Di chúc chung của vợ chồng theo pháp luật dân sự việt nam hiện hành

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT NGUYỄN HỒNG HẠNH DI CHÚC CHUNG CỦA VỢ CHỒNG THEO PHÁP LUẬT DÂN SỰ VIỆT NAM HIỆN HÀNH LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC Hà Nội - 2015... Trải qua quá trình đ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

NGUYỄN HỒNG HẠNH

DI CHÚC CHUNG CỦA VỢ CHỒNG THEO PHÁP LUẬT DÂN SỰ VIỆT NAM HIỆN HÀNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Hà Nội - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

NGUYỄN HỒNG HẠNH

DI CHÚC CHUNG CỦA VỢ CHỒNG THEO PHÁP LUẬT DÂN SỰ VIỆT NAM HIỆN HÀNH

Chuyên ngành: Luật Dân sự và tố tụng Dân sự

Mã số: 60 38 01 03

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Cán bộ hướng dẫn khoa học: PGS.TS Phùng Trung Tập

Hà Nội - 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các tài liệu trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia

Hà Nội

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Người cam đoan

Nguyễn Hồng Hạnh

LỜI CẢM ƠN

Luận văn là kết quả quá trình học tập, nghiên cứu ở nhà trường, kết hợp với kinh nghiệm trong quá trình thực tiễn công tác, với sự cố gắng nỗ lực của bản thân

Lời đầu tiên tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành, sâu sắc tới PGS TS Phùng Trung Tập là người trực tiếp hướng dẫn khoa học, đã tận tình hướng

dẫn cho tôi cả chuyên môn và phương pháp nghiên cứu và chỉ bảo cho tôi

nhiều kinh nghiệm trong thời gian thực hiện đề tài

Tôi xin chân thành cám ơn các thầy, cô giáo trong Khoa Luật trực thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội và bạn bè đã giúp đỡ tôi trong quá trình học tập cũng như trong quá trình hoàn thành luận văn này

Sau cùng, tôi xin gửi lời biết ơn sâu sắc đến gia đình đã luôn tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong suốt quá trình học cũng như thực hiện luận văn

Mặc dù với sự nỗ lực cố gắng của bản thân, luận văn không tránh khỏi những thiếu sót Tôi mong nhận được sự góp ý chân thành của các Thầy Cô, đồng nghiệp và bạn bè để luận văn được hoàn thiện hơn

Hà nội, ngày 25 tháng 9 năm 2015

Tác giả Luận văn

Nguyễn Hồng Hạnh

MỤC LỤC

LỜI MỞ ĐẦU 1 CHƯƠNG 1 Error! Bookmark not defined MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ Error! Bookmark not defined

DI CHÚC VÀ DI CHÚC CHUNG CỦA VỢ, CHỒNG Error! Bookmark not defined

1.1 Khái niệm, đặc điểm, hình thức di chúc chung của vợ, chồng Error! Bookmark not defined

1.1.1 Khái niệm di chúc và di chúc chung của vợ chồng Error! Bookmark

not defined

1.1.2 Đặc điểm di chúc chung của vợ, chồng Error! Bookmark not

defined

1.1.3 Cơ sở thiết lập di chúc chung của vợ, chồng Error! Bookmark not

defined

1.2 Quá trình hình thành và phát triển về di chúc chung của vợ, chồng;

sơ lược lịch sử vấn đề qua các thời kỳ Error! Bookmark not defined

1.2.1 Quá trình hình thành và phát triển của pháp luật về di chúc chung của vợ chồng trên thế giới Error! Bookmark not defined 1.2.2 Quá trình hình thành và phát triển của chế định di chúc chung của

vợ, chồng tại Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử Error! Bookmark not

defined

Kết luận chương 1 Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 2 Error! Bookmark not defined CÁC ĐIỀU KIỆN CÓ HIỆU LỰC CỦA DI CHÚC CHUNG CỦA Error! Bookmark not defined

VỢ, CHỒNG Error! Bookmark not defined

2.1 Điều kiện về chủ thể Error! Bookmark not defined 2.2 Điều kiện về nội dung và mục đích Error! Bookmark not defined 2.3 Điều kiện về ý chí Error! Bookmark not defined 2.4 Điều kiện về hình thức Error! Bookmark not defined 2.5 Sửa đổi, bổ sung, hủy bỏ di chúc chung của vợ, chồng Error!

Bookmark not defined

2.6 Hiệu lực di chúc chung của vợ, chồng Error! Bookmark not defined 2.7 Những hạn chế về quyền tự định đoạt trong di chúc chung của vợ, chồng Error! Bookmark not defined

Kết luận chương 2 Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3 Error! Bookmark not defined

ĐÁNH GIÁ CHUNG VỀ QUY ĐỊNH DI CHÚC CHUNG Error! Bookmark not defined

CỦA VỢ, CHỒNG MỘT SỐ KIẾN NGHỊ VÀ GIẢI PHÁP Error! Bookmark not defined

HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT Error! Bookmark not defined 3.1 Ưu điểm Error! Bookmark not defined 3.2 Bất cập Error! Bookmark not defined

3.2.1 Bất cập về quyền lập di chúc chung của vợ, chồng và nguyên tắc tự nguyện cá nhân trong việc lập di chúc Error! Bookmark not defined 3.2.2 Bất cập về nội dung và mục đích của di chúc chung của vợ, chồng Error!

Bookmark not defined

3.2.3 Bất cập về hình thức của di chúc chung của vợ, chồng Error!

Bookmark not defined

3.2.4 Bất cập về quyền sửa đổi, bổ sung, thay thế, hủy bỏ di chúc chung

Error! Bookmark not defined

3.2.5 Bất cập về thời điểm có hiệu lực của di chúc chung Error! Bookmark

not defined

3.2.6 Bất cập về vấn đề chấm dứt sự tồn tại của di chúc chung Error!

Bookmark not defined

3.2.7 Bất cập về hoa lợi, lợi tức phát sinh khi di sản chung chưa chia Error!

Bookmark not defined

3.3 Dự thảo sửa đổi Bộ luật Dân sự năm 2005 quy định như thế nào về di chúc chung của vợ, chồng? Error! Bookmark not defined 3.4 Những giải pháp hoàn thiện pháp luật Việt Nam về di chúc chung của vợ, chồng Error! Bookmark not defined

3.4.1 Có nên tiếp tục thừa nhận di chúc chung của vợ, chồng? Error!

Bookmark not defined

3.4.2 Giữ quy định về di chúc chung của vợ chồng Error! Bookmark not

defined

Kết luận chương 3 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN CHUNG Error! Bookmark not defined DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 5

I Tiếng Việt 5

1

LỜI MỞ ĐẦU

1 Đặt vấn đề

1.1 Tính cấp thiết của đề tài:

Thừa kế là một chế định quan trọng trong hệ thống pháp luật Dân sự Việt Nam Ở chế độ xã hội có giai cấp nào, vấn đề thừa kế cũng có vị trí quan trọng trong các chế định pháp luật, là hình thức pháp lý chủ yếu để bảo vệ các quyền của công dân, nó gắn liền với đời sống của mỗi cá nhân trong việc tự định đoạt di sản của mình trước khi chết; quyền và nghĩa vụ của người sống đối với khối di sản thừa kế đó như thế nào

Ở Việt Nam, ngay những ngày đầu mới dựng nước, các Triều đại Lý, Trần, Lê đã có sự quan tâm đến ban hành pháp luật về thừa kế Trải qua quá trình đấu tranh cách mạng, xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta, các quy định

về thừa kế đã được ghi nhận, mở rộng, phát triển và được thực hiện trên thực

tế thể hiện qua các Hiến pháp 1959, 1980, 1992 và đặc biệt là sự ra đời của

Bộ luật dân sự 1995, sau đó Bộ luật dân sự 2005 đã đánh dấu một bước phát triển của pháp luật Việt Nam nói chung và pháp luật thừa kế nói riêng Bộ luật dân sự 2005 được xem là kết quả cao của quá trình pháp điển hóa những quy định của pháp luật về thừa kế Nó kế thừa và phát triển những quy định phù hợp với thực tiễn, không ngừng hoàn thiện để bảo vệ quyền lợi của người thừa kế một cách có hiệu quả nhất

Tuy nhiên về thực tiễn, do sự phát triển mạnh mẽ của đời sống kinh tế -

xã hội, phát luật về thừa kế hiện hành vẫn chưa trù liệu hết những trường hợp, tình huống xảy ra trên thực tế; các quy định còn mang tính chất chung chung, không rõ ràng, không có văn bản hướng dẫn thi hành cho từng vấn đề cụ thể, dẫn đến tình trạng không nhất quán trong cách hiểu cũng như cách giải quyết Hàng năm Tòa án nhân dân các cấp thụ lý và giải quyết hàng ngàn vụ án thừa

kế, trong đó có những vụ án qua nhiều cấp xét xử hoặc cùng một cấp nhưng

2

xét xử lại qua nhiều lần, mỗi lần có quyết định khác nhau, thậm chí trái ngược nhau dẫn đến tính thuyết phục không cao, chưa thấu tình đạt lý Do đó nhu cầu nghiên cứu, sửa đổi, bổ sung pháp luật về thừa kế cho phù hợp với tình hình đất nước đang ngày càng tiến lên là một nhu cầu cấp thiết

Pháp luật Việt Nam hiện hành quy định có hai hình thức thừa kế là thừa

kế theo di chúc và thừa kế theo pháp luật Hình thức chia thừa kế theo di chúc

là hình thức chia thừa kế trong đó ý chí của người để lại di sản được Nhà nước tôn trọng và bảo vệ thông qua các quy phạm pháp luật Bên cạnh di chúc

cá nhân, pháp luật Việt Nam còn quy định về di chúc chung của vợ, chồng Quy định này làm phức tạp thêm việc giải quyết các tranh chấp về thừa kế Vì tính đa dạng, phong phú của khối tài sản chung, tài sản riêng của vợ và chồng nên vợ chồng định đoạt tài sản theo di chúc chung chỉ là ý chí chủ quan của

họ, nguyện vọng của họ và sau khi họ qua đời, việc giải quyết các tranh chấp liên quan đến di chúc chung không phải lúc nào cũng thấu tình đạt lý

Với những lý do trên, tôi đã mạnh dạn chọn đề tài “Di chúc chung của

vợ chồng theo pháp luật Dân sự Việt Nam hiện hành” làm đề tài Luận văn

thạc sĩ Luật học Đây là một đề tài có ý nghĩa quan trọng và cấp bách cả về phương diện lý luận cũng như thực tiễn

1.2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Hiện nay các công trình khoa học, các công trình nghiên cứu về vấn đề

di chúc chung của vợ chồng cũng như tính hiệu lực pháp luật của nó không phổ biến Có một số công trình nghiên cứu như:

- Thừa kế của công dân Việt Nam từ 1945 đến nay, NXB Tư Pháp

2004, sách chuyên khảo của PGS, TS Phùng Trung Tập

- Thừa kế theo di chúc theo pháp luật Việt Nam của Tiến sỹ Vũ Văn Mẫu;

- Một số suy nghĩ về thừa kế trong luật Dân sự Việt Nam của Tiến sỹ Nguyễn Ngọc Điện;

3

- Luật thừa kế Việt Nam của PGS.TS Phùng Trung Tập cùng một số bài viết trên tạp chí Luật học, tạp chí Dân chủ và pháp luật

Tuy nhiên các công trình nói trên chỉ giải quyết quan hệ thừa kế theo di chúc và theo pháp luật nói chung hoặc giải quyết những vấn đề cụ thể trong quan hệ thừa kế di sản mà chưa có một công trình nào nghiên cứu về di chúc chung của vợ, chồng theo pháp luật Dân sự Việt Nam

1.3 Tính mới và những đóng góp của đề tài:

- Đây là một vấn đề mới, có ý nghĩa quan trọng trên phương diện lý

luận cũng như thực tiễn Luận văn đi sâu làm sáng rõ những điều bất cập mà pháp luật đã quy định

- Luận văn đưa ra khái niệm di chúc chung của vợ chồng, đưa ra những điều kiện để di chúc của vợ chồng có hiệu lực pháp luật

- Luận văn so sánh di chúc chung của vợ chồng theo pháp luật Việt Nam với pháp luật các quốc gia trên thế giới từ đó làm sáng tỏ những điểm đặc thù về di chúc chung của vợ chồng, từ đó đưa ra những kiến nghị hoàn thiện pháp luật Việt Nam

Tóm lại, các công trình nghiên cứu nói trên đã nêu ra nhiều vấn đề cơ bản về lý luận và thực tiễn áp dụng pháp luật thừa kế trên nhiều góc độ, tuy nhiên các công trình dưới góc độ lý luận hoàn thiện pháp luật về thừa kế còn

ít, chưa đầy đủ Các quy định về thừa kế tuy còn nhiều điểm phải hoàn thiện nhưng được đánh giá là một trong những chế định hoàn thiện nhất của Bộ luật Dân sự Tuy nhiên, cũng như việc hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam, các quy định về thừa kế cũng phải hoàn thiện để không một quan hệ thừa kế nào nằm ngoài sự điều chỉnh của pháp luật Luận văn sẽ nghiên cứu chuyên sâu về vấn đề này, đây là đề tài hoàn toàn độc lập, không có sự trùng lặp với bất kỳ công trình nào khác

4

2 Nội dung, địa điểm và phương pháp nghiên cứu

2.1 Nội dung nghiên cứu: Nghiên cứu Di chúc chung của vợ chồng

theo pháp luật dân sự Việt Nam hiện hành và nêu ra các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về di chúc chung của vợ chồng

2.2 Phương pháp nghiên cứu: Việc nghiên cứu đề tài dựa trên cơ sở

lý luận chủ nghĩa Mác - Lê nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm chủ trương, đường lối của Đảng và nhà nước về pháp luật Đặc biệt là các quan điểm của Đảng và Nhà nước về sở hữu tư nhân, về thừa kế trong thời kỳ đổi mới, mở cửa hội nhập kinh tế quốc tế, đòi hỏi có sự khởi sắc về mọi mặt Dựa trên phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lê nin Bên cạnh đó, còn sử dụng một số phương pháp khoa học chuyên ngành khác: phương pháp logic, phân tích, so sánh, tổng hợp, lịch sử, nêu vấn đề…

2.3 Mục đích nghiên cứu:

- Di chúc chung của vợ chồng là một loại di chúc đặc biệt thể hiện về

chủ thể, nội dung, ý nghĩa, hình thức Do đó để tìm hiểu và làm rõ các quy định của pháp luật hiện hành về di chúc chung của vợ chồng nói chung và

hiệu lực pháp luật di chúc chung của vợ chồng nói riêng

Trong khuôn khổ luận văn, học viên sẽ tập trung làm sáng tỏ các vấn đề sau đây:

- Pháp luật về thừa kế đã hình thành và tồn tại rất lâu, qua quá trình tồn tại và phát triển pháp luật về thừa kế có nhiều sự sửa đổi, bổ sung trên cơ sở

kế thừa các quy định trước và các chuẩn mực đạo đức Trong mỗi giai đoạn lịch sử khác nhau pháp luật về thừa kế có sự thay đổi cho phù hợp với tình hình xã hội Tuy nhiên mọi sự thay đổi đều tôn trọng con người, tôn trọng quyền sở hữu đối với tài sản của công dân, đảm bảo quyền tự do, thể hiện ý chí, tự định đoạt của công dân; bảo vệ trật tự xã hội, quyền lợi của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể

5

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

I Tiếng Việt

1 Đỗ Văn Đại (2010), Một số vấn đề trao đổi về di chúc của một bên vợ,

chồng định đoạt tài sản chung, Tạp chí Tòa án nhân dân, số 15/2010

2 Lê Minh Hùng (2006), Một số bất cập trong việc thừa nhận quyền lập di

chúc của vợ-chồng, Tạp chí khoa học pháp lý, số 4/2006

3 Lê Minh Hùng (2009), Thời điểm có hiệu lực của di chúc chung của vợ,

chồng, Tạp chí nghiên cứu lập pháp, số 20/2009

4 Nguyễn Thị Lài (2010), Bàn về hiệu lực di chúc chung của vợ, chồng, Tạp

chí Tòa án nhân dân, số 10/2010

5 Vũ Văn Mẫu (1999), Thừa kế theo di chúc trong luật Việt Nam, luận án

Paris, 1948, tr 67 dẫn theo tác giả Nguyễn Ngọc Điện, “Một số suy nghĩ

về thừa kế trong Luật Dân sự Việt Nam”, nxb trẻ, TP Hồ Chí Minh, 1999

6 Quốc hội (2000), Nghị quyết số 35/2000/QH10 ngày 9/6/2000 hướng dẫn

về việc thi hành Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2000, Hà Nội, tháng 6

năm 2000

7 Quốc hội (1995), Bộ luật Dân sự năm 1995, Nxb Chính trị quốc gia, Hà

Nội

8 Quốc hội (2005), Bộ luật Dân sự số 33/2005/QH11, Nxb Chính trị quốc

gia, Hà Nội

9 Quốc hội (2014), Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, Nxb Chính trị

quốc gia, Hà Nội

10 Quốc hội (2000), Nghị quyết số 35/2000/QH10 ngày 09/6/2000 hướng

dẫn về việc thi hành Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000, Hà Nội, tháng

6 năm 2000

11 Phùng Trung Tập (2004), Thừa kế theo pháp luật của công dân Việt Nam

từ năm 1945 đến nay, Nxb Tư Pháp, Hà Nội

6

12 Phùng Trung Tập (2008), Luật thừa kế Việt Nam, Nxb Hà Nội, Hà Nội

13 Hoàng Tuấn Trọng và Nguyễn Thị Thúy Hương (2010), Một số vấn đề

trao đổi về di chúc của một bên vợ, chồng định đoạt tài sản chung , Tạp

chí Tòa án nhân dân, số 5/2010, tr 17 - 20

14 Trường đại học luật Hà Nội, Giáo trình luật dân sự Việt Nam; Tập I, Nxb

Công an nhân dân, Hà Nội, 2009

15 Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Luật Hôn nhân và Gia đình, nxb:

Công an nhân dân, 2010

16 Phạm Văn Tuyết (2003), Thừa kế theo di chúc theo quy định của Bộ luật

Dân sự, Luận án tiến sĩ, trường Đại học Luật Hà Nội

17 Phạm Quang Vinh (2010), Một số ý kiến trao đổi thêm về di chúc của một

bên vợ, chồng định đoạt tài sản chung, Tạp chí Tòa án nhân dân, số

15/2010, tr 35-38

18 Từ điển Tiếng Việt (2008), nhà xuất bản từ điển bách khoa

II Trang website:

19 http://thuvienphapluat.vn

20 http://thongtinphapluatdansu.wordpress.com

21 http://sotaythamphan.gov.vn

22 http://vietlaw.gov.vn

23 http://www.luatsuphamthang.com