghiên cứu của các nhà

nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở mức độ cảm nhận thể hiện tình cảm với tập thơ Chú

bò tìm bạn hoặc tìm hiểu nội dung của một vài bài thơ cụ thể chứ chưa có bài viết

nào đi khai thác góc độ nghệ thuật của cả tập thơ Một hi vọng của người viết là được khai thác sâu hơn về thơ viết cho thiếu nhi của nhà thơ Phạm Hổ được in

trong 2 tập thơ đó là Những người bạn im lặng, (NCB Kim Đồng, 1984) và Tuyển tập tác phẩm Chú bò tìm bạn (NXB Kim Đồng, 2002)

3 Đối tượng, phạm vi và mục đích nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu

Trong khuôn khổ của luận văn, người viết đi sâu vào nghiên cứu hai tập thơ

của nhà thơ Phạm Hổ, đó là tập Những người bạn im lặng, (NXB Kim Đồng, 1984) và Tuyển tập tác phẩm Chú bò tìm bạn (NXB Kim Đồng, 2002)

- Phạm vi nghiên cứu

Để có thể tìm hiểu được phong cách nghệ thuật, đặc điểm sáng tác về thơ viết cho thiếu nhi của thơ Phạm Hổ, chúng tôi thấy rằng phải xem xét đầy đủ các bài thơ trong gia tài thơ viết cho thiếu nhi của Phạm Hổ và có sự so sánh với các

nhà thơ khác cùng thời

- Mục đích nghiên cứu

Chúng tôi nghiên cứu những nét đặc sắc về phương diện nghệ thuật và sự độc đáo trong việc khai thác nội dung thơ của Phạm Hổ viết cho thiếu nhi, qua đó khẳng định những đóng góp to lớn của ông đối với sự phát triển của Văn học thiếu nhi Việt Nam

4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thống kê

Khi thực hiện luận văn này, người viết sẽ thống kê để xác định những hiện

tượng mang tính phổ biến, thường xuất hiện trong hai tập thơ của Phạm Hổ là tập Những người bạn im lặng, (NXB Kim Đồng, 1984) và Tuyển tập tác phẩm Chú bò tìm bạn (NXB Kim Đồng, 2002)

- Phương pháp phân tích tổng hợp

Chúng tôi sử dụng phương pháp phân tích như một công cụ để tìm hiểu cụ thể một đặc điểm nào đó về nội dung và nghệ thuật trong các tác phẩm thơ của Phạm

Hổ

Tuy nhiên, phân tích cần đi liền với tổng hợp để các kết luận không mang tính ngẫu nhiên vun vặt mà thể hiện sự đánh giá mang tính khái quát và thuyết phục

hơn

- Phương pháp đối chiếu, so sánh

Chúng tôi so sánh các tác phẩm thơ của Phạm Hổ với các tác phẩm của những nhà thơ khác cùng viết về thể loại thơ cho thiếu nhi như: Trần Đăng Khoa,

Võ Quảng, Xuân Quỳnh, Đinh Hải, Huy Cận…

5 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung được chia làm ba chương như sau:

Chương 1: Phạm Hổ - Từ cuộc đời đến quan niệm sáng tác cho thiếu nhi

Chương 2: Cảm hứng và hình tượng trong thơ Phạm Hổ

Chương 3: Những đặc sắc nghệ thuật trong thơ Phạm Hổ

Tài liệu tham khảo

1 Lê Bá Hán (1997), Từ điển thuật ngữ văn học, Nxb Đại học quốc gia Hà

Nội

2 Phạm Hổ(1958), Em thích em yêu, Nxb Kim Đồng, Hà Nội

3 Phạm Hổ (1961), Những người bạn nhỏ, Nxb Kim Đồng, Hà Nội

4 Phạm Hổ (1984), Những người bạn im lặng, Nxb Kim Đồng, Hà Nội

5 Phạm Hổ (2002), Tuyển tập tác phẩm Chú bò tìm bạn, Nxb Kim Đồng, Hà

Nội

6 Phạm Hổ (1977), Đọc một số bài thơ gần đây của các em, Văn học (số 2),

tr40

7 Phạm Hổ (1981), Viết cho các em về nhân dân và về Đảng của chúng ta,

Văn học (số 6), tr109

8 Phạm Hổ (1983), Thêm mấy suy nghĩ về việc làm thơ cho nhi đồng, Bàn về văn học thiếu nhi, Nxb Kim Đồng, Hà Nội

9 Trần Thu Hiền (1972), Một dòng suy nghĩ mới, Báo văn nghệ (số 468), tr

251 - 254

10 Trần Đăng Khoa (1998), Góc sân và khoảng trời, Nxb Kim Đồng, Hà Nội

11 Lã Bắc Lý (2006), Giáo trình Văn học trẻ em, Nxb Đại học Sư phạm, Hà

Nội

12 Phong Lê (1993), Đi tìm đặc trưng cho văn học thiếu nhi, Văn học thiếu nhi,

tr 25 - 35

13 Nguyễn Đăng Mạnh (2005), Những bài giảng về tác giả văn học hiện đại,

Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội

14 Lê Thị Hoài Nam (2005), Bài giảng văn học thiếu nhi Việt Nam, Nxb Đà

Nẵng

15 Trần Đức Ngôn (1995), Văn học thiếu nhi, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội

16 Hoàng Phê (2003), Từ điển tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng

17 Võ Quảng (1998), Tuyển tập Võ Quảng, Tập II, N xb Văn học, Hà Nội

18 Võ Quảng (1980), Một số ý kiến về văn học thiếu nhi, Báo văn nghệ (số 42)

19 Võ Quảng (1970), Một cái nhìn kì thú yêu thương, Chú bò tìm bạn của Phạm Hổ, Văn nghệ (số 373),tr 23 - 28

20 Xuân Quỳnh (1983), Làm thơ cho thiếu nhi, Bàn về văn học thiếu nhi, Nxb

Kim Đồng, Hà Nội, tr 14

21 Trần Đình Sử (1995), Những thế giới nghệ thuật trong thơ, Nxb Giáo dục,

Hà Nội

22 Trần Đình Sử (1995), Những thế giới nghệ thuật thơ, Nxb Giáo dục, Hà Nội

23 Chu Văn Sơn (2007), Thơ điệu hồn cấu trúc, Nxb Giáo dục, Hà Nội

24 Vân Thanh (1999), Phác thảo văn học thiếu nhi Việt Nam, Nxb Khoa học

xã hội, Hà Nội

25 Vân Thanh (2002), Văn học thiếu nhi Việt Nam, Nxb Kim Đồng, Hà Nội

26 Trần Thị Thắng (1997), Người dẫn dắt tuổi thơ vào cổ tích Báo văn nghệ

(số 22), tr 37 – 41

27 Vân Thanh (2002), Thiếu nhi Việt Nam, Văn học (số 618), tr 50 - 62

28 Đặng Kim Thanh (1964), Những người bạn nhỏ, Một tập thơ đáng yêu, Văn học (số 6), tr 82 - 86

29 Vũ Duy Thông (1983), Con đường đến với trẻ thơ, Bàn về văn học thiếu nhi, Nxb Kim Đồng, Hà Nội

30 Bùi Thanh Truyền (2006), Thi pháp trong văn học thiếu nhi, Nxb Giáo dục,

Hà Nội

31 TS Bùi Thanh Truyền - ThS Trần Quỳnh Nga (1986), Đặc trưng thơ viết cho thiếu nhi

http://tranhoangvys.vnweblogs.com/a275523/dac-trung-tho-viet cho thieu-nhi-sau-1986.html

32 Viện chiến lược phát triển chương trình giáo dục mầm non (2006),Tuyển

tập thơ ca, truyện, câu đố, bài hát cho trẻ mẫu giáo bé, nhỡ, lớn, Nxb Giáo

dục, Hà Nội