Kỹ thuật sản xuất giống và nuôi cá rô phi

Chúng có thể phát triển trong môi trờng nớc ngọt, nớc lợ, nớc mặn với độ mặn 32%.. • Tiêu dùng trong nớc về thuỷ sản: Hiện nay mức tiêu dùng của ngời Việt đối với các loại thuỷ sản ớc tí

Kỹ thuật sản xuất giống và nuôi cá rô phi

Oreochromis niloticus

Lời giới thiệu Cá Rô phi là loài cá dễ nuôi, nhu cầu về dinh dỡng đơn giản Chúng có thể phát triển trong môi trờng nớc ngọt, nớc lợ, nớc mặn với độ mặn 32% Cá thích nghi nhiều loại hình mặt nớc khác nhau: Nuôi trong ao hồ nhỏ theo quy mô VAC, nuôi trong ruộng lúa, trong lồng bè trên sông hồ

Thức ăn của cá Rô phi dễ kiếm, rẻ tiền nh: Cám gạo, bột ngô, các phụ phẩm nông nghiệp, rau bèo, mùn bã hữu cơ và phân gia súc gia cầm Do đó có thể nói nuôi cá rô phi có khả năng giúp xoá đói giảm nghèo

Thịt cá đợc công nhận là chất lợng cao Ngày nay sản phẩm thịt cá rô đợc thừa nhận trên thị trờng nhiều nớc nh: Mỹ, Nhật Bản, một số nớc Châu Âu Đặc biệt trong những năm gần đây trên thế giới đã hình thành các kênh phân phối giữa các nhà sản xuất và thị trờng nh: Côxta Rica, Êcuađo, Côlômbia cung cấp cho Mỹ; Jamaica cung cấp cho Anh; Đài Loan, Inđônêxia,Thái Lan cung cấp cho Nhật; Trung Quốc cung cấp cho Hồng Kông Mỹ là nớc nhập khẩu rô phi lớn nhất thế giới: Năm 1999 nhập 37 375 tấn trị giá 82 triệu USD Năm 2000 nhập 60 500 tấn, năm 2001 là 7 000- 75 000 tấn trị giá 100- 108 triệu USD Trong khi đó tổng giá trị nhập khẩu trên thế giới là 127 796

000 USD

* Theo công bố của tổ chức lơng thực, thực phẩm thế giới hiện nay có trên 100 quốc gia nuôi cá rô phi Nớc có sản lợng cá rô phi lớn nhất là Trung Quốc năm 1992 là

157 000 tấn, năm 1993 là 191 000 tấn, năm 1994 là 235 000 tấn.Tiếp theo là Thái Lan

là 102 000 tấn; Philippin, Inđônêxia là 70 000 tấn

Việt Nam đang phát triển nuôi cá rô phi rộng rãi nhằm góp phần nâng cao dinh dỡng cho ngời dân, xoá đói giảm nghèo và đa nhanh mặt hàng cá rô phi thành một trong những sản phẩm có kim nghạch xuất khẩu cao

Trên cơ sở nuôi và nhu cầu thị trờng trên thế giới Ngày 19/8/2002 Bộ Thuỷ Sản

đã có hội nghị định hớng và giải pháp sản xuất và xuất khẩu cá rô phi Trớc mắt năm

2003 phát triển nuôi cá rô phi đạt sản lợng

120 000 – 150 000 tấn phục vụ cho nhu cầu tiêu dùng trong nớc và xuất khẩu

• Tiêu dùng trong nớc về thuỷ sản:

Hiện nay mức tiêu dùng của ngời Việt đối với các loại thuỷ sản ớc tính chiếm khoảng 50% về tiêu dùng thực phẩm có chứa Prôtêin Riêng cá đã cung cấp khoảng 8 kg/ ngời/ năm, trong đó nuôi trồng khoảng 30% Những năm tới xu thế đời sống nhân dân ngày một khá lên, mức tiêu dùng sẽ tăng Điều đáng quan tâm là ngày nay nhân dân có xu thế ăn thiên về các loại thực phẩm ít béo Theo ớc tính của tổ chức PAO bình quân trên thế giới vào năm 1994 là 13,4 kg/ ngời/ năm, so với các nớc đang phát

triển hiện nay thì lợng thuỷ sản nhu cầu là 27 kg/ ngời/ năm Với sản lợng hiện nay thì nớc ta cha thể đáp ứng đợc tiêu dùng nội địa

• Nhu cầu xuất khẩu:

Hiện nay hàng thuỷ sản xuất khẩu của nớc ta ngày càng đợc a chuộng ở nhiều

n-ớc và khu vực Năm 1997 đã xuất sang 46 nn-ớc và vùng lãnh thổ, năm 1998 đã xuất sang 50 nớc và vùng lãnh thổ Kim ngạch xuất khẩu vào các thị trờng này cũng tăng

Ví dụ vào EU năm 1998 tăng 24,24%, vào Mỹ tăng 4,25% Các đối tợng dợc xuất khẩu nhiều nhất nh Tôm, các đối tợng khác nh nhuyễn thể, cá Song, cá Hồng, cá Basa, Rôphi, Sặc rằn, cá Quả, Lơn, Baba, ếch xuất sống, phi lê đông lạnh cũng đợc các thị trờng a chuộng

Hy vọng cung cấp một số kiến thức cơ bản về kỹ thuật nuôi cá rô phi để giúp bạn đọc chọn hình thức nuôi đem lại hiệu quả kinh tế cao

Phần I

Một số đặc điểm sinh học của cá rô phi

1/ Nguồn gốc và sự phân bố

Cá rô phi có nguồn gốc từ châu Phi, thuộc bộ cá Vợc ( Percifrmes ), họ

( Cichlidae) Hiện nay ngời ta đã biết đến khoảng 80 loài có tên gọi chung là rô phi Trong số 80 loài có khoảng 10 loài có giá trị kinh tế cao

Ngày nay cá rô phi trở thành đối tợng nuôi phổ biến không chỉ ở châu Phi, châu

á mà còn lan sang cả các nớc châu Mỹ la tinh, trong đó phải kể dến Côlômbia, Côxta Rica Cá rô phi cũng là loài đợc nuôi sớm ngay từ những năm 1924 ở Ai cập Đến năm

1960 cá rô phi đợc di nhập vào Mỹ, Nhật là loài O niloticus, ở châu á đợc nhập vào nhiều nơi khác nhau

Philippin nhập năm 1950 loài cá rô phi đen, năm 1972 nhập cá rô phi vằn

Nhật Bản năm 1962 nhập cá rô phi từ Ai cập

Đài Loan năm 1944 nhập cá rô phi từ Inđônêxia, năm 1966 nhập cá rô phi từ Nhật Bản

Thái Lan năm 1949 nhập cá rô phi từ Malaixia, năm 1965 nhập cá rô phi từ Nhật Bản

Hiện nay cá rô phi đợc nuôi phổ biến nhất là cá rô phi vằn (O niloticus), cá rô phi xanh ( O aurcus), cá rô phi đen (O mossambicus)

Việt Nam cá rô phi nhập vào năm 1951 loài O mossambicus Đây là loài cá có kích cỡ nhỏ, chậm lớn, mắn đẻ, giá trị thơng phẩm không cao nên ít đợc ngời dân chú

ý nuôi

Cá rô phi vằn nhập vào miền Nam nớc ta năm 1973 từ Đài Loan Đây là loài cá

có kích cỡ lớn hơn, cá lớn nhanh, màu sắc đẹp và cho năng suất cao Đến năm 1977 loài cá này đợc nuôi ở Viện nghiên cứu nuôi trồng Thuỷ sản I và các tỉnh miền Bắc Từ năm 1994 đến nay cá rô phi vằn thuần chủng O niloticus liên tiếp đợc nhập vào nớc ta

từ Đài Loan, Ai cập, Thái Lan, Philippin.Đến nay nớc ta có 4 dòng rô phi vằn: Rôphi

vằn dòng GIFT, Rôphi vằn dòng Swansea, Rôphi vằn dòng Thái Lan, Rôphi vằn dòng

Đài Loan

Ngoài ra gần đây còn nhập loài cá rô phi xanh ( O aurcus) từ Philippin đang nuôi thử nghiệm và rô phi đỏ của Đài Loan Trong 4 dòng đó có dòng GIFT nuôi cho kết quả tốt hơn dòng Thái, dòng Việt

2/ Đặc điểm hình thái

- Loài cá rô phi đen O mossambicus: Toàn thân phủ kín vảy, vảy màu xám tro hoặc đậm xanh Phần bụng có màu trắng xám hoặc xám ngà

- Loài cá rô phi vằn O niloticus : Toàn thân phủ kín vảy, vảy ở phần lng có màu sáng vàng nhạt hoặc xám nhạt, phần bụng có màu sáng ngà hoặc màu xanh nhạt trên thân có 6- 8 vạch sắc tố chạy từ lng xuống bụng Các vạch sắc tố ở các vây

đuôi,vây lng rõ ràng hơn

- Loài cá rô phi đỏ Đài Loan:

- Cá rô phi lai giữa loài O mosambicus với O niloticus Vảy trên thân có màu vàng nhạt hoặc màu đỏ hồng Cũng có thể có màu vàng, màu hồng xen lẫn màu đen

- Loài cá rô phi dòng GIFT là cá rô phi đã chọn giống qua nhiều thế hệ.

3/ Tập tính sống

- Cá rô phi sinh trởng và phát triển trong nớc ngọt, nớc lợ và có thể phát triển ở nớc mặn với độ mặn 32%o Cá phát triển rất tốt ở độ mặn < 5%o

Cá sống ở tầng nớc giữa và đáy cá có thể chịu đựng đợc ở vùng nớc có hàm lợng

ôxy hoà tan thấp (1 mg/ l ) ngỡng ôxy gây chết cho cá khoảng 0,3 – 0,1 mg/l

Giới hạn pH 5 – 11; tốt nhất là pH từ 6- 8; Khả năng chịu đựng NH3 tới

2,4mg/l

Là loài cá có nguồn gốc nhiệt đới, nhiệt độ thích hợp cho quá trình phát triển là

25 C – 35 C xong khả năng chịu đựng nhiệt độ thấp kém: Nhiệt độ gây chết ng° ° ỡng dới là 11 – 12 C°

Để khắc phục tình trạng cá rô phi chết rét vào mùa đông theo kinh nghiệm nhiều nơi đã làm:

- Vỗ béo cho cá trớc mùa rét thời gian khoảng 1 tháng

- Tăng mực nớc của ao ( ao có mức nớc sâu 2 - 2,5 m)

- Khi nhiệt độ xuống 18 C ngừng bón phân và giảm l° ợng thức ăn

- Dùng bèo lục bình ( bèo tây) phủ 1/3 ao về phía bắc

- Dùng bạt căng phủ kín ao (tránh gió) cách mặt nớc > 50cm

4/ Thức ăn

Cá rô phi là loài cá ăn tạp, thức ăn của cá bao gồm các tảo dạng sợi, động vật phù du, mùn bã hữu cơ, ấu trùng các loài côn trùng, rau, cỏ, bèo và cả phân tơi Ngoài

ra chúng còn ăn cả thức ăn do con ngời bổ xung nh: Cám gạo, bột ngô, khô dầu, phế

phụ phẩm của lò mổ và thức ăn công nghiệp Tuy vậy mỗi giai đoạn phát triển của cá thức ăn có khác nhau:

Giai đoạn cá hơng thức ăn chủ yếu là sinh vật phù du, thức ăn nhân công dạng bột mịn

Cá càng lớn cá càng ăn tạp Đặc biệt cá có khả năng tiêu hoá và hấp thụ 70 – 80% một số tảo nh tảo Lục, tảo Lam mà cá khác không có khả năng này

5 / Sinh sản

Trong điều kiện môi trờng nớc trên 20 C cá rô phi thành thục sinh dục lần đầu ° tiên sau 4 – 5 tháng nuôi và cỡ cá đạt 100 – 150g cá biệt có con nặng 40 – 50g đã sinh sản

Cá rô phi sinh sản nhiều lần trong năm: Cá rô phi đen có thể sinh sản 14 – 16 lứa/ năm, cá rô phi vằn ở miền Nam có thể sinh sản 10 – 12 lứa/ năm, ở miền Bắc cá

có thể sinh sản 5 – 7 lứa / năm Cá sinh sản vào mùa hè nhiệt độ thờng trên 20 C ở ° miền Bắc cá thờng sinh sản từ tháng 4 – 10 Đối với cá non ( dới 2 tuổi) sinh sản nhiều hơn cá già

Tuỳ theo tuổi và cỡ cá số lợng trứng có khác nhau, thờng cá cỡ

200 – 250g đẻ từ 1000 – 2000 trứng

Để khắc phục tình trạng sinh sản của cá dẫn đến không quản lý đợc mật độ nuôi Hiện nay đa số ngời dân nhu cầu nuôi thả cá đơn tính đực Tại trung tâm quốc gia giống thuỷ sản nớc ngọt miền Bắc có nhiều hình thức sản xuất và xử lý giới tính cá rô phi ( Tỷ lệ đơn tính đảm bảo > 95%)

6 / Sinh trởng

Cá rô phi là loài cá lớn tơng đối nhanh, tuy nhiên cá lớn nhanh còn phụ thuộc vào mật độ nuôi, nhiệt độ, chế độ cho ăn, chất lợng thức ăn, chế độ thay nớc và loài cá nuôi

Cá rô phi vằn sau 1 tháng tuổi đạt cỡ 2 – 3g/ con Sau 2 tháng tuổi cá đạt 15 –

20 g/ con Nuôi cá thơng phẩm sau 5 – 6 tháng nuôi cá đạt 500 – 700g/ con.(

dòng GIFT có tốc độ lớn nhanh nhất, sau 6 tháng nuôi cá đạt cỡ 700 – 800g/ con)

Phần II

Kỹ thuật nuôi cá rô phi

( Nuôi thơng phẩm)

• Điều kiện ao nuôi :

Ao nuôi cá có thể tận dụng các ao sẵn có trong nhân dân để nuôi cá rô phi Thông thờng ao nuôi cá rô phi có diện tích 1 000 – 10 000m ² Mức nớc sâu 1,0 – 1, 5m

Bờ ao chắc chắn, không bị thẩm lậu, ngập tràn khi ma lũ Ao có cống cấp và thoát nớc thuận lợi, gần nguồn nớc sạch Nếu nuôi tăng sản ( nuôi thâm canh) thì phải có máy quạt nớc, sục khí

• Chuẩn bị ao trớc khi nuôi:

Là ao cũ trớc khi nuôi cá rô phi cần phải cải tạo thật kỹ mới đa vào nuôi cá

Tát cạn ao, bắt hết cá tạp, nạo vét bớt bùn đáy( chỉ để lại 10 – 15 cm) lấp hết hang hốc rò rỉ, tôn cao bờ ( nếu cần)

Dùng vôi bột cải tạo đáy ao và diệt trừ địch hại Tuỳ theo pH của ao mà sử dụng l-ợng vôi cho thích hợp nếu là ao cũ dùng 7 – 10 kg/ 100 m ao, ao mới đào thì l² ợng vôi phải thay đổi tuỳ theo pH của ao Vôi đợc rải đều trên mặt bùn ao, bờ ao Công việc này đợc tiến hành vào ngày nắng Sau đó dùng cành rào kéo đi kéo kại vài ba lợt cho vôi trộn đều vào bùn Sau đó phơi nắng 2 – 3 ngày rồi bón lót cho ao với lợng phân chuồng đã ủ kỹ là 30 – 40kg/ 100 m Để tiếp 3 – 4 ngày thì tiến hành lọc n²

-ớc vào ao ( n-ớc cấp cho ao phải đợc lọc kỹ tránh trứng cá, cá tạp theo vào)

Chú ý: Đối với ao đã nuôi cá rô phi trớc cần phải làm triệt để diệt hết cá con và

trứng cá trong các vũng chân có nớc Khi lọc nớc ở các ao có nuôi cá rô phi cũng hết sức thận trọng tránh cá con và trứng cá theo nớc vào

• Thả cá vào ao:

Yêu cầu cá thả: Cá thả phải đồng đều quy cỡ, không bệnh tật, cá hoạt động nhanh nhẹn, bơi chìm theo đàn

Mật độ cá thả: Tuỳ theo điều kiện ao, khả năng chăm sóc, chế độ thay nớc và nguồn vốn đầu t mà xác định mật độ thả cho phù hợp Thờng thả 2,5 – 3 con/ m ²

Cỡ cá thả: Cỡ cá 1,5 –3 g/ con

Mùa vụ thả giống thời gian thả cá ở miền Bắc từ tháng 3 đến tháng 5

Đối tợng cá thả là loài cá rô phi vằn dòng GIFT đơn tính đực trên 95%

khoảng 50 – 100 lít hoà vào trong đó một lợng muối ăn ( NaCL) nồng độ 2 – 3% ( nếm thử thấy mặn ) thả cá vào tắm trong thời gian 10 – 15 phút sau đó chuyển cá ra

ao, các thao tác phải hết sức nhẹ nhàng tránh làm xây xát cá

• Quản lý chăm sóc:

Thờng xuyên duy trì màu nớc ao bằng cách bón phân phân chuồng đã ủ mục tuần bón 2 lần mỗi lần bón 7– 10 kg/ 100 m ; Phân xanh tuần bón 1 lần mỗi lần ² bón 10 – 15 kg / 100m ²

Dùng thức ăn tự chế biến, thức ăn công nghiệp cho cá ăn, lợng thức ăn hàng ngày

có thể cho cá ăn nh sau:

+ Tháng thứ nhất: Dùng cám công nghiệp cho cá ăn , đây là giai đoạn nhằm đảm bảo tỷ lệ sống cao vì cá vận chuyển đã nhịn ăn vài ngày và sống trong điều kiện khó khăn cần phục hồi sức khoẻ Cho cá ăn ngày hai lần sáng ( trớc 9 giờ) và chiều mát ( 4- 5 giờ) Luợng thức ăn 5 – 6 % trọng lợng cá thả / ngày

+ Tháng thứ hai: Khi cá đạt cỡ 100 gram cho cá ăn bằng thức ăn chế biến nhằm giảm giá thành Trong thực tế ngời ta đã sử dụng cá tơi đun chín vớt ra giã nhỏ sau đó

đổ vào xong đun sôi rồi cho bột ngô vào nấu chín Lợng thức ăn cho cá giai đọn này là

3 – 4% trọng lợng cá trong ao/ ngày trong đó 20% là cá và 80% là ngô Một kinh nghiệm để định lợng cá là dùng thức ăn nổi và từ thức ăn nổi suy ra lợng cá trong ao + Khi cá đạt cỡ trên 200 gram cho cá ăn 2 -3% trọng lợng cá trong ao/ ngày ( ngày cho cá ăn hai lần), cho cá ăn đến khi thu hoặch

Thờng xuyên thăm ao vào buổi sáng sớm, bổ xung nớc khi cạn, thay nớc khi thấy cá nổi đầu, môi trờng ao nuôi ô nhiễm

Khi cá có hiện tợng không bình thờng phải xử lý ngay Đồng thời không bón phân, giảm thức ăn hàng ngày hoặc không cho cá ăn

Trong quá trình nuôi định kỳ bón vôi để xử lý môi trờng với lợng bón vôi củ 2 kg/

100 m ( dùng vôi hoà vào n² ớc té khắp mặt ao)

Ngày nay khoa học kỹ thuật tiên tiến, khi môi trờng ô nhiễm dùng thuốc tẩy trùng

“Vạn tiêu linh” để làm sạch ao nuôi Hoặc dùng BIO-DW để phân huỷ các chất thải, cặn bã trong ao nuôi Định kỳ tháng một lần ( Có hớng dẫn kèm theo )

•Thu hoạch:

Cá nuôi đợc 5 – 6 tháng thờng đạt cỡ 600 – 800 gram thì tiến hành thu hoặch Trớc khi thu hoặch ngừng bón phân 1 tuần, ngừng cho cá ăn vài ngày thì mới thu cá Nếu nuôi đảm bảo kỹ thuật tỷ lệ sống đạt 85 –90%, năng suất sẽ đạt 10 – 15 tấn/ ha