Sáng tác cho thiếu nhi của nguyễn ngọc thuần dưới góc nhìn văn hóa

Với đề tài Sáng tác cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần dưới góc nhìn văn hóa, chúng tôi hi vọng sẽ giải mã được các “mã văn hóa” mà nhà văn đã xác lập, để từ đó, tìm ra căn nguyên nhữ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

==============

LÊ THỊ DIỆP

SÁNG TÁC CHO THIẾU NHI CỦA NGUYỄN NGỌC THUẦN

DƯỚI GÓC NHÌN VĂN HÓA

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Hà Nội - 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

==============

LÊ THỊ DIỆP

SÁNG TÁC CHO THIẾU NHI CỦA NGUYỄN NGỌC THUẦN

DƯỚI GÓC NHÌN VĂN HÓA

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60.22.01.21

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Lê Dục Tú

Hà Nội - 2014

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 5

1 Lý do chọn đề tài 5

2 Lịch sử vấn đề 6

3 Mục đích nghiên cứu 10

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 10

5 Phương pháp nghiên cứu 10

6 Cấu trúc luận văn Error! Bookmark not defined

Chương 1: MỐI QUAN HỆ GIỮA VĂN HỌC – VĂN HÓA VÀ HÀNH TRÌNH

SÁNG TÁC CỦA NHÀ VĂN NGUYỄN NGỌC THUẦN Error! Bookmark not defined

1.1 Khái niệm văn hóa Error! Bookmark not defined 1.2 Mối quan hệ giữa văn hóa và văn học Error! Bookmark not defined 1.2.1 Văn học là sản phẩm và hiện thân của văn hóa Error! Bookmark not defined

1.2.2 Văn học kết tinh các giá trị văn hóa Error! Bookmark not defined 1.2.3 Văn học như một ứng xử văn hóa Error! Bookmark not defined 1.3 Phương pháp tiếp cận văn hóa học trong nghiên cứu văn học Error! Bookmark not defined

1.3.1 Sự đa dạng của các phương pháp trong nghiên cứu văn học Error! Bookmark not defined

1.3.2 Ưu thế của phương pháp tiếp cận văn học dưới góc nhìn văn hóa Error! Bookmark not defined

1.4 Hành trình sáng tác của nhà văn Nguyễn Ngọc Thuần Error! Bookmark not defined

1.4.1 Vài nét về tiểu sử Error! Bookmark not defined 1.4.2 Sự chuẩn bị vốn sống, vốn văn hóa Error! Bookmark not defined 1.4.3 Quan niệm của Nguyễn Ngọc Thuần về văn chương Error! Bookmark not defined

Tiểu kết Error! Bookmark not defined

Chương 2 : CÁC GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRONG SÁNG TÁC CHO Error! Bookmark not defined

THIẾU NHI CỦA NGUYỄN NGỌC THUẦN Error! Bookmark not defined 2.1 Con người – đối tượng thẩm mỹ mang dấu ấn văn hóa Error! Bookmark not defined

2.1.1 Ứng xử tình nghĩa như một phương thức sống của con người Error! Bookmark not defined

2.1.1.1 Ứng xử với thiên nhiên Error! Bookmark not defined 2.1.1.2 Ứng xử trong các mối quan hệ xã hội Error! Bookmark not defined 2.1.2 Văn hóa gia đình - nền tảng nuôi dưỡng nhân cách con người Error! Bookmark not defined

2.1.2.1 Quan hệ giữa cha mẹ và con cái Error! Bookmark not defined 2.1.2.2 Quan hệ giữa anh (chị ) và em Error! Bookmark not defined 2.1.2.3 Quan hệ giữa vợ và chồng Error! Bookmark not defined 2.1.3 Thế giới tâm linh – cội nguồn những ý niệm văn hóa của con người Error! Bookmark not defined

2.1.3.1 Ý niệm về “hồn” và “ma” Error! Bookmark not defined 2.1.3.2 Ý niệm về niềm tin cổ tích Error! Bookmark not defined 2.2 Không gian văn hóa – nơi lưu giữ những bản sắc văn hóa dân tộc Error! Bookmark not defined

2.2.1 Không gian làng quê Error! Bookmark not defined 2.2.2 Không gian miền biển Error! Bookmark not defined Tiểu kết Error! Bookmark not defined

Chương 3 : NGHỆ THUẬT BIỂU HIỆN NHỮNG GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRONG

SÁNG TÁC CHO THIẾU NHI CỦA NGUYỄN NGỌC THUẦN Error! Bookmark not defined

3.1 Ngôn ngữ Error! Bookmark not defined 3.1.1 Ngôn ngữ Nam Trung Bộ Error! Bookmark not defined 3.1.2 Ngôn ngữ dân gian Error! Bookmark not defined 3.2 Giọng điệu Error! Bookmark not defined

3.2.1 Giọng điệu trữ tình, trong trẻo Error! Bookmark not defined 3.2.2 Giọng điệu suy tư, triết lý Error! Bookmark not defined 3.3 Biểu tượng Error! Bookmark not defined 3.3.1 Biểu tượng khu vườn Error! Bookmark not defined 3.3.2 Biểu tượng đôi mắt Error! Bookmark not defined Tiểu kết Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO 11

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Văn học là một trong những yếu tố quan trọng nhất góp phần hình thành

nên bản sắc văn hóa dân tộc Nó tiêu biểu cho diện mạo và các giá trị văn hóa của một cộng đồng người trong một phạm vi lãnh thổ nhất định Hơn nữa, văn học còn

có khả năng nhận thức, phản ánh, truyền tải và lưu trữ các giá trị văn hóa riêng biệt Hòa chung vào dòng chảy văn học dân tộc, văn học thiếu nhi cũng đóng một vai trò quan trọng trong việc gìn giữ những giá trị văn hóa trong thế hệ trẻ thơ Nhất là trong thời đại ngày nay, xu thế hội nhập kéo theo sự va đập của những mỹ tục truyền thống với xã hội đồng tiền tầm thường, dẫn đến sự băng hoại những giá trị đạo đức nguồn cội Hơn lúc nào hết, trong mối quan hệ với văn hóa, văn học Việt Nam nói chung và văn học thiếu nhi Việt Nam nói riêng cần được nhìn nhận sâu sắc

và đa diện hơn Nó cần lên tiếng để bảo vệ gìn giữ những giá trị truyền thống trong

“thế hệ vàng” của đất nước

1.2 Văn học viết cho thiếu nhi ở nước ta ra đời tương đối muộn nhưng đã đạt

được những thành tựu nổi bật gắn liền với những tên tuổi như Tô Hoài, Phạm Hổ,

Võ Quảng, Trần Đăng Khoa, Cẩm Thơ, Nguyễn Hồng Kiên, Hoàng Hiếu Nhân, Chu Hồng Quý, Khánh Chi Tiếp bước những thế hệ đàn anh là sự nở rộ của thế hệ nhà văn trẻ đầy nhiệt huyết như Nguyễn Nhật Ánh, Trần Thiên Hương, Lê Cảnh Nhạc, Nguyễn Ngọc Thuần,… Trong đó, Nguyễn Ngọc Thuần là cây bút gây ấn tượng mạnh với khả năng xây dựng một thế giới trẻ thơ tuyệt diệu Xuất hiện trên văn đàn với “bộ mặt” của một họa sĩ làm văn chương, bằng lao động chăm chỉ, vốn sống dồi dào và đặc biệt là tình yêu trẻ thơ sâu đậm, Nguyễn Ngọc Thuần đã cho ra đời nhiều tác phẩm hay, để lại ấn tượng đẹp không chỉ trong lòng trẻ thơ mà còn cả thế hệ “dạy trẻ thơ” Dễ dàng nhận thấy, trong những sáng tác của Nguyễn Ngọc Thuần là hệ thống những mạch ngầm giá trị văn hóa tinh thần độc đáo Nhà văn đã phục nguyên lại không gian văn hóa của những tập tục truyền thống, những lối ứng

xử đậm đà hương vị Việt Tuy nhiên, những vấn đề này chưa được tập trung nghiên cứu một cách nghiêm túc và hệ thống với một góc nhìn riêng, một phương pháp riêng Nghiên cứu văn học bằng góc nhìn văn hóa có khả năng mở ra nhiều triển

vọng mới cho việc cắt nghĩa, lý giải những hệ tư tưởng trong sáng tác thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần

1.3 Trong hệ mạch những hướng nghiên cứu và tiếp cận văn học thì góc nhìn

văn hóa đang cho thấy là một hướng tiếp cận đem lại hiệu quả cao Nó có khả năng khai thác sâu giá trị nội tại của tác phẩm giúp chúng ta có thể thâu tóm một cách

toàn diện đời sống văn hóa con người của cả cộng đồng dân tộc Với đề tài Sáng tác

cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần dưới góc nhìn văn hóa, chúng tôi hi vọng sẽ

giải mã được các “mã văn hóa” mà nhà văn đã xác lập, để từ đó, tìm ra căn nguyên những yếu tố đã chi phối, tác động đến tâm thức sáng tạo của nhà văn Nguyễn Ngọc Thuần Qua đề tài này, chúng tôi mong muốn góp một phần công sức trong việc gìn giữ và phát triển những giá trị văn hóa trong thế giới tâm hồn trẻ thơ

Với thời đại mở cửa hiện nay, khi mà có nhiều nền văn hóa ngoai lai du nhập, thì vấn đề gìn giữ bản sắc văn hóa con người Việt là vô cùng quan trọng Thiết nghĩ, các nhà nghiên cứu, phê bình có sự quan tâm hơn nữa đến mảng sáng tác dành cho thiếu nhi và hy vọng các nhà biên soạn sách giáo khoa có thêm dữ liệu cho việc lựa chọn một số tác phẩm hay và có ý nghĩa để đưa vào chương trình Ngữ văn các bậc THCS và THPT để có thể giáo dục và bồi đắp vốn văn hóa cho thế hệ tương lai của đất nước

2 Lịch sử vấn đề

Ở nước ta, vào những năm đầu thế kỷ XX, giới nghiên cứu đã rất chú ý đến cách tiếp cận văn học dưới góc nhìn văn hóa Các tác giả như: Trần Đình Hượu, Phan Ngọc, Đào Duy Anh, Đặng Thai Mai, Hoài Thanh, Nguyễn Văn Huyên, Trần Đình Sử, Phạm Vĩnh Cư, Đỗ Đức Hiểu, Hoàng Ngọc Hiến, Nguyễn Văn Dân, Trần Ngọc Vương, Đỗ Lai Thúy, Trần Nho Thìn, … đã từng bước xác lập hướng nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn hóa khi xem tác phẩm văn học như một cấu trúc văn hóa, kí hiệu văn hóa, văn bản của văn hóa và đặt văn học trong tương quan so sánh văn hóa Đặc biệt sự thành công của các luận án tiến sĩ như: Hoàng Thị Huế với

“Thơ Mới từ góc độ văn hóa – văn học” (2006), Ngô Minh Hiền với “Văn xuôi Nguyễn Tuân và Hoàng Phủ Ngọc Tường từ góc nhìn văn hóa” (2008), Lương Minh Chung với “Thơ Hoàng Cầm từ góc nhìn văn hóa” (2012), Đỗ Thị Ngọc Chi

với “Văn chương Vũ Bằng dưới góc nhìn văn hóa” (2013), Nguyễn Văn Đông với

“Truyện ngắn Sơn Nam và Bình Nguyên Lộc từ góc nhìn văn hóa học” (2013),

…đang cho thấy nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn hóa là một hướng tiếp cận hiện đại, phù hợp với xu thế tiến bộ chung của khoa học văn học

Về mảng văn học thiếu nhi Việt Nam, từ khi manh nha hình thành cũng luôn nhận được sự quan tâm của các nhà phê bình nghiên cứu Một số sách và giáo trình

tiêu biểu như: Bách khoa thư Văn học thiếu nhi Việt Nam của Vân Thanh và Nguyên An; Giáo trình văn học thiếu nhi (Tủ sách Đại học Vinh) do Chu Thị Hà Thanh, Lê Thị Thanh Bình biên soạn; Giáo trình Văn học trẻ em (NXB Đại học Sư

phạm, 2010) của Lã Thị Bắc Lý; … Ngoài một số giáo trình và sách kể trên còn có rất nhiều bài báo, bài viết, các cuộc phỏng vấn, bàn về văn học thiếu nhi trên tạp

chí nghiên cứu, hoặc các trang web văn học như: Cảm nhận về văn học thiếu nhi thế

kỉ XXI của Lã Thị Bắc Lý trên Vannghequandoi.com.vn ; Văn học thiếu nhi Việt Nam – Những chặng đường phát triển và những thành tựu của Thu Hương trên tạp

chí NCVH (số 1-2005) ; Mấy suy nghĩ về văn học thiếu nhi thời kì đổi mới của Lê

Phương Liên ( TC Phê bình VHNT, số 2- 2012),…

Những sáng tác thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần xuất hiện và ngay lập tức

nó đã thu hút mạnh mẽ sự chú ý từ giới phê bình và nghiên cứu văn học Hàng loạt các bài viết xuất hiện trên các tạp chí như minh chứng cho vị trí của tác giả trên địa đàng văn học thiếu nhi Việt Nam Có thể kể đến một số bài viết tiêu biểu sau:

Trước tiên, phải kể đến bài viết Nguyễn Ngọc Thuần – Người kể chuyện cổ

tích hiện đại của Nguyễn Thị Minh Thái trên báo điện tử Nxbtre.vn (ngày

11/04/2004) Trong bài viết, người nghiên cứu đã có cái nhìn khái quát về nội dung

và nghệ thuật trong sáng tác thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần: “Mỗi truyện ngắn nho nhỏ trong đó đã là một truyện tặng cho bạn đọc trẻ thơ, lại vừa là một truyện dành cho người lớn Bởi chúng nhiều tầng nghĩa, giàu chất thơ, và có lẽ, bởi cả tác phẩm chính là kết quả cái nhìn độc đáo của một chủ thể thi sĩ viết văn xuôi, với động thái đắm đuối nhị nguyên rất mới lạ” [46, tr.2] Sau đó, tác giả bài viết đã giải thích căn nguyên của những mảng hồn trong trẻo, tinh khôi đó chính là từ “nguồn cội”, là tuổi thơ bên những gì thân thương nhất của gia đình, làng xóm, bè bạn, thầy

cô Bằng những đoạn hội thoại nhân vật, Nguyễn Thị Minh Thái đã gián tiếp lý giải cội nguồn văn hóa ứng xử của con người “Một đứa bé ra đời sẽ được học yêu thương, học ăn, nói, gói, mở, bằng tình yêu của những người xung quanh, được hiểu thế nào là người láng giềng, người nhà, thầy cô…” [46, tr.2] Cùng đề cập đến vấn

đề văn hóa ứng xử, trên trang Vanhoahoc.vn (ngày 16/4/2004), nhà văn Hồ Anh

Thái trong bài viết Nguyễn Ngọc Thuần - nhà văn của trẻ em cũng đã có những

nhận xét rất tinh tế Tác giả khẳng định nhân vật trong truyện Nguyễn Ngọc Thuần

có một lối ứng xử văn hóa mang đậm hơi thở Việt Văn hóa ứng xử ấy được thể hiện qua lời nói và hành động của nhận vật Đó chính là khởi nguyên cho cái đẹp và hướng đến giá trị nhân văn của tác phẩm

Nhà nghiên cứu Trần Viết Nhi trong bài viết Triết lý về giá trị con người trong

truyện thiếu thi của Nguyễn Ngọc Thuần cũng đã có những lời bình phẩm sắc sảo về

văn hóa truyền thống, về cái đẹp của miền quê nghèo Bình Thuận ẩn chứa trong từng tác phẩm của Nguyễn Ngọc Thuần Người nghiên cứu phát hiện điểm nhìn nghệ thuật của nhà văn được khúc xạ bằng điểm nhìn trẻ thơ, để từ đó khơi gợi những mỹ tục thuở xưa trong tâm thức trẻ Đặc biệt, ở bài viết này, Trần Viết Nhi quan tâm đến giọng điệu trữ tình, triết lý mang hồn cốt dân tộc Việt trong mỗi ngôn

từ tác phẩm “nhẹ nhàng, thấm thía nhưng cũng không kém phần sâu sắc!”[34, tr.3]

Nhà thơ Nguyễn Hoàng Sơn, trong bài viết Nhìn lại 5 năm văn học nước

nhà đăng trên báo điện tử Tienphong.vn (số ra ngày 18/1/2005) đã dành những dòng

thật ưu ái cho Nguyễn Ngọc Thuần, coi nhà văn như một hiện tượng nổi bật nhất trên văn đàn văn học thiếu nhi Việt Nam thời hiện đại: “Riêng Nguyễn Ngọc Thuần thực

sự là một hiện tượng! Chỉ trong vài năm, Nguyễn Ngọc Thuần cho ra mắt 4 cuốn sách, đoạt 4 giải thưởng văn học danh giá, được báo chí đồng thanh biểu dương, được

in đi in lại, điều này không phải cây bút nào cũng làm được Nguyễn Ngọc Thuần đã vinh danh cho văn học thiếu nhi, lĩnh vực thường bị bỏ sót trong các công trình văn học sử ” [40, tr.2] Cùng nói về vị trí và vai trò của Nguyễn Ngọc Thuần trên văn đàn, nhà văn Phan Thị Vàng Anh đã có những lời ngợi ca nghệ thuật viết truyện của anh:

“Cái kĩ thuật tung xa để bắt gọn lại như thế này có lẽ là cái rất thiếu trong các sáng

tác của nước mình Cái lấn cấn của tôi, có lẽ một phần ganh tị, là vì sao lại có người Việt Nam viết được theo lối này, viết được như thế này?” [1, tr.5]

Ngoài những bài viết tiêu biểu trên, còn rất nhiều những lời nhận xét, lời bình

về văn chương Nguyễn Ngọc Thuần, đặc biệt là sự ngợi khen về tác phẩm Vừa

nhắm mắt vừa mở cửa sổ của anh Nhà văn Nguyễn Thị Minh Thái nhận xét về

truyện Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ: “Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ đã thật sự là

một cú đúp ngoạn mục về văn chương” [46, tr.5] Nhà văn Hồ Anh Thái với những

cảm xúc chủ quan: “Nghĩ ngợi loay hoay, nhân đọc cuốn Vừa nhắm mắt vừa mở

cửa sổ Ðọc xong ngẩn ngơ lâu lâu Văn phong đẹp, trong vắt Người đọc soi vào

đấy, thấy cả những ao ước tuổi thơ mình” và đặt tên cho cuốn sách là “Hoàng tử Bé

của văn học thiếu nhi Việt Nam”[dẫn theo 56, tr.5] Lã Thị Bắc Lý trong Giáo trình

văn học trẻ em cũng có những nhận xét về nhà văn Nguyễn Ngọc Thuần như sau:

“Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ của Nguyễn Ngọc Thuần có lối viết không mới mà

vẫn lạ Anh thu hút người đọc ở giọng văn trong trẻo, với cái nhìn hồn nhiên, đầy sự ngạc nhiên thơ trẻ” [26, tr.60]

Ngoài ra, còn một số công trình luận văn nghiên cứu về sáng tác thiếu nhi của

Nguyễn Ngọc Thuần trên các phương diện khác nhau như : Đặc điểm truyện thiếu

nhi của Nguyễn Ngọc Thuần (2013) của Tạ Thị Liên (chuyên ngành LLVH - ĐH

KHXH&NV); Đặc sắc nghệ thuật trong truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc

Thuần (2012) của Lê Thị Hằng (chuyên ngành VHVN – ĐH Vinh),…

Nhìn một cách tổng quan, gần như chưa có một công trình chuyên biệt nào nghiên cứu về văn học thiếu nhi từ góc nhìn văn hóa Riêng về hiện tượng Nguyễn Ngọc Thuần những nhận xét của các nhà nghiên cứu về yếu tố văn hóa trong các tác phẩm thiếu nhi của anh còn mang tính sơ khai, khái quát, chung chung Hiểu được tầm quan trọng của thực tiễn trong việc bảo tồn những giá trị văn hóa trong thế hệ tương lai của đất nước, chúng tôi mong muốn nghiên cứu sâu về sáng tác thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần để góp phần làm sáng tỏ những tư tưởng, triết lý về giá trị văn hóa truyền thống mà tác giả thể hiện trong tác phẩm của mình