Câu cảm thán trong tiếng việt

Tuy nhiên, trên thực tế, để vạch ra được ranh giới giữa câu cảm thán với các kiểu loại câu khác phân theo mục đích phát ngôn không phải là một vấn đề đơn giản và dễ dàng, bởi vì có những

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THỊ HỒNG NGỌC

CÂU CẢM THÁN TRONG TIẾNG VIỆT

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

Hà Nội - 2004

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THỊ HỒNG NGỌC

CÂU CẢM THÁN TRONG TIẾNG VIỆT

Chuyên ngành : Lý luận ngôn ngữ

Mã số : 5 04 08

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học : PGS.TSKH LÝ TOÀN THẮNG

Hà Nội - 2004

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình của riêng tôi Các số liệu nêu trong luận án là trung thực và chưa được ai công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Người viết luận án

Nguyễn Thị Hồng Ngọc

MỤC LỤC

Trang

I Lý do chọn đề tài 9

II Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu 11

III Phương pháp nghiên cứu 14

V Cái mới của luận án

VI Cơ cấu của luận án

2.1.1 Các phương tiện biểu thị cảm thán trong câu cảm thán tiếng Việt

2.1.1.1 Từ cảm thán

a/ Vai trò của từ cảm thán trong việc tạo lập câu cảm thán

b/ Phân loại từ cảm thán trong tiếng Việt

c/ Mô tả vị trí, cách dùng từ cảm thán trong câu cảm thán

2.1.1.2 Các phương tiện biểu thị cảm thán khác

2.1.2.1 Phân loại câu cảm thán tiếng Việt theo cấu trúc cú pháp

2.1.2.2 Phân tích cấu trúc cú pháp của câu cảm thán tiếng Việt

110

110

111 a/ Kiểu loại 1: Câu cảm thán không có nòng cốt câu

b/ Kiểu loại 2: Câu cảm thán dùng từ cảm thán với cấu trúc câu:

"Từ cảm thán + NCC"

c/ Kiểu loại 3: Câu cảm thán có cấu trúc: "YCT + NCC"

d/ Kiểu loại 4: Câu cảm thán có cấu trúc: "NCC + YCT"

e/ Kiểu loại 5: Câu cảm thán có yếu tố cảm thán xen vào giữa

3.1 Vài nét mở đầu

3.1.1 Một số nét về lý thuyết tam phân trong ngôn ngữ học hiện đại

3.1.2.Sự cần thiết phải xem xét câu cảm thán từ góc độ ngữ nghĩa,

126

126

3.2.1 Mối quan hệ giữa cấu trúc cú pháp và cấu trúc ngữ nghĩa của

câu cảm thán

3.2.1.1 Mối quan hệ tương ứng (đối xứng)

3.2.1.2 Mối quan hệ không tương ứng (phi đối xứng)

3.2.2 Các cung bậc sắc thái tình cảm khác nhau thể hiện qua

3.3.1 Các cặp đối lập tương ứng trong cảm thán

3.3.1.1 Cảm thán hiển ngôn và cảm thán hàm ngôn

3.3.1.2 Cảm thán chân và cảm thán nguỵ (cảm thán thật và

cảm thán giả)

3.3.1.3 Cảm thán hướng nội và cảm thán hướng ngoại

3.3.1.4 Cảm thán độc thoại và cảm thán đối thoại

3.3.1.5 Cảm thán đơn và cảm thán kép

3.3.2 Mối quan hệ giữa "cái chủ quan"và "cái thực tại

khách quan"

3.3.3 Vai trò của một số yếu tố đồng văn bản trong cảm thán

3.3.3.1 Vai trò của đồng văn bản kế cận câu cảm thán trong

việc tạo tiền đề cảm thán và lý giải cảm thán

KẾT LUẬN 186

NHỮNG VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN CẦN ĐƯỢC

NHỮNG CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT

CCT : Câu cảm thán

YCT : Yếu tố cảm thán NCC : Nòng cốt câu

1.2 Việc phân loại câu trong ngôn ngữ học cho đến nay cũng có nhiều quan điểm không thống nhất Có nhiều cách phân loại khác nhau tùy theo từng trường phái và dựa vào những tiêu chuẩn rất khác nhau Hiện nay có ba cách phân loại chính: dựa vào cấu tạo; dựa vào mối quan hệ với hiện thực; phân loại theo mục đích giao tiếp:

- Dựa vào cấu tạo để phân loại câu sẽ được hai kiểu loại: câu đơn và câu ghép

- Dựa vào mối quan hệ với hiện thực sẽ có hai kiểu câu: câu khẳng định

+ Câu nghi vấn: có mục đích nêu lên sự hoài nghi của người nói

và chờ đợi sự trả lời, giải thích của người tiếp nhận câu đó

+ Câu cầu khiến (câu mệnh lệnh): có mục đích nói lên ý chí của

người nói bày tỏ ý mong muốn yêu cầu, đòi hỏi, bắt buộc người nghe thực

hiện điều được đặt ra trong câu

+ Câu cảm thán: có mục đích nói lên các tình cảm khác nhau của người nói, được dùng khi cần thể hiện đến một mức độ nhất định những tình cảm khác nhau, thái độ đánh giá, những trạng thái tinh thần khác thường của người nói đối với sự vật hay sự kiện mà câu nói đề cập hay ám chỉ

Tuy nhiên, trên thực tế, để vạch ra được ranh giới giữa câu cảm thán với các kiểu loại câu khác phân theo mục đích phát ngôn không phải là một vấn đề đơn giản và dễ dàng, bởi vì có những câu có dạng phủ định nhưng lại biểu thị ý khẳng định hoặc có những câu có dạng câu hỏi nhưng lại biểu thị ý cảm thán v v

Bất kỳ câu nào cũng có một mục đích ngôn trung nhất định, đồng thời cũng có những dấu hiệu hình thức riêng Vì vậy cách phân loại này không chỉ

là phân loại theo công dụng đơn thuần mà còn là cách phân loại theo công dụng và ngữ pháp

Hiện nay việc phân loại câu vẫn còn nhiều ý kiến rất khác nhau Thậm chí có ý kiến phủ định sự tồn tại độc lập của câu cảm thán trong tiếng Việt mặc dù thực tế nó vẫn tồn tại và có những dấu hiệu hình thức riêng biệt khác với các kiểu loại câu khác Vì vậy, đây cũng là một lý do khiến chúng tôi thấy cần nghiên cứu sâu về câu cảm thán tiếng Việt để khẳng định vị trí của nó trong hệ thống câu tiếng Việt

1.3 Tiếng Việt là một ngôn ngữ đơn lập, phân tích tính điển hình Trong tiếng Việt, các ý nghĩa ngữ pháp như: thời, thể, số đều được thể hiện bằng các từ ngữ riêng biệt nằm trong một trật tự từ nhất định của cấu trúc Các từ ngữ, các yếu tố cảm thán trong cấu trúc tạo lập câu cảm thán cũng nằm trong những đặc trưng đó

1.4 Do đặc trưng của ngôn ngữ đơn, lập thanh điệu tính, do tác động của các yếu tố văn hoá nên tiếng Việt là một ngôn ngữ giàu sắc thái biểu cảm Các từ

cảm thán của tiếng Việt vừa phong phú về số lượng vừa đa dạng về khả năng biểu thị các cung bậc sắc thái tình cảm khác nhau Vì vậy, việc nghiên cứu câu cảm thán trong tiếng Việt là một việc làm cần thiết, giúp ích cho việc nghiên cứu, học tập và sử dụng ngôn ngữ

1.5 Trong thực tế sử dụng ngôn ngữ, từ các tác phẩm văn học, nhất là truyện ngắn, thơ đến lời ăn tiếng nói hàng ngày, câu cảm thán, từ cảm thán đều được sử dụng với tần số cao, tạo nên một phong cách độc đáo của tiếng Việt

Do đó, việc nghiên cứu cách tổ chức câu cảm thán để biểu hiện hành vi cảm thán còn giúp cho việc tìm hiểu phong cách văn học của mỗi nhà văn, mỗi thể loại văn học; đồng thời giúp cho việc rèn luyện phong cách tu từ học

1.6 Tuy nhiên, cho đến nay, chưa có công trình nào đi sâu vào miêu tả, phân loại, xác định câu cảm thán về mặt cấu trúc ngữ pháp và cấu trúc ngữ nghĩa Hơn nữa, việc nghiên cứu câu trên bình diện chức năng dụng học hiện nay đang là hướng được đẩy mạnh và có nhiều ý kiến thảo luận, tranh cãi Mặc dù vậy, cũng chưa có tác giả nào đi sâu khảo sát mặt dụng học của câu cảm thán Nghiên cứu theo hướng ứng dụng vào việc giảng dạy tiếng Việt thực hành cho người Việt Nam và cả cho người nước ngoài học tiếng Việt cũng chưa có công trình nào đáng kể

Tất cả những vấn đề trên đây có ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tế trong việc hiểu và sử dụng câu cảm thán tiếng Việt

Vì những lý do trên, chúng tôi đã chọn: “Câu cảm thán trong tiếng Việt” làm đề tài luận án của mình

II MỤC ĐÍCH, ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU:

2.1 Mục đích nghiên cứu của đề tài này là nhằm:

2.1.1 Khảo sát, mô tả và phân loại câu cảm thán trong tiếng Việt về cấu trúc

cú pháp và cấu trúc ngữ nghĩa Từ đó nêu lên những đặc trưng cơ bản về hình

thức cấu trúc và nội dung biểu hiện của câu cảm thán trong tiếng Việt Bởi vì cũng như khi nghiên cứu về câu nói chung, nhà ngôn ngữ học không thể chỉ coi trọng một mặt ngữ pháp hay ngữ nghĩa, không nên tách rời hình thức ra khỏi ý nghĩa

2.1.2 Đồng thời với việc nghiên cứu đặc trưng về cú pháp - ngữ nghĩa, chúng tôi còn xem xét một số vấn đề về câu cảm thán từ góc độ ngữ nghĩa và ngữ dụng để có thể nêu lên được các giá trị cơ bản của câu cảm thán trong tiếng Việt, giúp hiểu thấu đáo các nét sắc thái cảm thán được thể hiện trong câu cảm thán và hiểu sâu hơn tầm tác động của câu cảm thán trong hành chức 2.1.3 Từ tất cả các nghiên cứu đó, luận án khẳng định sự tồn tại độc lập của câu cảm thán trong tiếng Việt với những đặc trưng riêng biệt của nó cả về hình thức và nội dung, phân biệt với các kiểu loại câu khác trong tiếng Việt

2.2 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu và nguồn tư liệu khảo sát:

2.2.1 Đối tượng nghiên cứu:

Với mục đích đã đặt ra, đối tượng nghiên cứu của luận án là các câu cảm thán và sự hoạt động của chúng trong các loại hình văn bản như: truyện ngắn, tiểu thuyết, thơ, văn tế và trong khẩu ngữ v.v…

Cụ thể, chúng tôi khảo sát cả những câu cảm thán chính danh (dùng từ cảm thán )lẫn những câu cảm thán lâm thời (dùng các yếu tố cảm thán khác ngoài từ cảm thán như: phó từ, trợ từ , kết từ, từ gọi-đáp, từ tục, các dạng thức hỏi và phủ định đặc biệt biểu thị ý cảm thán.)

2.2.2 Phạm vi nghiên cứu:

Nghiên cứu về câu cảm thán tiếng Việt có thể nghiên cứu rất nhiều lĩnh vực cả về ngữ pháp , ngữ nghĩa và ngữ dụng Trong mỗi lĩnh vực đó lại có thể

đi sâu nghiên cứu một vài vấn đề cụ thể Chẳng hạn, về ngữ dụng có thể phân tích chi tiết về hội thoại, về hành vi cảm thán, về các biểu thức cảm thán, về

hành động ngôn ngữ biểu lộ trong các hành vi cảm thán v.v

Mặt khác, cũng có thể mở rộng nghiên cứu đối chiếu, so sánh câu cảm thán trong tiếng Việt với câu cảm thán trong các ngôn ngữ khác Nhưng với những mục tiêu nghiên cứu đã đặt ra, với khuôn khổ của một luận án là một chuyên luận có tính tổng quan về câu cảm thán trong tếng Việt, chúng tôi giới hạn phạm vi nghiên cứu ở các khía cạnh có tính khái quát, hệ thống và cơ bản

về câu cảm thán trong tiếng Việt trên cả ba bình diện: ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng Trong đó, trọng tâm là vấn đề về hình thức cấu trúc của câu cảm thán tiếng Việt, từ đó có thể xem xét, nhìn nhận câu cảm thán từ góc độ ngữ nghĩa và ngữ dụng

Chúng tôi cũng giới hạn phạm vi nghiên cứu câu cảm thán về mặt đồng đại và chưa đi sâu vào nghiên cứu mặt lịch đại của câu cảm thán Trong luận

án này chúng tôi cũng không tiến hành so sánh, đối chiếu một cách hệ thống giữa câu cảm thán trong tiếng Việt với câu cảm thán trong các ngôn ngữ khác

Chúng tôi hy vọng những kết quả nghiên cứu của luận án này sẽ là cơ

sở để chúng tôi có thể có những nghiên cứu tiếp theo sâu hơn, tỉ mỉ hơn về câu cảm thán trong tiếng Việt

2.2.3 Nguồn tư liệu khảo sát:

Đề tài nghiên cứu "Câu cảm thán trong tiếng Việt” là một đề tài rất

rộng, đòi hỏi nguồn tư liệu lớn Từ thế kỷ XV, chữ Nôm đã được sử dụng nhiều hơn và phát triển hơn trước đó Nhưng do phạm vi của luận án chỉ nghiên cứu câu cảm thán ở mặt đồng đại, nên chúng tôi đã chọn khảo sát tư

liệu từ tiếng Việt hiện đại là chính và cơ bản là từ các tác phẩm văn học hiện đại Do lí do về thể loại, chúng tôi có tính đến việc so sánh đối chiếu với một

số văn bản cũ Chẳng hạn, trong thơ văn chữ Nôm, văn tế, các tác giả vẫn sử dụng những biểu thức cảm thán Ngoài ra chúng tôi còn thống kê các câu cảm thán từ trong các từ điển tiếng Việt phổ cập, từ các cuộc điều tra khảo sát khẩu ngữ

Từ nguồn tư liệu được lựa chọn đó, chúng tôi đã thống kê được 5126 câu cảm thán các loại để làm cơ sở cho việc nghiên cứu của luận án này

Trong thực tế sử dụng, do tần số xuất hiện của câu cảm thán ít hơn so với câu tường thuật nên chúng tôi phải tập hợp một số lượng dữ liệu lớn những câu cảm thán trong tiếng Việt Trên cơ sở đó, chúng tôi phân tích, phân loại và qui về các nhóm câu cảm thán có những đặc tính tương đồng để tiến hành mô tả câu cảm thán về phương diện hình thức, ngữ nghĩa và ngữ dụng

Từ đó rút ra những nhận xét có tính tổng hợp theo con đường qui nạp

Trong khi mô tả, chúng tôi tiến hành phân tích, so sánh, đối chiếu các loại cấu trúc để xác định các đặc trưng và ý nghĩa của câu cảm thán trong tiếng Việt

Sử dụng rộng rãi các thao tác cải biên, thay thế trong cấu trúc để phát hiện các đặc điểm và giá trị cơ bản của câu cảm thán tiếng Việt

Đó là những phương pháp và thủ pháp chính mà chúng tôi đã sử dụng trong nghiên cứu của mình

IV Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI:

4.1 Về mặt lý luận:

4.1.1.Luận án nghiên cứu câu cảm thán trong bối cảnh chung về câu, góp phần bàn bạc và thảo luận về câu cảm thán, về vấn đề xác định đặc trưng của câu cảm thán trong tiếng Việt

Quan điểm của chúng tôi là: Trong tiếng Việt, câu cảm thán là một kiểu câu tồn tại độc lập với những chức năng và đặc trưng riêng biệt của

nó, phân biệt với các kiểu loại câu khác

4.1.2.Nghiên cứu câu cảm thán tiếng Việt cho phép xác định rõ hơn bốn vấn đề sau đây:

- Khái niệm câu cảm thán trong tiếng Việt

- Cấu trúc của câu cảm thán tiếng Việt

- Cách thức nhận diện câu cảm thán về mặt hình thức, ngữ nghĩa

- Vị trí, vai trò của câu cảm thán với những hoạt động chức năng giao tiếp của nó trong hệ thống câu tiếng Việt hiện đại

4.2.Về mặt thực tiễn:

Đề tài luận án này có ý nghĩa thực tiễn quan trọng Kết quả nghiên cứu của đề tài này có thể ứng dụng vào việc giảng dạy tiếng Việt thực hành cho học sinh, sinh viên Việt Nam cũng như cho người nước ngoài học tiếng Việt biết sử dụng tốt các câu cảm thán, các yếu tố cảm thán của tiếng Việt để diễn

tả chính xác cảm xúc của mình

Đồng thời, do xác định được các sắc thái tình cảm khác nhau được thể hiện q ua các câu cảm thán trong hệ thống ngôn ngữ nên có thể ứng dụng vào việc phân tích, cảm thụ hoặc sáng tác các tác phẩm văn học

Kết quả nghiên cứu cũng có thể bổ sung hoàn thiện các cuốn từ điển tiếng Việt về các từ cảm thán, câu cảm thán hoặc các sách công cụ dùng cho việc dạy tiếng Việt

V CÁI MỚI CỦA LUẬN ÁN

về câu cảm thán trong tiếng Việt

5.2 Luận án khẳng định sự tồn tại của câu cảm thán trong tiếng Việt với

những đặc trưng riêng biệt của nó

5.3 Đưa ra một hệ thống các tiêu chí cơ bản để nhận diện câu cảm thán

tiếng Việt; chỉ rõ các phương tiện biểu thị cảm thán và cấu trúc ngữ pháp của

câu cảm thán tiếng Việt

5.4 Luận án đề cập đến phương diện ngữ nghĩa và ngữ dụng của câu

cảm thán tiếng Việt Từ đó có cái nhìn toàn diện hơn về câu cảm thán trong

tiếng Việt

VI CƠ CẤU CỦA LUẬN ÁN:

Ngoài phần Mở đầu và phần Kết luận, luận án được chia thành ba

chương:

- Chương I: Tổng quan

(gồm 20 trang)

Nội dung chính của chương này là:

+ Điểm lịch sử nghiên cứu vấn đề

+ Khẳng định quan điểm: trong tiếng Việt có kiểu câu cảm thán tồn tại độc lập với các đặc trưng riêng biệt của nó

+ Xác định những khái niệm lí thuyết cơ bản liên quan đến

đề tài

- Chương II: Những đặc điểm về hình thức của câu cảm thán tiếng Việt

(gồm 88 trang) Nội dung chính của chương này là: