Sáng tác cho thiếu nhi của phạm hổ, xuân quỳnh nhìn từ góc độ loại hình

Sáng tác của Xuân Quỳnh viết cho thiếu nhi đọng lại trong trẻ em những bài học giản dị mà sâu sắc, thấm thía, điều ấy càng chứng tỏ tài năng của một người nghệ sĩ đã hòa quyện với tình c

HÀ NỘI, 2015

Người hướng dẫn khoa học: TS NGUYỄN VĂN NAM

HÀ NỘI, 2015

Nguyễn Văn Nam, người Thầy đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi hoàn thành Luận văn này

Tôi xin cảm ơn các Thầy, Cô giáo trong khoa Ngữ văn, tổ Lí luận văn học; Phòng Sau đại học; Thư viện trường Đại học sư phạm Hà Nội 2; Các Thầy, Cô trong tổ Lý luận văn học của trường Đại học khoa học xã hội và nhân văn, Viện nghiên cứu văn học đã nhiệt tình giảng dạy, giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu

Tôi xin cảm ơn gia đình, người thân và bạn bè thân thiết đã động viên, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu

Hà Nội, ngày 08 tháng 12 năm 2015

Tác giả luận văn

Tạ Thị Hà

Tôi xin cam đoan những nội dung tôi trình bày trong Luận văn là kết quả quá trình nghiên cứu của riêng tôi

Trong quá trình nghiên cứu, tôi có kế thừa thành quả nghiên cứu của các nhà khoa học khác với sự trân trọng và biết ơn, nhƣng những kết quả nêu trong Luận văn không trùng với kết quả nghiên cứu của các tác giả khác và chƣa đƣợc công bố trong công trình khoa học nào

Hà Nội, ngày 08 tháng 12 năm 2015

Học viên

Tạ Thị Hà

LỜI CAM ĐOAN

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 6

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 12

4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 12

5 Phương pháp nghiên cứu 13

6 Đóng góp mới của luận văn 14

7 Cấu trúc luận văn 15

PHẦN NỘI DUNG 16

CHƯƠNG I: VĂN HỌC VIẾT CHO THIẾU NHI – MỘT LOẠI HÌNH VĂN HỌC ĐẶC BIỆT VÀ CHÂN DUNG SÁNG TẠO CỦA PHẠM HỔ, XUÂN QUỲNH 16

1.1 Nhu cầu văn học của thiếu nhi trên cơ sở tâm lý học trẻ em 16

1.2 Đặc trưng thẩm mỹ của văn học viết cho thiếu nhi 18

1.3 Phác họa về văn học viết cho thiếu nhi ở Việt Nam 20

1.4 Hành trình sáng tạo và phong cách nghệ thuật của Phạm Hổ, Xuân Quỳnh 24

1.4.1 Hành trình sáng tạo và phong cách nghệ thuật của Phạm Hổ 24

1.4.1.1 Phạm Hổ - Hành trình sáng tạo 24

1.4.1.2 Phong cách nghệ thuật của Phạm Hổ 28

1.4.2.2 Phong cách nghệ thuật của Xuân Quỳnh 32

CHƯƠNG II: THƠ VIẾT CHO THIẾU NHI CỦA PHẠM HỔ, XUÂN QUỲNH – ĐẶC SẮC VỀ NỘI DUNG VÀ NGHỆ THUẬT 35

2.1 Thơ viết cho thiếu nhi của Phạm Hổ 35

2.1.1 Đặc sắc nội dung thơ viết cho thiếu nhi của Phạm Hổ 35

2.1.2 Đặc sắc nghệ thuật thơ viết cho thiếu nhi Phạm Hổ 38

2.1.2.1 Bút pháp miêu tả 38

2.1.2.2 Hình thức hỏi đáp 39

2.1.2.3 Thể thơ 39

2.2 Thơ viết cho thiếu nhi của Xuân Quỳnh 40

2.2.1 Đặc sắc nôi dung thơ viết cho thiếu nhi của Xuân Quỳnh 40

2.2.2 Đặc sắc trong nghệ thuật thơ viết cho thiếu nhi của Xuân Quỳnh 52

2.2.2.1 Nghệ thuật sử dụng hình ảnh, giọng điệu 52

2.2.2.2 Nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ 53

2.3 Nét chung về cảm hứng sáng tạo và hiệu quả nghệ thuật mang tính thời đại của thơ Phạm Hổ, Xuân Quỳnh viết cho thiếu nhi 55

CHƯƠNG III: VĂN XUÔI CỦA PHẠM HỔ, XUÂN QUỲNH VIẾT CHO THIẾU NHI – ĐẶC SẮC VỀ NỘI DUNG VÀ NGHỆ THUẬT 58

3.1 Văn xuôi viết cho thiếu nhi của Phạm Hổ 58

3.1.1 Đặc sắc nôi dung văn xuôi viết cho thiếu nhi của Phạm Hổ 58

3.1.1.1 Cảm hứng sáng tác văn xuôi viết cho thiếu nhi của Phạm Hổ 58

3.1.1.2 Sự lí giải thế giới theo con mắt người yêu trẻ 69

3.1.2.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 81

3.1.2.3 Nghệ thuật trần thuật 86

3.1.2.4 Giọng điệu 90

3.2 Văn xuôi viết cho thiếu nhi của Xuân Quỳnh 94

3.2.1 Đặc sắc nội dung văn xuôi viết cho thiếu nhi của Xuân Quỳnh 94

3.2.1.1 Một thế giới thiên nhiên phong phú 94

3.2.1.2 Một khúc ca về mái ấm gia đình 96

3.2.1.3 Một bức tranh xã hội chân thực 99

3.2.2 Đặc sắc nghệ thuật văn xuôi viết cho thiếu nhi của Xuân Quỳnh 104

3.2.2.1 Nghệ thuật tổ chức cốt truyện và xây dựng kết cấu 104

3.2.2.2 Ngôn ngữ và giọng điệu 105

3.3 Nét chung về cảm hứng sáng tạo và hiệu quả nghệ thuật mang tính thời đại của văn xuôi Phạm Hổ, Xuân Quỳnh viết cho thiếu nhi 107

PHẦN KẾT LUẬN 110

DANH MỤC CÁC TÀI LIỆU THAM KHẢO 112

 PHẦN MỞ ĐẦU 

1 Lí do chọn đề tài

Văn học thiếu nhi từ lâu đã trở thành “một bộ phận có vị trí đặc biệt quan

trọng trong mỗi nền văn học dân tộc” Nó được xem là hành trang quan trọng

cho trẻ em trên suốt đường đời, bởi lẽ những gì lưu giữ trong thời niên thiếu rất khó phai mờ Véra C.Barclay - một nữ trưởng hướng đạo, chuyên ngành về Sói con - trong lúc nghiên cứu phương pháp hướng đạo để giúp hình thành tính cách cho trẻ lứa tuổi 8-12, đã kết luận một số điều có liên quan đến văn học cho thiếu nhi như sau:“Trong trái tim mỗi trẻ em đều có cái mà ta gọi là bản năng về sự huyền diệu và sự kì lạ… Chính là trong khi nghe chuyện mà em nhỏ giải được cơn khát cái huyền diệu, bởi vì, nhờ câu chuyện ấy, em có thể ngao du trong thế giới của truyền thuyết và hút đầy bầu phổi không khí phấn khởi của nó” [80, tr.47] Cũng theo Véra C.Barclay, những câu chuyện mà trẻ em được đọc, được nghe kể từ thuở nhỏ là thức ăn tưởng tượng: “em nhỏ, khi nghe một câu chuyện,

sẽ hấp thu những ý nghĩ và tích tụ chúng trong trí nhớ, một ngày mưa nào đó, chúng quay trở lại làm cho vui lên và tô màu sắc cho cuộc sống âm u, cho tới khi lại có một câu chuyện khác, đến lượt nó, chiếu cái chùm ánh sáng của nó với một sắc thái khác nữa vào cái cảnh bé nhỏ âm u của lí trí em nhỏ” [80, tr.48] Thực tế, không ai không thừa nhận vai trò của văn học thiếu nhi đối với việc bồi dưỡng tâm hồn, cao hơn là xây dựng nhân cách cho các thế hệ trẻ thơ Không ít người trưởng thành đã khẳng định: những cuốn sách quan trọng nhất đời ta chính

là những cuốn đọc từ thời thơ ấu Mikhain Ilin - nhà văn Nga chuyên viết truyện khoa học cho thiếu nhi - từng thổ lộ tâm sự: “Trước khi kể chuyện tôi bắt đầu viết văn như thế nào, tôi muốn kể cho các bạn biết tôi đã bắt đầu đọc sách như thế nào” [53, tr.50] Còn Assen Bossev - nhà văn Bugari, tác giả của 60 tập truyện ngắn và thơ viết cho thiếu nhi - khẳng định: “Những cuốn sách hay đều là

người bạn đường vĩnh viễn của tuổi nhỏ; chính chúng cho trẻ con đôi cánh để bay lên mà chinh phục cuộc sống”

Văn học thiếu nhi đã tồn tại như một dòng chảy khỏe khoắn và bền bỉ trong mọi nền văn học nghệ thuật trên thế giới Mạch nguồn đó đôi khi âm thầm, lặng

lẽ, có lúc lại mạnh mẽ, ồ ạt luôn biến đổi và giao thoa không ngừng nhưng chưa bao giờ chán nản, tuyệt vọng Trẻ nhỏ - tuy không phải đối tượng duy nhất - nhưng luôn là đối tượng, độc giả đặc thù của văn học thiếu nhi Qua đó cũng thấy được rằng, văn học thiếu nhi có một vai trò hết sức to lớn trong việc giáo dục và hình thành nhân cách, bồi dưỡng thế giới tâm hồn trẻ em

Với mục đích cao cả văn học thiếu nhi ra đời nhằm hoàn thiện và bồi dưỡng tâm hồn cho trẻ nhỏ và sau này mục đich đó luôn là kim chỉ nam cho mọi hoạt động sáng tác Đứng trước sự phát triển mạnh mẽ, ồ ạt của dòng văn học thiếu nhi Việt Nam, ngành văn học phê bình cũng cần phải phát huy vai trò của mình Văn học viết cho thiếu nhi ở Việt Nam đã đạt được những thành tựu đáng kể,

nó được các em đón nhận một cách nồng nhiệt bởi nó phù hợp với những đặc điểm tâm sinh lý của các em Quá trình phát triển và những đặc điểm thể loại cho thấy văn học thiếu nhi Việt Nam thực sự là một bộ phận văn học quan trọng cần được nghiên cứu một cách toàn diện và nghiêm túc Tuy khó để chỉ ra một công thức chung nhất trong việc sáng tác văn học thiếu nhi nhưng những công trình nghiên cứu về mảng văn học này sẽ là cú “hích” cần thiết để thúc đẩy sự phát triển của văn học thiếu nhi nói chung và văn học thiếu nhi Việt Nam nói riêng

Rõ ràng, văn học dành cho thiếu nhi là một bộ phận quan trọng, không thể thiếu đối với hành trình đầu đời của bất cứ một người nào Bởi vậy, còn trẻ em thì vẫn còn cần văn học dành cho thiếu nhi, và còn rất cần những công trình nghiên cứu về bộ phận văn học ấy

Văn học dành cho thiếu nhi cũng đã trải qua khá nhiều những thăng trầm, thử thách, nhất là trong thời kì hiện đại, nó dễ bị lãng quên bởi trẻ em đang bị hút vào những thú vui văn hóa mới Tuy nhiên, những sáng tác của các nhà văn như:

Tô Hoài, Nguyễn Huy Tưởng, Võ Quảng và Phạm Hổ, Xuân Quỳnh vẫn để lại không ít ấn tượng sâu sắc trong tâm trí của bạn đọc thiếu nhi Chúng tôi cho rằng việc đánh giá, ghi nhận lại vị trí của những cây bút tâm huyết dành cho nền văn học thiếu nhi nước nhà là việc làm cần thiết, trong đó không thể không kể đến những gương mặt quen thuộc mà thiếu nhi Việt Nam rất mến yêu: Phạm Hổ, Xuân Quỳnh

Những ai quan tâm tới nền văn học Việt Nam hiện đại hẳn đều biết tên tuổi nhà văn Phạm Hổ Sinh thời, Phạm Hổ thường hay nói đến một khát vọng giản

dị nhưng mãnh liệt của mình là được làm bạn với trẻ con Ông đã sáng tác trên

cả ba địa hạt: thơ, văn xuôi, kịch và để lại một sự nghiệp văn học dành cho trẻ

em khá dày dặn Ông là một nhà văn chuyên viết cho thiếu nhi Hơn nửa thế kỷ cầm bút, Phạm Hổ đã tạo được một sự nghiệp văn chương phong phú bao gồm thơ, truyện và kịch Dù viết theo thể loại nào, Phạm Hổ cũng đều đạt được những thành công quan trọng Ông thực sự đã tạo được cho mình một phong cách nghệ thuật riêng Nói riêng về thơ, Phạm Hổ có khoảng 20 tập thơ Thơ

Phạm Hổ, như Vũ Duy Thông nhận xét "thiên về lứa bạn đọc nhỏ tuổi, từ 5 đến

8 tuổi"[1] Đây là lứa tuổi có những đặc thù riêng về tâm lý tiếp nhận thơ ca

Trên cơ sở hiểu biết về đối tượng, Phạm Hổ đã không ngừng tìm tòi những nội dung, những hình thức biểu đạt phù hợp, khiến cho mỗi sáng tác là một niềm vui dành tặng cho các em

Nói tới Phạm Hổ người ta nghĩ ngay tới nhà văn viết cho thiếu nhi Những sáng tác của ông vừa là niềm say mê, vừa là tâm huyết, trong đó có những tác phẩm tiêu biểu: Chú bò tìm bạn gồm 120 bài thơ, Chuyện hoa chuyện quả gồm

47 sự tích các loài hoa quả Việt Nam, Nàng tiên nhỏ thành ốc gồm 3 vở kịch và một tập thơ đáng yêu của các em phải kể đến Những người bạn nhỏ Những người bạn nhỏ gồm 19 bài thơ, mỗi bài là một câu chuyện nhỏ xinh, một tiếng cười hóm hỉnh, sảng khoái tuy vậy không vì thế mà quên đi cái chiều sâu triết lí thường nằm ở kết cấu của bài hoặc đằng sau từng câu chữ Khác với nhiều

người, Phạm Hổ chọn con đường đi vào thế giới tâm hồn trẻ thơ "Đối với tôi, được viết cho các em là cả một hạnh phúc" Rất nhiều lần, ông đã phát biểu như

Nhiều nhà nghiên cứu đã tỏ ra rất chú trọng đến bộ phận thơ ca viết cho thiếu nhi của Phạm Hổ Tuy nhiên, gia tài văn chương của Phạm Hổ không chỉ có thơ, mảng truyện viết cho thiếu nhi của ông cũng cần được nghiên cứu kĩ càng Có như vậy, chúng ta mới đánh giá được hết những đóng góp của Phạm Hổ đối với nền văn học thiếu nhi Việt Nam hiện đại

Bên cạnh Phạm Hổ, Xuân Quỳnh là một trong những tác giả quen thuộc trong dòng văn học thiếu nhi Việt Nam hiện đại Sự nghiệp sáng tác của Xuân Quỳnh là hành trình của những vần thơ “thấm đượm tình mẫu tử”, là lời văn

“gan ruột” chắt chiu từ trái tim ấm nóng luôn đập những nhịp yêu thương, trìu mến dành cho các em Sáng tác của Xuân Quỳnh viết cho thiếu nhi đọng lại trong trẻ em những bài học giản dị mà sâu sắc, thấm thía, điều ấy càng chứng tỏ tài năng của một người nghệ sĩ đã hòa quyện với tình cảm thiêng liêng của một người mẹ, người chị dành cho con, em mình

Những sáng tác Xuân Quỳnh viết cho thiếu nhi không phải là những bài học khô khan, những lời giáo dục gượng ép mà thực sự là những tác phẩm viết vì trẻ

em Có những câu chuyện mang hơi hướng của truyện đồng thoại, cũng có những sáng tác là cổ tích thời hiện đại, lại có những bài thơ như lời hát… tất cả đều phản ánh một thế giới trẻ thơ rất ngộ nghĩnh, dễ thương và cũng vô cùng chững chạc, người lớn Trẻ em tư duy bằng trực giác, cảm xúc nhưng hết sức tinh tế, thông minh và chính xác Xuân Quỳnh rất khéo léo “mượn” cách nhìn thế giới, cách đối diện và giải quyết mọi vấn đề trong cuộc sống của trẻ em Với thái độ hết sức nghiêm túc và chuyên chú, Xuân Quỳnh thường xuyên “quan sát”

kĩ mọi cảm xúc, rung động và suy nghĩ của các em, “kịp thời” đồng hành cùng trẻ nhỏ trên từng chặng đường khám phá thế giới muôn màu Có lẽ vì vậy mà

những sáng tác của Xuân Quỳnh như: Vì sao?, Chuyện cổ tích về loài người,

Bầu trời trong quả trứng, Con yêu mẹ… hay truyện Ông ngoại và ông nội, Mùa xuân trên cánh đồng, Bến tàu trong thành phố… đã trở thành “người bạn” thân

thiết với trẻ em Việt Nam

Ngoài ra, người viết cũng ghi nhận một yêu cầu xuất phát từ thực tiễn: nền văn học hiện đại Việt Nam dành cho thiếu nhi không chỉ đứng trước cuộc thử thách cạnh tranh với những “thú vui” đa dạng khác của thời buổi công nghệ như internet, điện thoại di động mà còn “bất lực” trước sự xâm chiếm của những tác phẩm văn học thiếu nhi nước ngoài Một thực tế buộc nhiều nhà văn Việt Nam phải suy nghĩ: truyện tranh nước ngoài đang là sản phẩm văn hóa được nhiều bạn nhỏ lựa chọn hoặc mảng truyện chữ trong nước dẫu từng được đánh giá là có truyền thống mạnh mẽ, nay cũng đang nhường thị trường cho các tác phẩm nước ngoài Hiện tượng thiếu nhi Việt Nam say sưa Đôrêmon trước kia và Harry Potter gần đây là những ví dụ điển hình

Trong cuộc hội thảo “Văn học thiếu nhi thời hiện đại” do hội nhà văn TPHCM tổ chức vào ngày 28/10/2005, nhiều cây bút thừa nhận văn học thiếu nhi trong nước đang rơi vào thời kì suy thoái Các nhà văn có tâm huyết đã bàn luận phương cách tháo gỡ nhưng kết thúc hội thảo, kết luận chỉ có thể là trông chờ sự thay đổi Có thể thấy rằng: việc đáp ứng nhu cầu đọc văn Việt Nam của thiếu nhi Việt Nam đang được đặt ra khá bức thiết Và tất nhiên, cùng với nó là hàng loạt những vấn đề xoay quanh việc nhà văn phải viết thế nào để lôi cuốn những độc giả nhỏ tuổi Chúng tôi nghĩ rằng, việc nghiên cứu sáng tác của những cây bút tiêu biểu viết cho thiếu nhi cũng là một trong những cách góp phần tìm kiếm một hướng đi hiệu quả cho nền văn học thiếu nhi Việt Nam hiện nay

Với tất cả những suy nghĩ trên cộng thêm niềm yêu quý Phạm Hổ, Xuân Quỳnh những người gieo vào tâm hồn bé thơ của người viết những rung động

cảm xúc khó phai mờ - người viết quyết định chọn đề tài luận văn là: "Sáng tác

cho thiếu nhi của Phạm Hổ, Xuân Quỳnh nhìn từ góc độ loại hình " làm đề

tài luận văn của mình

2 Lịch sử vấn đề

Văn học thiếu nhi Việt Nam khởi nguồn từ nguồn mạch văn học dân tộc từ những lời ru, những câu văn vần, những bài đồng dao, ca dao và dần phát triển thêm nhiều thể loại mới như truyện cổ tích, truyện đồng thoại, truyện ngụ ngôn… Trải qua những bước thăng trầm của lịch sử, đặc biệt là cuộc cách mạng biến thiên vĩ đại năm 1945 của dân tộc, diện mạo văn học thiếu nhi Việt Nam sau đổi mới có nhiều khởi sắc và đã đạt được những thành tựu đáng kể Bước sang thế kỉ 21 - thế kỉ của “thế giới phẳng” và sự bùng nổ của khoa học công nghệ thông tin, văn học thiếu nhi Việt Nam lại càng chứng tỏ được vai trò quan trọng của mình trong việc định hướng, giáo dục tri thức và đạo đức cho các thế hệ

“mầm non” của đất nước

Trước nhu cầu đó của lịch sử, văn học thiếu nhi cũng tự phân hóa thành các

bộ phận, khuynh hướng, dòng văn học khác nhau Có sáng tác đi tìm thế giới siêu thực, giả tưởng, hoang đường, thần tiên hoặc những câu chuyện kì bí … Có tác phẩm lại hướng về quá khứ để sáng tạo, “làm mới” các câu chuyện cổ tích, chuyện lịch sử Và cũng không ít những tác phẩm “trung thành” với đề tài “tình cảm trong sáng” - một vấn đề vốn rất quen thuộc trong các sáng tác dành cho thiếu nhi Văn học thiếu nhi vì thế luôn biến đổi không ngừng và ngày một phát triển phong phú, đa dạng hơn

Nhìn trên bình diện sâu, các công trình nghiên cứu về văn học thiếu nhi nước

ta không phải ít và cũng không ít các nhà nghiên cứu dành phần lớn tâm huyết, thời gian của đời mình cho công việc phê bình những sáng tác dành cho thiếu nhi Việt Nam Tuy nhiên, chúng ta buộc phải so sánh và thừa nhận rằng độ chênh lệch giữa đầu tư nghiên cứu bộ phận văn học thiếu nhi so với việc nghiên cứu những tác giả, tác phẩm viết cho người lớn là quá lớn Năm 2002, Hội đồng văn

học thiếu nhi kết hợp với nhà xuất bản Từ điển bách khoa Hà Nội nuôi ý định làm một bộ Bách Khoa thư văn học thiếu nhi Việt Nam gồm 4 tập:

Tập hai: Thơ ca văn học thiếu nhi Việt Nam (tuyển)

Tập một: Tổng quan về văn học thiếu nhi Việt Nam

Tập ba: Văn xuôi văn học thiếu nhi Việt Nam (tuyển)

Tập bốn: Từ điển tác giả văn học thiếu nhi Việt Nam

Sự ra đời tập một của bộ bách khoa thư văn học thiếu nhi với gần 500 trang giấy in Đây được xem là công trình nghiên cứu về văn học trẻ em dày dặn nhất

ở nước ta hiện nay Có nhiều nguyên nhân khiến cho mảng nghiên cứu văn học thiếu nhi thiếu bề rộng lẫn bề sâu so với các bộ phận nghiên cứu văn học khác Nhưng có lẽ lí do lớn nhất là thiếu độc giả của phê bình văn học thiếu nhi Thực

tế trên dẫn đến hệ quả là khu vực nghiên cứu văn học thiếu nhi còn rất nhiều khoảng trống

Phạm Hổ được đánh giá là cây đại thụ trong nền văn học thiếu nhi Kể từ khi viết cho các em đến lúc qua đời, ông để lại 20 tập thơ, 25 tập truyện, 5 kịch bản phim hoạt hình, 5 vở kịch tất cả đều dành tặng trẻ thơ

Phạm Hổ nhận nhiều giải thưởng trong các cuộc thi sáng tác cho thiếu nhi như: Tặng thưởng loại A trong những năm 1960 cho tác phẩm Chú vịt bông, giải

A do Hội đồng văn học thiếu nhi _ Hội nhà văn Việt Nam trao tặng cho tác phẩm Những người bạn im lặng, giải thưởng Nhà nước về Văn học thiếu nhi đợt 1 năm

2001

Với những thành công lớn lao ấy, hơn năm mươi năm qua Phạm Hổ đã có một tiếng nói riêng vào kho tàng văn học thiếu nhi Nhận xét, đánh giá về sáng tác của Phạm Hổ đã có rất nhiều các công trình nghiên cứu, các bài viết của nhiều tác giả khác nhau.Tuy nhiên phần nhiều các công trình nghiên cứu đó lại

đi sâu tìm hiểu các các sáng tác cho thiếu nhi của Phạm Hổ còn tản mạn

Nhiều bài viết và công trình nghiên cứu tập trung vào mảng thơ ca của Phạm Hổ: Phạm Hổ và tuổi thơ của Vân Thanh (Bách khoa thư văn học thiếu nhi Việt

Nam, NXB Từ điển Bách khoa Hà Nội, trang 269), Người ở xứ thần tiên của Trần Đăng Khoa (Tuyển tập Phạm Hổ, NXB Văn học, trang 3), Thiên nhiên trong thơ viết cho thiếu nhi của Phạm Hổ của Phạm Phương Liên (internet), Phạm Hổ thơ viết cho lứa tuổi nhi đồng của Lê Nhật Ký (Thông báo khoa học, Đại học Quy Nhơn, số 31)…

Đến năm 2003, Giáo trình văn học trẻ em của Lã Thị Bắc Lý đã được nhà xuất bản Đại học Sư Phạm Hà Nội ấn hành để phục vụ cho sinh viên các khoa Giáo dục mầm non, Giáo dục đặc biệt Đây được xem là một công trình nghiên cứu khá chuẩn, cung cấp những kiến thức cơ bản về nền văn học thiếu nhi Việt Nam và giới thiệu thêm những tinh hoa văn học trẻ em của nước ngoài Đọc chương giới thiệu một số tác giả Việt Nam tiêu biểu, chúng tôi nhận thấy người nghiên cứu đã thể hiện rõ công phu để nắm bắt được đặc điểm, giá trị nổi bật trong những sáng tác của Võ Quảng, Tô Hoài từ mảng thơ ca đến văn xuôi, từ nội dung đến nghệ thuật… Riêng với Phạm Hổ, nhà nghiên cứu cũng quan tâm nhiều hơn đến mảng thơ ca, từ khảo sát Nội dung chủ đạo trong thơ viết cho thiếu nhi của Phạm Hổ đến tìm hiểu Đặc sắc về nghệ thuật thơ Phạm Hổ viết cho trẻ em Nhưng đến mảng văn xuôi, Lã Thị Bắc Lý chỉ đánh giá khái quát về tập Chuyện hoa, chuyện quả của Phạm Hổ Điều đáng ghi nhận nhất ở đây là: người nghiên cứu đã xác định thể loại nổi bật trong truyện viết cho thiếu nhi của Phạm Hổ: cổ tích hiện đại (còn gọi là cổ tích mới) Khi bàn đến thể loại này, người nghiên cứu đánh giá: “vấn đề sáng tác cổ tích mới được nhiều nhà văn quan tâm hơn, trong đó, Phạm Hổ là người đầu tiên đã mạnh dạn thể nghiệm sáng tác truyện cổ tích cho các em”[48, tr.118] Sau đó, khi đi sâu tìm hiểu các đặc điểm nổi bật của thể loại cổ tích mới ấy trên các bình diện: không gian - thời gian, nhân vật, cốt truyện, ngôn ngữ…, người nghiên cứu thường xuyên lấy truyện viết cho thiếu nhi của Phạm Hổ làm dẫn chứng và phân tích khá kĩ Ngoài ra, Nguyên Ngọc còn tìm thấy những điểm rất thú vị trong truyện viết cho thiếu nhi của Phạm Hổ: “Hình như văn học ta ít lâu nay, cả văn học viết cho các em, bận

bịu chính đáng vì những vấn đề xã hội lớn, mà chừng có hơi xao lãng về thiên nhiên chăng? Anh Phạm Hổ đã giải quyết mối quan hệ đó theo cách của anh: tìm thấy xã hội, những vấn đề xã hội trong chính thiên nhiên” Tuy nhiên, trong khuôn khổ hạn chế của một tham luận đọc tại hội nghị, Nguyên Ngọc chưa có điều kiện khơi mạch suy nghĩ rộng và sâu hơn nữa về nội dung tư tưởng trong truyện viết cho thiếu nhi của Phạm Hổ Bài viết của ông thiên về đánh giá nội dung mà chưa quan tâm đến bình diện hình thức nghệ thuật trong những sáng tác

Có nhiều bài viết về cuộc đời, sự nghiệp và phong cách thơ của chị với tư cách một nhà thơ trữ tình lãng mạn Tuy nhiên, có rất ít những công trình nghiên cứu công phu, chuyên biệt về mảng văn học thiếu nhi trong sáng tác của Xuân Quỳnh Trên các báo, tạp chí chủ yếu có sự xuất hiện của các bài viết ngắn tiêu

biểu như: Nhớ Xuân Quỳnh – người viết cho thiếu nhi (Lê Nhật Ký), Bến tàu

trong thành phố của Xuân Quỳnh (Lê Phương Liên), Truyện ngắn Xuân Quỳnh viết cho thiếu nhi (QTrang), Trẻ con trong thơ Xuân Quỳnh (Vân Thanh), Một tư duy thơ Xuân Quỳnh (Phạm Xuân Nguyên)… Bên cạnh đó, mảng văn học thiếu

nhi của Xuân Quỳnh thường là phần được “nhắc đến” trong các công trình

nghiên cứu về sự nghiệp thơ văn Xuân Quỳnh nói chung: Xuân Quỳnh – không

bao giờ là cuối (Nhã Nam, 2011), Xuân Quỳnh – Sóng mãi còn nổi sóng (NXB

VH – TT, 2013), Xuân Quỳnh – thơ và đời (NXB Văn hóa Thông tin)…

Lê Nhật Ký với Nhớ Xuân Quỳnh - người viết cho thiếu nhi là một trong

những bài viết tiêu biểu tuy ngắn gọn nhưng sâu sắc với nhiều nhận định xác đáng Lý giải về mối duyên của Xuân Quỳnh với văn học thiếu nhi, Lê Nhật Ký cho rằng: “Tôi không nghĩ, chị (Xuân Quỳnh) đến với văn học thiếu nhi như một

du khách ghé qua vườn trẻ tìm kiếm chút thanh âm trong trẻo, rồi lại trở về, tiếp tục dấn mình vào cuộc sống với đầy rẫy những va đập, những buồn vui được mất Chị đến với các em bằng một tình yêu thực sự, một tâm nguyện được trở thành nhà thơ của các em” Thật vậy, chiếc cầu nối Xuân Quỳnh với trẻ em không gì khác hơn chính là các con của chị: Tuấn Anh, Minh Vũ, Quỳnh Thơ

“Những đứa con chính là nguồn cảm hứng không bao giờ vơi cạn của Quỳnh” - nhà giáo Đông Mai, người chị ruột của nhà thơ đã có lần nhận xét như vậy Cũng theo Lê Nhật Ký, chính một tuổi thơ “thiếu thốn tình cảm” - mẹ mất sớm, bố công tác xa nhà, đã “làm nảy sinh những khát khao, về sau sẽ trở thành nguồn cảm hứng mở ra những sáng tạo vô bờ bến” Trên phương diện thơ ca, Lê Nhật

Ký khẳng định những vần thơ của Xuân Quỳnh luôn lấy cảm hứng từ “tình mẫu tử”, trong các sáng tác của chị, thế giới trong thơ chị “được ngắm nhìn qua lăng kính của tình mẹ con” Bài viết cũng cho rằng, trên phương diện văn xuôi, ngoài việc vẫn tiếp tục chủ đề tình mẹ con, Xuân Quỳnh “đã có sự mở rộng đề tài, đề tập tới nhiều mối quan hệ khác nhau” Chị có biệt tài “viết về cái đời thường…

từ những chuyện không đâu, nhỏ nhặt nhưng đã nhào nặn nên một câu chuyện có khả năng lôi cuốn người đọc” Cuối cùng, tác giả đi đến khẳng định: “Với những đóng góp về thơ và truyện, Xuân Quỳnh xứng đáng là một tên tuổi trong lĩnh vực văn học thiếu nhi Thơ văn chị mang vẻ đẹp của sự trong trẻo vốn được chưng cất qua một tâm hồn đầy trải nghiệm với nhiều cung bậc cảm xúc Vì vậy,

nó hấp dẫn và xúc động biết bao ” Nhớ Xuân Quỳnh - người viết cho thiếu nhi

của Lê Nhật Ký đã nêu được những nét độc đáo chính trong sự nghiệp cầm bút

viết cho thiếu nhi của Xuân Quỳnh Điểm hạn chế của bài viết này là với dung lượng của một bài báo nhỏ, tác giả khó có thể đi sâu phân tích những tác phẩm

cụ thể, cũng như chưa thể đề cập đến các luận điểm một cách bao quát và có hệ thống hơn

Truyện ngắn Xuân Quỳnh viết cho thiếu nhi là một trong những bài nghiên

cứu khá chi tiết và chuyên biệt về sự nghiệp viết truyện cho thiếu nhi của Xuân Quỳnh Tác giả đã khẳng định: “Không chỉ có thơ, những truyện ngắn viết cho thiếu nhi của Xuân Quỳnh cũng đầy ắp một tình yêu đặc biệt dành cho con trẻ Những sáng tác ấy đã nhẹ nhàng gieo vào tâm hồn tuổi thơ sống biết yêu thương,

vị tha và cao thượng” [47] Được chia thành hai phần chính là nội dung và nghệ thuật, bài nghiên cứu tập trung phân tích những sáng tác truyện của Xuân Quỳnh trên phương diện nội dung truyền tải và hình thức biểu hiện Trên phương diện nội dung, tác giả chia những sáng tác cho thiếu nhi của Xuân Quỳnh thành ba chủ đề chính: chủ đề thiên nhiên, chủ đề gia đình, chủ đề xã hội Tác giả cũng phân tích những điểm đặc sắc trong sáng tác truyện cho thiếu nhi của Xuân Quỳnh ở các phương diện nghệ thuật như: cốt truyện, ngôn ngữ, tình tiết, giọng điệu Ưu điểm của công trình này là đã đưa đến một cái nhìn khái quát về thế giới văn học thiếu nhi của Xuân Quỳnh, không đi theo lối mòn phân tích mà chỉ

ra cái hay, nét đẹp trong những tác phẩm đó Tuy nhiên, bài viết có hạn chế là chưa đưa ra những so sánh, liên hệ với những sáng tác khác của Xuân Quỳnh, cũng như với những tác giả khác để làm rõ nét riêng, nét độc đáo của phong cách Xuân Quỳnh trong dòng văn học thiếu nhi Việt Nam

Mặc dù các công trình nghiên cứu đều rất công phu nhưng Sáng tác cho

thiếu nhi của Phạm Hổ, Xuân Quỳnh vẫn còn nhiều vấn đề cần khám phá Vì

ý thức đó mà chúng tôi đã mạnh dạn chọn đề tài " Sáng tác cho thiếu nhi Phạm

Hổ, của Xuân Quỳnh nhìn từ góc độ loại hình "

3 Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu

- Đối tƣợng : Luận văn đi sâu nghiên cứu tìm hiểu đặc sắc các sáng tác thơ và văn xuôi viết cho thiếu nhi của Phạm Hổ, Xuân Quỳnh

Toàn bộ các sáng tác thơ và văn xuôi dành cho thiếu nhi của Xuân Quỳnh:

+ Cây trong phố - Chờ trăng (thơ thiếu nhi, in chung, 1981)

+ Bầu trời trong quả trứng (thơ thiếu nhi, 1982)

+ Mùa xuân trên cánh đồng (truyện thiếu nhi - 1981)

+ Bến tàu trong thành phố (truyện thiếu nhi, 1984)

+ Vẫn có ông trăng khác (truyện thiếu nhi, 1986)

+ Tuyển tập truyện thiếu nhi (1995)

+ Chú gấu trong vòng đu quay (tập truyện)

+ Một số tác phẩm thơ in rải rác trong các tập thơ khác

+ Hơn 45 truyện ngắn chủ yếu đƣợc tổng hợp trong: Tuyển tập truyện

thiếu nhi (NXB Phụ nữ 1995); Tuyển tập truyện viết cho thiếu nhi từ sau CMT8 (NXB Giáo dục 1999); Xuân Quỳnh - Truyện hay viết cho thiếu nhi (NXB Kim Đồng 2014)

4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

- Mục đích nghiên cứu:

+ Tổ chức sưu tầm, nghiên cứu có hệ thống những sáng tác văn học dành cho thiếu nhi của Phạm Hổ, Xuân Quỳnh (bao gồm cả thơ và văn xuôi)

+ Qua đó khẳng định vẻ đẹp và giá trị những sáng tác văn học dành cho thiếu nhi của Phạm Hổ, Xuân Quỳnh

+ So sánh với những sáng tác văn học dành cho thiếu nhi của những tác giả khác để thấy được diện mạo và sự phát triển của văn học thiếu nhi Việt Nam + Khảo sát, tìm hiểu về mức độ yêu thích của trẻ em Việt Nam hiện nay đối với các sáng tác văn học thiếu nhi trong nước Từ đó đề ra giải pháp phát triển hơn mảng văn học này

Nhiệm vụ: Tiếp cận các sáng tác viết cho thiếu nhi từ nhiều góc độ:

+ Đặc sắc của các sáng tác thơ viết cho thiếu nhi

+ Đặc sắc của các sáng tác văn xuôi viết cho thiếu nhi

5 Phương pháp nghiên cứu

Khóa luận sẽ kết hợp một số phương pháp nghiên cứu sau :

5.1 Phương pháp phân tích tổng hợp :

Sử dụng phương pháp phân tích tổng hợp, có lập luận, giải thích, chứng minh với nhiều dẫn chứng, minh họa để phân tích, tìm hiểu thế giới nội dung, nghệ thuật của sáng tác Phạm Hổ, Xuân Quỳnh viết cho thiếu nhi Chúng tôi cũng tổng hợp, chắt lọc những giá trị của các tài liệu tham khảo tin cậy để có cái nhìn đa chiều, đa diện về đặc điểm thơ - văn viết cho thiếu nhi của ba tác giả trên

5.2 Phương pháp đối chiếu, so sánh :

So sánh, đối chiếu không chỉ là một thuật ngữ của khoa văn học nói riêng

mà là một phương pháp được nhiều ngành khoa học ứng dụng Trong phạm vi Khóa luận này, chúng tôi sử dụng phương pháp so sánh, để thấy được những điểm chung cũng như những nét riêng giữa các tác phẩm thơ và văn xuôi viết cho thiếu nhi của Phạm Hổ, Xuân Quỳnh để từ đó rút ra được những kết luận cần thiết phục vụ cho việc nghiên cứu Việc đối chiếu, so sánh không nhằm hạ thấp

hay đề cao mảng sáng tác nào của tác giả nào mà quan trọng hơn là chúng tôi muốn thông qua sự so sánh, đối chiếu để thấy được phong cách của mỗi người

5.3 Phương pháp hệ thống, thống kê :

Sử dụng phương pháp hệ thống để hệ thống hóa các vấn đề lý luận, các nội dung cần nghiên cứu thành những luận điểm có tính khoa học Phương pháp thống kê, lập bảng hỏi được sử dụng để tăng tính ứng dụng của đề tài, sự tương tác của quá trình nghiên cứu với hiện trạng xã hội thực tế Thông qua các số liệu thu thập được trong quá trình nghiên cứu, những kết luận trong luận văn sẽ trở nên chính xác và rõ ràng hơn

6 Đóng góp mới của luận văn

Trên cơ sở kế thừa những thành tựu trước đây, luận văn sẽ tiếp cận một cách chuyên sâu các sáng tác cho thiếu nhi của Phạm Hổ, Xuân Quỳnh để thấy được những đặc sắc về nội dung và nghệ thuật của các sáng tác đó

Qua luận văn chúng tôi cố gắng cung cấp cái nhìn hệ thống và toàn diện về sáng tác cho thiếu nhi của Phạm Hổ, Xuân Quỳnh Qua đó, luận văn góp phần khẳng định đóng góp không nhỏ của Phạm Hổ, Xuân Quỳnh vào bộ phận văn xuôi Việt Nam hiện đại dành cho trẻ em

Ngoài ra, trong hoàn cảnh văn hóa nghe nhìn tràn ngập đang làm mất đi thú đọc sách nơi thiếu nhi, nhất là các tác phẩm văn học trong nước dành cho thiếu nhi hiện nay chưa thật sự đáp ứng được nhu cầu thưởng thức của trẻ em, thì việc nhìn nhận, tìm hiểu, đánh giá sáng tác của hai tác giả từng có ảnh hưởng không nhỏ đến đời sống tâm hồn nhiều thế hệ tuổi thơ như Phạm Hổ, Xuân Quỳnh theo chúng tôi, cũng là một trong những cách gợi mở hướng sáng tác cho các nhà văn viết truyện thiếu nhi hiện nay

Mặt khác, chúng tôi hi vọng luận văn sẽ là một đóng góp cho ngành lí luận, nghiên cứu văn học thiếu nhi vốn còn đang có nhiều bỏ ngỏ và chưa được quan tâm đúng mức

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, phần nội dung gồm 3 chương:

Chương 1 Văn học viết cho thiếu nhi - một loại hình văn học đặc biệt và

chân dung sáng tạo của Phạm Hổ, Xuân Quỳnh

Chương 2 Thơ của viết cho thiếu nhi của Phạm Hổ, Xuân Quỳnh– đặc sắc

về nội dung và nghệ thuật

Chương 3 Văn xuôi của Phạm Hổ, Xuân Quỳnh viết cho thiếu nhi – đặc sắc

về nội dung và nghệ thuật

 PHẦN NỘI DUNG 

CHƯƠNG I VĂN HỌC VIẾT CHO THIẾU NHI – MỘT LOẠI HÌNH VĂN HỌC ĐẶC BIỆT VÀ CHÂN DUNG SÁNG TẠO CỦA PHẠM HỔ,

XUÂN QUỲNH

1.1 Nhu cầu văn học của thiếu nhi trên cơ sở tâm lý học trẻ em

Từ xưa tới nay, trẻ em cũng như người lớn luôn có nhu cầu học hỏi, khám phá tri thức và thế giới xung quanh Các em có thể tìm hiểu học hỏi theo nhiều cách khác nhau nhưng nhìn chung văn hóa đọc sách luôn được các em và phụ huynh ưu tiên Vì vậy văn học luôn là nhu cầu cần thiết và hữu ích với lứa tuổi măng non

Mặc dù văn học viết cho thiếu nhi ở Việt Nam mới được hình thành nhưng nó đã đạt được những thành tựu đáng kể, được các em đón nhận một cách nồng nhiệt bởi nó phù hợp với những đặc điểm tâm sinh lý của các em Vậy đặc điểm tâm sinh lý của các em giai đoạn này có gì đặc biệt?

Theo các nhà tâm lý học, ở trẻ em nhận thức còn nặng về cảm tính, trí tưởng tượng gắn liền với hình ảnh trực quan nên tất cả những gì mới lạ, bất ngờ, ngộ nghĩnh, hóm hỉnh đều thu hút sự chú ý, tạo hứng thú gơi dậy trí tò mò, lòng ham hiểu biết của các em Thiếu nhi tiếp nhận văn học theo cách riêng của mình Các em luôn khao khát khám phá, giao hòa với thế giới xung quanh bằng câu hỏi

“đây là cái gì?” “tại sao…” Các em sẽ đi tìm câu trả lời cho những câu hỏi ấy

trong những truyện cổ tích, những thể loại văn học viết cho các em, những truyện thần thoại, truyền thuyết… hay những lời giải thích của người lớn Các câu trả lời ko đòi hỏi phải chính xác, chi tiết, cụ thể, lột tả bản chất của sự vật hiện tượng mà chỉ cần dừng lại ở mức độ “có lý” đối với các em Mặc dù sự “có

lý” ấy đôi khi là sự “phi lý” đối với người lớn nhưng nó vẫn đáp ứng được nhu cấu của trẻ thơ và được trẻ thơ đón nhận một cách thích thu

Ngày nay, do những tác động của xã hội hiện đại, tâm lý trẻ đã ít nhiều thay đổi và nhu cầu đọc sách của các em cũng thay đổi, không giống các độc giả nhí trước đây nữa Trước sự biến chuyển mang tính khách quan ấy, các nhà văn, nhà thơ cần tìm tòi đổi mới cách viết cho phù hợp với thế hệ trẻ thời đại mới, nhưng nhất quyết phải giữ được tinh thần nhân văn truyền thống, bản sắc văn hóa Việt Nam và giá trị văn chương đích thực, không thể chiều lòng trẻ theo những thị hiếu và nhu cầu giải trí tầm thường

Văn học thiếu nhi luôn là mảnh đất đầy tiềm năng nhưng cũng nhiều thách thức Sở dĩ như vậy là vì văn học thiếu nhi tuy có đề tài phong phú, hấp dẫn nhưng lại khó viết, khó hay và khó tìm độc giả Vì cuộc sống là một dòng chảy không ngừng nên theo thời gian, độc giả của văn học thiếu nhi cũng đòi hỏi các tác giả phải đổi mới cách nhìn, cách viết cho phù hợp với thời đại mới

tỏ ra “non” hơn trong cảm xúc so với các thế hệ trước.Vậy nên viết cái gì, viết như thế nào cho lứa tuổi măng non cùng việc tìm ra một đường hướng phát triển cho văn học thiếu nhi là những vấn đề đang được đặt ra cho người sáng tác và tất

cả những ai quan tâm đến mảng văn học này

Viết cho thiếu nhi là lựa chọn không đơn giản Trẻ em khác người lớn, nhận thức chưa chín, kinh nghiệm sống chưa có, tâm hồn mỏng manh, trong sáng như cây non Làm sao viết để các em đọc thấy đúng là mình, gần gũi với cuộc sống và suy nghĩ, tâm lí, xúc cảm của mình, không lên gân xơ cứng… - đó

là thử thách đối với người sáng tác Ở một số tác phẩm viết cho thiếu nhi, quả thực có tình trạng áp đặt suy nghĩ của người lớn Có truyện mang tính dạy

dỗ như những bài học đạo đức, công dân Đã đến lúc người viết cho thiếu nhi phải đổi mới cách viết và cách nhìn - mỗi một tác phẩm phải là tiếng nói gần gũi với các em, phải là sự cộng hưởng những tâm tư, tình cảm của các em và mang

không khí, nhịp điệu của cuộc sống hiện đại, chứ không thể áp đặt cái hay của một thời vào mọi thời Nói cách khác, người viết phải thực sự hiểu các em và thời đại các em đang sống Nhà văn lão thành Thy Ngọc từng cho rằng: “Viết cho thiếu nhi trước hết phải có tính giáo dục, song lại phải giản dị mà vẫn hấp dẫn Ngay cả đến giờ, càng viết tôi càng thấy khó Bởi hấp dẫn không phải là cầu

kỳ, mới lạ, mà là cách đặt vấn đề như thế nào Nhưng trên hết, mình phải hết lòng với các em thì mới viết được Phải chăng vì vậy mà những cây viết trẻ hiện nay hình nhưkhông mấy tâm huyết với đề tài thiếu nhi?”

1.2 Đặc trưng thẩm mỹ của văn học viết cho thiếu nhi

Văn học thiếu nhi chủ yếu xoay quanh các đề tài về gia đình, nhà trường,

xã hội với các mối quan hệ gần gũi giữa trẻ em và cha mẹ, bạn bè, thầy cô… Song điểm đặc biệt ở đây là dù chọn những đề tài hết sức gần gũi nhưng văn học thiếu nhi lại chứa đựng nhiều yếu tố liên tưởng, tưởng tượng Với tư duy “vật ngã đồng nhất”, trẻ em nhìn cuộc sống trong sự sinh động và biến chuyển không ngừng Sự tưởng tượng khiến cho nhân vật trong các sáng tác thiếu nhi có thể là hết thảy mọi sự vật, loài vật xung quanh ta Nhân vật trung tâm trong văn học thiếu nhi thường là trẻ em hoặc các loài vật, sự vật mang dáng dấp của lứa tuổi này với những điểm tương đồng về tâm lý, tính cách Nhân vật trung tâm thường trải qua nhiều cuộc phiêu lưu hay gặp phải những biến cố lớn trong cuộc đời, làm thay đổi nhận thức và từ đó rút ra được bài học trong cuộc sống Nhân vật chức năng trong văn học thiếu nhi là những ông bụt, bà tiên, cô tiên có quyền năng, sức mạnh, mang vẻ đẹp phúc hậu, xuất hiện với vai trò tạo phép, hiện thực hóa những giấc mơ hay giúp đỡ những người nghèo khổ Văn học thiếu nhi chứa đựng nhiều yếu tố hoang đường, kì thú, khó tin với những sự kiện bất ngờ, không thể lường trước làm thúc đẩy mạch truyện.Văn học thiếu nhi vừa mô phỏng thế giới hiện thực, vừa hướng đến xây dựng một thế giới lý tưởng Sự tưởng tượng mở rộng biên giới cho những sáng tạo không ngờ của trẻ em Những liên tưởng đó hết sức dễ thương, ngộ nghĩnh, thậm chí khôi hài, đòi hỏi

người trưởng thành khi đọc tác phẩm của văn học thiếu nhi phải biết “hòa mình”,

“nhập cuộc” với cách cảm, cách nghĩ của trẻ em

Trong văn học thiếu nhi người đọc dễ dàng tìm thấy hệ thống các hình ảnh, phương tiện có giá trị minh họa, liên tưởng hấp dẫn Truyện tranh Nhật Bản

từ ngày du nhập vào Việt Nam với những tác phẩm nổi tiếng như Doraemon, Conan, Thủy thủ mặt trăng đã góp phần hình thành thói quen “đọc truyện, xem tranh” cho trẻ em Việt Nam Hiện nay tham khảo các sách, truyện chữ dành cho thiếu nhi tại Nhà xuất bản Kim Đồng thì có đến hơn 80% các ấn phẩm có tranh, ảnh minh họa và 100% các tác phẩm có màu bìa bắt mắt, rực rỡ Trẻ nhỏ thường

có tư duy bằng hình tượng, hay bị hấp dẫn bởi màu sắc, hình khối, đường nét nên những hình ảnh minh họa dù đơn giản hay phức tạp đều ít nhiều tác động đến tâm lý các em và tạo ra những hiệu quả nhất định trong quá trình đọc

Văn học thiếu nhi có chức năng nhận thức, thẩm mĩ, giáo dục trong đó chức năng giáo dục là chức năng quan trọng nhất Tính giáo dục là mục đích và cũng

là chức năng của mọi tác phẩm văn học thiếu nhi Tác phẩm nghệ thuật được sinh ra để hướng con người đến cái chân- thiện- mỹ Tính giáo dục trong văn học thiếu nhi có thể xem là đặc trưng nổi bật hơn cả Tính chất này được quí định bởi đối tượng và độc giả của văn học thiếu nhi: trẻ em Đây là một độc giả còn ít kinh nghiệm sống, chịu tác động mạnh của môi trường xung quanh Việc các em đọc gì, nghe gì, xem gì đều ảnh hưởng trực tiếp đến việc hình thành nhân cách

và đặc điểm tâm lý Chính bởi vậy mà những người sáng tác văn học thiếu nhi

dù ngẫu hứng, truyền miệng hay thành văn đều muốn xây đắp cho các em một tâm hồn phong phú, một trái tim giàu xúc cảm, biết yêu thương và giàu lòng vị

tha Nói như các tác giả Vân Thanh, Nguyên An trong Bách khoa toàn thư Văn

học thiếu nhi Việt Nam - Tập 1 thì: “Các em còn tìm được trong đó một lời nhắc

nhở, một sự răn dạy, với những nguồn động viên, khích lệ, những sự dẫn dắt ý nhị, bổ ích… trong quá trình hình thành tính cách mình” [25; 15] Chính vì thế

mà giá trị giáo dục thấm đẫm trong các tác phẩm văn học thiếu nhi không hề thô

mộc, hiển ngôn như nhiều người nhận xét mà trái lại rất kín đáo và tinh tế, bồi dưỡng tâm hồn, đem đến cho các em cái nhìn tươi mới về con người và cuộc đời Những nhận xét trên đây không bao hàm hết mọi đặc trưng của văn học thiếu nhi mà chỉ là những ý kiến mang tính chủ quan của chúng tôi với mong muốn giúp cho quá trình nghiên cứu văn học thiếu nhi nói chung và văn học thiếu nhi Phạm Hổ, Xuân Quỳnh nói riêng được khoa học hơn

1.3 Phác họa về văn học viết cho thiếu nhi ở Việt Nam

Những công trình nghiên cứu văn học đã tạo dựng được bức tranh khái quát

về diện mạo nền văn học thiếu nhi Việt Nam từ trước năm 1945 đến nay và khẳng định rằng văn học thiếu nhi là dòng văn học đã, đang và sẽ được giới phê

bình quan tâm định hướng, có thể kể đến cuốn Bách khoa thư văn học thiếu nhi

Việt Nam của hai tác giả Vân Thanh, Nguyên An; Giáo trình văn học trẻ em của

tác giả Lã Thị Bắc Lý; Phác thảo văn học thiếu nhi Việt Nam và Văn học thiếu

nhi Việt Nam – nghiên cứu, lí luận, phê bình, tiểu luận của Vân Thanh… Để có

cái nhìn lịch đại về văn học thiếu nhi Việt Nam, có cơ sở khoa học trong việc nghiên cứu các sáng tác của Phạm Hổ, Xuân Quỳnh viết cho thiếu nhi, chúng tôi xin trình bày một số nét khái quát về văn học thiếu nhi Việt Nam Dưới đây là những ghi nhận hết sức sơ lược do chúng tôi tham khảo từ các tài liệu tin cậy

Có thể nói văn học thiếu nhi Việt Nam đã khởi nguồn từ nguồn mạch văn học dân tộc xa xưa, từ những lời ru ầu ơ bên nôi của bà, của mẹ, đến những bài vè, bài hát đồng dao cùng chúng bạn hay câu chuyện cổ tích theo chúng ta suốt biết bao những năm tháng tuổi thơ, nơi có cô Tấm chui ra từ quả thị, có chàng Thạch Sanh, chàng Sọ Dừa và bà tiên, ông bụt…Trải qua nhiều giai đoạn phát triển, văn học thiếu nhi Việt Nam đã có cả một kho tàng các tác phẩm phong phú, trong đó chiếm số lượng lớn là các câu chuyện cổ tích, các bài đồng dao hay câu chuyện ngụ ngôn, chuyện tiếu lâm mà hầu như chúng ta đều đã thuộc nằm lòng Ban đầu, những sáng tác của văn học thiếu nhi Việt Nam đều là các tác phẩm truyền miệng, khuyết danh, do tập thể nhiều người dân lao động sáng tác làm bài

học, lời răn cho con, cháu mình Ý thức dùng văn chương để giáo dục, định hướng cho thế hệ trẻ đã xuất hiện rất sớm ở Việt Nam Có thể nói so với các loại hình nghệ thuật trừu tượng khác như hội họa, âm nhạc thì văn học gần gũi và dễ tác động đến việc hình thành nhân cách của các em hơn Tuy nhiên, theo nghiên cứu của một số học giả thì văn học thiếu nhi Việt Nam thực sự khởi sắc và bước vào giai đoạn văn học viết, hình thành một đội ngũ sáng tác chuyên nghiệp, có định hướng trong sáng tác chỉ kể từ sau năm 1945 Có thể coi cuộc Cách mạng tháng Tám năm 1945 đã làm thay đổi diện mạo của cả nền văn học Việt Nam và văn học thiếu nhi cũng không phải là ngoại lệ Đây dường như là một “cú hích” cần thiết, đưa văn học thiếu nhi Việt Nam - vốn là nền văn học đã có nền tảng văn học dân gian vững chắc - tiến đến quá trình hiện đại hóa với những bước phát triển mới, phù hợp với nhu cầu tất yếu của lịch sử văn học dân tộc

- Phân kỳ văn học thiếu nhi Việt Nam

Giáo trình văn học trẻ em của PGS TS Lã Thị Bắc Lý đã phân kỳ tiến trình

phát triển của văn học thiếu nhi Việt Nam thành cách thời kì và giai đoạn khác nhau:

+ Giai đoạn trước Cách mạng tháng Tám năm 1945: Là giai đoạn văn học mang tính chất nền móng với vai trò chủ đạo của văn học dân gian trong nền văn học thiếu nhi Đến nửa cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX, kể từ khi chữ quốc ngữ xuất hiện thì diện mạo văn học thiếu nhi mới có nhiều thay đổi Văn học nước ngoài được du nhập nhiều vào Việt Nam, trong đó phải kể sự phát triển của thể loại văn học dịch, quá trình tiếp thu, ảnh hưởng văn hóa phương Tây đã tạo ra những thay đổi căn bản và trên nhiều phương diện trong nền văn học dân tộc, trong đó có văn học thiếu nhi Lực lượng sáng tác đã được chuyên nghiệp hóa,

đó không còn là các nhà Nho mà thay vào đó là các trí thức Tây học với nhiều quan điểm, tư tưởng tiến bộ Nhóm Tự Lực văn đoàn không chỉ tập trung vào những sáng tác dành cho giới thanh niên thành thị mà các tác phẩm của nhóm

như Hoa hồng, Hoa mai, Hoa xuân, Tuổi xanh…v.v đã chứng minh rằng thiếu

nhi cũng là một đối tượng và độc giả tiềm năng của văn học Điểm hạn chế là những sáng tác này mới chỉ dừng khai thác đề tài thành thị, chưa chú trọng đến

đề tài nông thôn, tỉnh lẻ Bên cạnh đó, giai đoạn này cũng ghi nhận nhiều sáng

tác văn học thiếu nhi dưới hình thức truyện loài vật mà tiêu biểu là Đám cưới

chuột, Võ sĩ bọ ngựa, Dế mèn phiêu lưu ký (1941) của Tô Hoài , Bài học quét nhà (1942) của Nam Cao… Tiêu biểu là truyện Dế mèn phiêu lưu ký đã được

không chỉ nhận được sự yêu mến của trẻ em Việt Nam mà còn được trẻ em của nhiều nước trên Thế giới đón nhận

+ Giai đoạn sau Cách mạng tháng Tám năm 1945: Giai đoạn chứng kiến bước chuyển mình vĩ đại của lịch sử dân tộc và ghi nhận sự khởi sắc của nền văn học thiếu nhi Việt Nam Sau năm khi thành lập vào năm 1945, chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã quan tâm đến việc chăm sóc và giáo dục thiếu niên - nhi đồng Việt Nam và xem văn học và nghệ thuật là khâu quan trọng trong các phương tiện giáo dục thế hệ trẻ Trong những năm 1945 - 1946, các loại sách

như Gương chiến đấu của Hội Văn hóa Cứu quốc và của Nhà xuất bản Cứu

Quốc (cơ quan Mặt trận Việt Minh) đã được xuất bản tại Hà Nội

Năm 1954, nhân kỉ niệm ngày Quốc tế thiếu nhi 1/6 Theo gợi ý của Bác Hồ,

Trung ương Đoàn đã giao cho báo Tiền phong xuất bản ấn phẩm đặc biệt dành cho thiếu nhi Tờ báo mang tên: Tiền phong Thiếu niên, đây là tiền thân của Báo

Thiếu niên Tiền phong sau này Đó cũng chính là ngày trọng đại của báo Thiếu

niên Tiền phong Tờ báo gắn bó với nhiều thế hệ thiếu niên nhi đồng Việt Nam

Sau đó, một loạt các tờ báo như Tuổi trẻ, Xung phong cũng ra đời, tạo ra một

môi trường văn hóa lành mạnh để thiếu nhi Việt Nam có cơ hội sinh hoạt, học tập và tham gia sáng tác, bày tỏ tâm tư nguyện vọng…

Sau năm 1954, Tủ sách Kim Đồng được tiếp tục xuất bản do Nhà xuất bản

Thanh Niên (thuộc Trung ương Đoàn Thanh niên Lao động Việt Nam) phụ trách Tại Đại hội Văn nghệ toàn quốc Việt Nam lần thứ II (tháng 2 năm 1957) đã đề ra

nhiệm vụ sáng tác và xuất bản sách phục vụ thiếu nhi Từ đó đã tiến hành bàn bạc và chuẩn bị cho sự ra đời một Nhà xuất bản sách cho thiếu nhi Việt Nam Sau Đại hội lần thứ VI của Đảng Cộng sản Việt Nam (1986), đặc biệt là kể từ

khi ra nhập tổ chức WTO xã hội Việt Nam đã có nhiều biến chuyển “Sự cởi

trói về mặt tư tưởng” đã tạo ra bước chuyển mình cho văn học Việt Nam nói

chung và văn học thiếu nhi nói riêng Lực lượng sáng tác văn học thiếu nhi trong giai đoạn này đã phát triển hùng hậu hơn, có tính chuyên nghiệp cao hơn Bên cạnh lớp nhà văn đã có nhiều thành công trước năm 1945 như lớp nhà văn ở miền Bắc: Nguyễn Huy Tưởng, Nguyễn Xuân Sanh, Tô Hoài, Phạm Hổ… lớp nhà văn ở miền Nam: Đoàn Giỏi, Nguyễn Đình Thi, Dương Thu Hương, Xuân Quỳnh, Phan Thị Thanh Nhàn, Trần Đăng Khoa… thì đã có sự góp mặt của các cây bút trẻ đầy triển vọng như Nguyễn Thị Như Trang, Lê Cảnh Nhạc, Nguyễn Nhật Ánh Có lẽ chưa bao giờ văn học thiếu nhi Việt Nam lại phát triển và thay đổi trên nhiều phương diện như ở thời kì này Sáng tác cho thiếu nhi ngày càng

có sự mở rộng về đề tài cũng như hướng tiếp cận đời sống Bên cạnh việc kế thừa và phát huy những thành tựu cũ, còn có sự nhìn nhận và khai thác vấn đề ở chiều sâu mới, thực hơn, toàn diện hơn

Văn học thiếu nhi Việt Nam những năm gần đây đang đứng trước nhiều cơ hội và thách thức mới Về thách thức, hiện nay việc thị trường sách phát triển

quá mạnh đã dẫn đến nhiều hệ quả tiêu cực Theo bài nghiên cứu Văn hóa đọc

của trẻ em Việt Nam - Thực trạng và giải pháp (Hội thảo quốc tế về đóng góp

của Khoa học xã hội - nhân văn trong phát triển kinh tế - xã hội) của PGS.TS Thị Bắc Lý, Ths Nguyễn Thị Thu Nga, Ths Lê Thị Minh Nguyệt thì “văn hóa đọc của thiếu nhi hiện nay rất đáng lo ngại từ nhiều phương diện” Đối với các em thiếu nhi ngày nay thì đọc sách đã không còn là “sở thích số một” như thế hệ cha ông ngày trước Nhiều phụ huynh tỏ ra rất hoang mang khi đi mua sách cho con,

họ thấy khó khăn trong việc tìm ra một cuốn sách vừa mang tính giải trí, vừa có giá trị giáo dục phù hợp với lứa tuổi của con mình Truyện dịch từ nước ngoài

tuy nhiều nhưng chưa hẳn đã phù hợp với trẻ em Việt Nam, bên cạnh đó thì truyện Việt Nam tuy có tính giáo dục nhưng đôi khi được giới thiệu theo một cách khô khan, cứng nhắc và không đầu tư về mặt hình ảnh nên khó thu hút được trẻ… Bên cạnh đó thì sách, truyện cũng phần nào chịu “lép vế” bởi các phương tiện truyền thông khác, đặc biệt là sự bùng nổ của Internet

Tuy nhiên, có một điều không thể phủ nhận là thị trường sách thiếu nhi ở Việt Nam hiện nay đã có những bước phát triển tích cực, đa dạng và phong phú cả về

số lượng và chất lượng Trên các kệ sách hiện nay không chỉ có sách dịch, truyện tranh nước ngoài mà rất nhiều truyện tranh Việt Nam, truyện lịch sử, truyện về các vị anh hùng dân tộc, sách phổ cập kiến thức khoa học - xã hội đã được xuất

bản và nhận được sự yêu mến của trẻ nhỏ Tiêu biểu có thể kể đến bộ sách Sử ta

chuyện xưa kể lại, Tủ sách vàng, tuyển tập Tủ sách tuổi hồng, bộ Những truyện hay viết cho thiếu nhi của các tác giả Nguyễn Huy Tưởng, Phạm Hổ, Nguyên Hương, Xuân Quỳnh, Trần Hoài Dương, Vũ Tú Nam Đây là những sáng tác

mang tính giáo dục cao, có ảnh hưởng tích cực đến các em, là người bạn thân thiết đồng hành cùng các em trên con đường tiếp nhận tri thức và hoàn thiện nhân cách

1.4 Hành trình sáng tạo và phong cách nghệ thuật của Phạm Hổ, Xuân Quỳnh

1.4.1 Hành trình sáng tạo và phong cách nghệ thuật của Phạm Hổ

yên ả của những năm tuổi thơ ấy đã để lại trong tâm trí Phạm Hổ những tình cảm thân thương dịu ngọt Phạm Hổ sống xa quê hơn 50 năm - hoàn cảnh này là một thôi thúc, tạo nên chiều sâu cho mảng sáng tác với cảm hứng tình yêu quê hương trong sáng tác của ông Mỗi khi có dịp viết về miền đất và con người Bình Định, Phạm Hổ luôn tỏ ra say sưa với những tình cảm quê hương ngọt ngào, nhất là khi nó gắn liền với những kí ức tuổi thơ trong trẻo, mộc mạc mà thấm sâu trong lòng ông

Năm 1943, Phạm Hổ đỗ thành chung nhưng vì bị tai nạn nên không thể ra Huế học ban tú tài trường Quốc học Huế Ông làm thư kí công nhật cho tòa sứ Quy Nhơn để giúp đỡ mẹ nuôi các em và tự học để thi tú tài.Cách mạng tháng Tám thành công - theo lời tự thuật của Phạm Hổ - cái duyên nghiệp với văn học nghệ thuật mới bắt đầu, dẫu rằng ông vốn say mê văn học từ nhỏ Làm thư kí thường trực ở Chi hội văn hóa Cứu Quốc do nhà thơ Trần Mai Ninh phụ trách rồi

dự học lớp hội họa kháng chiến liên khu 5 do họa sĩ Nguyễn Đỗ Cung chủ nhiệm, rồi đi thực tế sáng tác ở miền tây Bình Định (vùng giáp cận An Khê), Phạm Hổ vừa vẽ vừa làm thơ, và như ông thừa nhận có khi mê làm thơ hơn vẽ Đến đầu năm 1950, Phạm Hổ được cử đi dự hội nghị Văn học toàn quốc

ở Việt Bắc với tư cách là một nhà thơ trẻ liên khu 5

Trong khoảng thời gian 1952-1953, Phạm Hổ có “hai năm vàng” (chữ dùng

của Phạm Hổ) ở quê, ông vừa làm công tác văn hóa thông tin vừa thâm nhập sâu vào thực tế đời sống để có thể hiểu thế nào là nông dân, thế nào là chân lấm tay bùn, thế nào là đầu tắt mặt tối… Phạm Hổ xem đó là những tư liệu cần thiết để một nhà văn sáng tác phục vụ nhân dân Tháng 1-1954 Phạm Hổ có mặt ở Hà Nội và làm công tác đối ngoại ở Hội Văn nghệ Trung ương Năm 1957, ông được kết nạp vào Hội nhà văn Việt Nam ngay khóa đầu tiên Cũng trong thời gian này, Phạm Hổ cùng với các nhà văn Nguyễn Huy Tưởng, Tô Hoài thành lập nhà xuất bản Kim Đồng - cơ quan chuyên trách ấn hành những tác phẩm dành riêng cho thiếu nhi Trong những năm chống Mĩ, Phạm Hổ làm việc trong nhiều

cương vị ở nhà xuất bản Kim Đồng, nhà xuất bản Hội nhà văn, báo Văn nghệ… Ông đi nhiều nơi, có khi vào cả tuyến lửa Quảng Bình, Vĩnh Linh để lấy tài liệu sáng tác Đất nước thống nhất, Phạm Hổ vẫn tiếp tục đi nhiều nơi và sáng tác, nhất là sáng tác cho thiếu nhi Việt Nam Năm 1983, Phạm Hổ là Chủ tịch hội đồng văn học thiếu nhi của Hội nhà văn Việt Nam Năm 1995, ông về hưu nhưng vẫn tiếp tục viết cho các độc giả nhỏ tuổi thân yêu và cho cả người lớn

Sự phong phú trong thể loại và số lượng dày dặn của tác phẩm ít nhiều chứng minh cây bút Phạm Hổ có nguồn tiềm lực sáng tạo dồi dào và khá linh động Viết cho người lớn, Phạm Hổ có những tác phẩm khá đặc sắc như: Cây bánh tét của người cô, Người vợ lẽ, Vườn xoan (truyện ngắn), Những ô cửa những ngả đường (thơ)… Tuy nhiên, nói đến Phạm Hổ trước hết và hơn hết phải nói đến sự đóng góp của ông cho nền văn học thiếu nhi nước nhà Hơn 60 năm cầm bút vì tình yêu trẻ, Phạm Hổ đã để lại khoảng trên 20 tập thơ, 9 tập truyện và 4 vở kịch

tặng riêng các em [49, tr.102] Những tác phẩm chính: Thơ: Em tre (1948) Chú

bò tìm bạn (1957) Em thích em yêu (1958) Những người bạn nhỏ (1960) Bạn trong vườn (1967) Từ không đến mười (1973) Mẹ, mẹ ơi, cô bảo (1980) Những người bạn im lặng (1984) Đỗ trắng đỗ đen (1991) Cháu chọn hạt nào (1992) Câu chuyện về Miu trắng (1993) Truyện: Viết thư cho cha (1959) Khẩu súng người ông (1960) Cất nhà giữa hồ (1964) Chuyện hoa, chuyện quả (tập một,

1974) Lửa vàng, lửa trắng (1976) Chuyện hoa chuyện quả (tập hai, 1982) Tiếng

sáo và con rắn (Chuyện hoa - chuyện quả, tập ba, 1985) Ngựa thần từ đâu đến

(1986) Những chú sẻ con (1988) Hai vợ chồng và con voi quý (Chuyện hoa - chuyện quả, tập bốn, 1988) Chim lưu ly (Chuyện hoa - chuyện quả, tập năm, 1990) Quả tim bằng ngọc (Chuyện hoa - chuyện quả, tuyển chọn, 1993) Lửa

vàng, lửa trắng, lửa nâu (1993) Kịch: Nàng tiên nhỏ thành Ốc (1981) Tìm gặp lại anh (1981) Người gái hầu của Mị Châu (1984) Mị Châu và chiếc áo lông

ngỗng (1984) Phạm Hổ đã được trao tặng các giải thưởng văn học: Giải A trong

các cuộc vận động sáng tác cho thiếu nhi với các tập thơ “Chú bò tìm bạn”

(1957-1958), “Chú vịt bông”(1967-1968) Giải thưởng chính thức về thơ viết

cho thiếu nhi của hội đồng văn học thiếu nhi, Hội nhà văn Việt Nam với tập thơ

“Những người bạn im lặng” (1985) Giải thưởng cuộc thi sáng tác kịch bản cho thiếu nhi do Hội nghệ sĩ sân khấu tổ chức với vở kịch “Nàng tiên nhỏ thành Ốc”

(1986) Với những đóng góp quan trọng cho nền văn học thiếu nhi, Phạm Hổ xứng đáng với Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật ( đợt I-2001)

Tính từ tập truyện đầu tiên "Em Tre" (1949) đến năm 1993, Phạm Hổ đã có

11 tập thơ, 9 tập truyện, 4 vở kịch viết cho các em Ngoài ra ông có 8 tập thơ, văn viết cho người lớn Trong những năm kháng chiến chống Pháp, Phạm Hổ

hoạt động văn nghệ ở khu V Thơ của ông được in ở 2 tập "Em vẽ Bác Hồ" (1948) và "Lúa non" (1952) Ở 2 tập sáng tác phục vụ kịp thời và có ý nghĩa tập

dượt này đã bắt đầu bộc lộ thiên hướng viết cho thiếu nhi của ông

Và quả vậy, lĩnh vực mà ông thành công hơn cả là văn thơ viết cho thiếu nhi Điều đó, giúp ông có một vị trí trong nền văn học thiếu nhi hiện đại của nước ta

Có thể kể các tập truyện dành cho các bạn đọc nhỏ tuổi là: Bê và Sáo, Viết thư

cho cha, Khẩu súng người ông, Chuyện hoa chuyện quả, Bạn trong vườn, Chú

bò tìm bạn, Từ không đến mười, Mẹ, Mẹ ơi, Cô bảo

Năm 1996, NXB Kim Đồng đã cho ra mắt tập "Chú bò tìm bạn" gồm những

bài văn và thơ của Phạm Hổ được tuyển chọn từ những truyện đã xuất bản từ năm 1955 đến năm 1995, trong đó có một số bài đã được dịch và giới thiệu ở Nga, Ukraina, Trung Quốc, Pháp, Đức, Hungari…

Viết cho các em, ngòi bút Phạm Hổ khá linh hoạt với những cách chuyển đổi

từ góc nhìn đến giọng điệu, lúc giọng trẻ thơ nói với nhau, lúc là giọng các cháu trò chuyện với thế giới thiên nhiên, và cũng có lúc là giọng của ông, một người cha, người anh ôn tồn, nhân hậu … Với bút pháp đó, thế giới trẻ thơ trong sáng tác của Phạm Hổ khá phong phú, vừa gần gũi với những trò chơi, sinh hoạt học hành, lại vừa dẫn dắt suy tưởng làm tâm hồn các em bay bổng hơn

Ngày 4 tháng 5 năm 2007, Phạm Hổ qua đời ở tuổi 81 Song, hình như với thiếu nhi Việt Nam, ông già tóc bạc ấy vẫn mãi là người bạn thân thiết của tuổi nhỏ

1.4.1.2 Phong cách nghệ thuật của Phạm Hổ

Trong sự liên tưởng của Trần Đăng Khoa, Phạm Hổ không chỉ là một con người trần thế, với mùi mồ hôi trần tục, cùng cái ốm, cái đau, cái hắt hơi, sổ mũi

- những cái bệnh, cái tật thôngdụng của cõi phàm trần mà ông còn là một món quà đặc biệt mà Tạo hoá đã thửa riêng để trao tặng các đấng con trẻ [38, tr.3] Những tác phẩm của Phạm Hổ luôn cho người đọc, nhất là trẻ con, cái cảm giác quen thuộc và rất máu thịt với mình Có được cảm giác ấy, hẳn nhiên là nhờ công truyền đạt của tác giả Bởi như một quy luật tự nhiên, người viết ra nó như viết cái điều máu thịt của chính mình nên mới có khả năng khiến cho người đọc

có sự tương cảm đẹp đẽ và gần gũi ấy Cho nên, có thể nói, với Phạm Hổ, viết về cuộc sống với các chất liệu quen thuộc là một trong những cách thể hiện cái máu thịt của mình Người đọc thường bắt gặp hình ảnh những cây cà rốt, bắp cải, cây dứa, cây dừa đến na, ổi, sung, roi, thị, táo… hay những con vật thân thuộc: chó, mèo, gà, bê, bò, chuồn chuồn, vịt, ngỗng trong sáng tác của Phạm Hổ Nhà văn luôn chú ý phát huy thế mạnh trong quan sát, miêu tả, trong chọn lựa chất liệu và phát triển hình ảnh quen thuộc ấy vào cuộc sống riêng của từng tác phẩm Con đường sáng tạo của Phạm Hổ, rõ ràng, không phải là con đường của sự dễ dãi Như một mao mạch dẫn nước tự nhiên từ rễ lên thân, lên lá, lên ngọn ở cây cối, cái máu thịt - cũng là thế mạnh của một nhà văn sẽ được hấp thụ để tạo nên cá tính sáng tạo độc đáo và hấp dẫn của riêng họ

Phạm Hổ từng quan niệm: “Sáng tác mỗi người có một phong cách riêng,

một lối làm riêng biệt để đi đến có hiệu quả nhất, còn tùy theo cái tạng của từng người” [26, tr.29] Dẫn chứng riêng về đề tài loài vật trong thơ viết cho thiếu

nhi, chúng ta không thể không thừa nhận rằng Võ Quảng viết về loài vật có phần phong phú hơn so với Phạm Hổ Tuy nhiên, nếu trong mỗi bài thơ viết về con

vật, Võ Quảng luôn chú ý tạo ra một bản hợp xướng với nhiều tiếng hát, lời ca như Anh Đom đóm, Phải chung màu lại…(cho nên thế giới loài vật trong thơ Võ Quảng đông đúc, phong phú với đom đóm, bồ chao, chẫu chàng, châu chấu voi, bói cá) thì Phạm Hổ chủ trương qua những dòng thơ ngắn gọn, giản dị, nhưng chạm khắc vào thời gian, vào lòng người chân dung những con vật tinh nghịch thông minh, thơ ngây như con trẻ Thế giới loài vật trong thơ viết cho thiếu nhi của Phạm Hổ thật ngộ nghĩnh đáng yêu Từ những con vật thật thân quen: chó, mèo, gà, bê, bò, chuồn chuồn, vịt, ngỗng nhà thơ đã thổi vào đó một sự sống tươi non mang hơi thở, tâm hồn và khát vọng trẻ thơ Chú bê háu đói suốt ngày

nũng mẹ (Bê đòi bú), Sáo ăn na rơi hột mà đâu có biết “chính na sáo trồng” (Sáo

ăn na) Ngỗng đọc sách ngược lại cứ tưởng xuôi (Ngỗng và vịt) Mỗi loài vật

vừa mang nét đặc trưng giống loài vừa được nhân cách hóa thành những người bạn tinh nghịch, vui nhộn của bé

Chúng tôi xin nói thêm về ý thức sáng tạo trong văn chương của Phạm Hổ ở thể loại truyện Thông thường, khi viết lại truyện cổ dân gian, các nhà văn

thường khai thác nguyên vẹn hay toàn bộ cốt truyện (Tô Hoài viết Đảo hoang,

Nhà Chữ, Chuyện nỏ thần; Nguyễn Huy Tưởng viết Con cóc là cậu ông trời, Truyện bánh chưng) Phạm Hổ không theo cách này, ông chỉ lấy một hình tượng

hay dựa vào kết truyện rồi tạo ra một tác phẩm mới Chúng ta có thể thấy rõ sự sáng tạo của Phạm Hổ khi đọc Ngựa thần từ đâu tới Truyện này có liên quan đến truyền thuyết quen thuộc: Thánh Gióng Bao thế hệ tuổi thơ Việt Nam đã tiếp nhận một điều rõ ràng từ truyền thuyết ấy: ngựa sắt là do nhà vua làm theo yêu cầu của cậu bé làng Gióng Phạm Hổ viết khác Câu chuyện bắt đầu từ việc hai cha con ở một vùng núi xa xôi quyết đưa con ngựa hồng về xuôi cho Thánh Gióng ra trận Chú ngựa hồng sau khi bị giết đã hóa thành ngựa đất, rồi nhờ giọt máu của cụ già, nhờ ăn sắt uống lửa của nhân dân mà trở thành ngựa thần Có thể thấy, vẫn là nội dung đề cao lòng yêu nước của nhân dân nhưng cách viết của

Phạm Hổ là một khám phá mới từ các giá trị dân gian tưởng đã ổn định, bất di bất dịch

Đọc sáng tác của Phạm Hổ, chúng ta như được sống trong một không gian quê hương, cũng là sống trong cái tình dân tộc của nhà văn khi tạo dựng nên những hình ảnh thân quen đó: “Ông thầy dạy đàn cảm thấy dễ chịu khi ngồi trong nhà nhìn ra vườn Khúc lượn của con sông ở đây càng ngắm kĩ càng thấy đẹp Những cây sung và những lùm tre ở bờ bên kia xanh biếc, um tùm soi bóng xuống dòng sông nhìn nửa hư, nửa thực như trong tranh vẽ Xa xa là những rặng

núi xanh mờ tím nhạt như trong mơ.” (Cây đàn và bầu rượu của người thầy)

Nguyễn Đăng Mạnh nói: “Muốn hiểu tác phẩm của nhà văn, trước hết phải hiểu quan điểm nghệ thuật của ông” [50, tr.17] Với Phạm Hổ, tuy không có những phát biểu mang tính lí luận nhưng ông cũng để lại những quan điểm sáng tác có ý nghĩa Phạm Hổ có khuynh hướng cụ thể hóa, hiện thực hóa những nỗi niềm, những suy nghĩ, những quan niệm của mình thành những bài học thiết thực cho thiếu nhi khi viết văn và xem nó như sự trăn trở của người có tâm huyết đối với sự phát triển văn học thiếu nhi nước nhà Như vậy, Phạm Hổ xác định rõ các vấn đề đặt ra với công việc viết văn, trong tư cách một nhà văn coi trọng thiên chức viết văn cho trẻ em

Vì vậy, hiểu phong cách nghệ thuật của Phạm Hổ là cách chúng ta hiểu thêm

về văn chương của ông, nhất là hiểu được cảm hứng tư tưởng và những sáng tạo trong nghệ thuật của Phạm Hổ với các sáng tác cho thiếu nhi

1.4.2 Hành trình sáng tạo và phong cách nghệ thuật của Xuân Quỳnh

1.4.2.1 Hành trình sáng tạo của Xuân Quỳnh

Nếu trong nền Văn học trung đại (thế kỉ XVIII) Hồ Xuân Hương được coi là một hiện tượng lạ với những vần thơ táo bạo thách thức cả nền đạo đức xã hội phong kiến, thì mãi đến nửa sau của thế kỉ XX, nền văn học Việt Nam hiện đại mới tìm lại được một cái tên đủ sức làm cho giới nữ phỉa tự hào Đó chính là

Xuân Quỳnh Trong suốt 46 năm ngắn ngủi của cuộc đời chị sáng tác không nhiều nhưng đủ để khắc nên một dấu ấn đậm nét cho tên tuổi của mình

Nữ sĩ Xuân Quỳnh tên khai sinh là Nguyễn Thị Xuân Quỳnh, sinh ngày 06 tháng 10 năm 1942 tại làng La Khê, xã Văn Khê, thị xã Hà Đông trong một gia đình công chức nhỏ Xuân Quỳnh mồ côi mẹ từ sớm và phần lớn thời gian chị sống với bà nội Hoàn cảnh gia đình đã khiến Xuân Quỳnh ý thức được sự thiếu vắng của những giây phút hạnh phúc bình dị Sự thiếu thốn tình cảm đã làm nảy sinh trong chị những khát khao mà về sau sẽ trở thành nguồn cảm hứng mở ra những sáng tạo vô bờ bến

Chị được tuyển vào đoàn Văn công Nhân dân Trung ương tháng 02 năm 1955và được đào tạo thành diễn viên viên múa Cơ duyên với nghệ thuật của Xuân Quỳnh có lẽ cũng bắt đầu từ nơi đây Năm 1962, Xuân Quỳnh theo học ở trường bồi dưỡng dành cho những người viết văn trẻ (khóa I) của Hội Nhà văn

Từ năm 1964 trở đi, chị là biên tập viên báo Văn Nghệ, Nhà xuất bản Tác Phẩm Mới [13; 2]

Xuân Quỳnh bắt đầu làm thơ từ khoảng 1959-1960 nhưng phải đến những năm 1980, sự nghiệp viết cho thiếu nhi của chị mới nở rộ với sự ra đời của hàng

loạt các tác phẩm như: Bầu trời trong quả trứng (thơ thiếu nhi, 1982), Truyện

Lưu Nguyễn (truyện thơ, 1985), Mùa xuân trên cánh đồng (truyện thiếu nhi -

1981), Bến tàu trong thành phố (truyện thiếu nhi, 1984), Vẫn có ông trăng khác

(truyện thiếu nhi, 1986)…

Tại Đại hội các Nhà văn Việt Nam lần thứ ba, chị được bầu vào Ban chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam Một số tác phẩm của Xuân Quỳnh đã được chọn dịch và in tại Liên Xô (cũ), CHDC Đức, Pháp…

Sự nghiệp sáng tác của Xuân Quỳnh viết cho thiếu nhi để lại đến hôm nay là những trang văn, bài thơ hết sức trân quý Đó là sự chắt chiu những tình cảm, mong muốn rất thật của chị để thiếu nhi nước nhà có thể được nuôi dưỡng bằng dòng suối văn chương ngọt ngào

Thơ viết cho thiếu nhi của Xuân Quỳnh không nhiều, song phần lớn đều đạt

tới tầm đặc sắc Năm 1983, tập Bầu trời trong quả trứng của chị đã được tặng

giải A, một giải thưởng văn học hàng năm của Hội nhà văn Việt Nam Đó là một ghi nhận thành quả lao động nghệ thuật vì con trẻ của chị trong hoàn cảnh văn học thiếu nhi nước nhà đang gặp nhiều khó khăn trên con đường phát triển Xuân Quỳnh không chỉ làm thơ mà còn say mê viết truyện cho các em Nhà văn Nguyễn Thị Ngọc Tú nhận xét: “Nhiều truyện của Xuân Quỳnh đọc mà rưng rưng nước mắt” Nhà nghiên cứu Vân Thanh cũng cho rằng, những truyện của Xuân Quỳnh “đẹp như cổ tích, ẩn chứa nhiều điều kỳ thú” [48; 1] Với gần 50 tác phẩm, Xuân Quỳnh đã cho thấy chị là một nhà thơ có khả năng trò chuyện với các em bằng văn xuôi Văn của chị giàu chất thơ, có khả năng viết một cách sâu sắc và thấm thía về hơi thở của cuộc sống thường nhật Với những đóng góp

về thơ và truyện, Xuân Quỳnh xứng đáng là một tên tuổi trong lĩnh vực văn học thiếu nhi Thơ văn chị mang vẻ đẹp của sự trong trẻo vốn được “chưng cất” qua một tâm hồn đầy trải nghiệm với nhiều cung bậc cảm xúc

Ngày 29 tháng 8 năm 1988 Xuân Quỳnh đã mãi mãi ra đi trong một tai nạn giao thông tại đầu cầu Phủ Lương, thị xã Hải Dương, tỉnh Hải Hưng, cùng chồng

và Lưu Quang Vũ và con trai út Lưu Quỳnh Thơ (13 tuổi)

1.4.2.2 Phong cách nghệ thuật của Xuân Quỳnh

Nhận xét về Xuân Quỳnh PGS.TS Lưu Khánh Thơ rất chính xác rằng: “Xuân Quỳnh là một tác giả thơ có bản sắc tương đối rõ nét Bản sắc ấy ngày càng được khẳng định và biểu hiện với nhiều sắc thái qua mỗi tập thơ Từ lúc xuất hiện cho đến khi vĩnh biệt cuộc đời, quá trình sáng tác thơ của Xuân Quỳnh là một chặng đường đi lên không bị đứt đoạn Hồn thơ của chị ngày một đa dạng và không ngừng được mở ra Ngòi bút của Xuân Quỳnh đã được thử thách qua thời gian với nhiều loại chủ đề khác nhau” [29; 12]

Xuân Quỳnh là một nhà thơ, nhà văn có nghệ thuật và kỹ thuật biểu hiện tương đối vững vàng, có bản lĩnh Một giọng điệu không kiểu cách, khiên cưỡng

mà luôn tự nhiên phóng khoáng Câu thơ, câu văn đi về rộng dài theo những liên

tưởng nhiều khi đột xuất mà vẫn tự nhiên, hợp lí, câu thơ chao liệng giữa hi vọng, mơ ước với những trăn trở xót xa, những niềm vui nỗi buồn

Chủ đề thơ văn Xuân Quỳnh thường là những vấn đề nội tâm: kỷ niệm tuổi thơ, tình yêu gia đình Hiện thực xã hội, sự kiện đời sống hiện diện như một bối cảnh cho tâm trạng Do vậy sáng tác của Xuân Quỳnh hướng nội, rất tâm trạng

cá nhân nhưng không là thứ tháp ngà xa rời đời sống Những tác phẩm của chị là đời sống đích thực, đời sống của chị trong những năm đất nước còn chia cắt, còn chiến tranh, còn nghèo, còn gian khổ, là những lo toan con cái, cơm nước, cửa nhà của một người phụ nữ, người phụ nữ làm thơ, viết văn thường ngược xuôi trên mọi ngả đường bom đạn Xuân Quỳnh không làm ra thơ, không chế tạo câu chữ mà chị viết như kể lại những gì chị đã sống, đã trải Nét riêng của Xuân Quỳnh so với thế hệ nhà thơ, nhà văn hiện đại cùng thời chính là ở khía cạnh nội tâm đó Những câu thơ, mẩu chuyện của chị là thơ mang tâm trạng Thời ấy nhiều sáng tác thiên về phản ánh sự kiện, cốt để được việc cho đời, còn tâm trạng tác giả thường là tâm trạng chung của xã hội, vui buồn tác giả hoà trong vui buồn chung của công dân Tâm trạng Xuân Quỳnh là tâm trạng nảy sinh từ đời sống của chính chị, từ hoàn cảnh của riêng chị Viết trên đường 20 là bài thơ chiến tranh nhưng lại mang nỗi lòng trăn trở xao xác của một người đang yêu Xuân Quỳnh có tài toả lên các chi tiết ngẫu nhiên quan sát được từ đời sống một

từ trường cảm xúc của nội tâm mình, biến các chi tiết đời trở nên thơ, có sức gợi,

sức ám ảnh kỳ lạ (Trời trở rét, Không đề, Gió Lào cát trắng, Mùa hoa doi, Hoa

cỏ may )

Sáng tác của Xuân Quỳnh giàu tình cảm, tình cảm sâu và tinh tế nhưng lẩn khuất phía sau tình cảm ấy lại là tư tưởng có tính khái quát, triết lý (Cơn mưa không phải của mình, Đồi đá ong và cây bạch đàn, Chuyện cổ tích về loài người, Những người mẹ không có lỗi ) Đấy là những triết lý nảy sinh từ đời sống, nó

có tính thực tiễn, giúp ích thật sự cho người đọc nhận thức và xử lý việc đời, không phải thứ triết lý tư biện, viễn vọng mà chẳng dùng được vào việc gì