Môn bệnh lý học thú y

Mục tiêu của môn học: Mục tiêu của môn học nhằm trang bị cho học viên những nguyên lý chung nhất, phương pháp suy luận tổng hợp và khả năng vận dụng những hiểu biết đã được học trong phần kiến thức cơ bản, cơ sở… để giải thích tại sao và do đâu mà có những triệu chứng ở cơ thể bệnh, nhằm cung cấp các thông tin cơ sở cho việc chăm sóc lâm sàng và điều trị bệnh.

3 Giáo viên phụ trách: TS Nguyễn Hữu Nam.

4 Mục tiêu của môn học: Mục tiêu của môn học nhằm trang bị cho học viên những nguyên lý chung nhất,

phương pháp suy luận tổng hợp và khả năng vận dụng những hiểu biết đã được học trong phần kiến thức cơ

bản, cơ sở… để giải thích tại sao và do đâu mà có những triệu chứng ở cơ thể bệnh, nhằm cung cấp các thông tin

cơ sở cho việc chăm sóc lâm sàng và điều trị bệnh.

Các chương

 - Các khái niệm cơ bản

 - Rối loạn tuần hoàn cục bộ

 - Rối loạn chuyển hoá các chất

CHƯƠNG I: KHÁI NIỆM CƠ BẢN

 Trong quá trình phát triển của khoa học nói chung,

y học và thú y học nói riêng bao giờ cũng hình

thành một số khái niệm cơ bản Đây là những vấn

đề lớn, khái quát hoá các mối quan hệ giữa các

hiện tượng bệnh lý, các quy luật đúc kết từ thấp

đến cao.

 Những khái niệm cơ bản bao gồm khái niệm về

bệnh, về yếu tố bệnh nguyên, về cơ chế sinh

bệnh, quá trình lành bệnh, tử vong và bệnh lý

miễn dịch

 Nắm vững các khái niệm cơ bản có vai trò quan

trọng việc chẩn đoán và điều trị bệnh.

 I.KHÁI NIỆM VỀ BỆNH

 Người thày thuốc muốn chữa bệnh có hiệu quả thì

phải hiểu rõ đối tượng của mình tức là phải có quan niệm đúng đắn về bệnh Vậy bệnh là gì? Câu hỏi này

đã được đặt ra từ ngàn xưa, khi con người có mặt trên trái đất, nhưng câu trả lời lại luôn luôn thay đổi qua các thời đại Nó phản ánh sự tiến bộ của khoa học và các quan điểm triết học đương thời, phản ánh trình độ hiểu biết giới tự nhiên của con người.

 1 1 Sơ lược khái niệm về bệnh qua các thời đại

 Trong thời đại nguyên thuỷ

 Vào buổi sơ khai con người con hoàn toàn bất lực trước sức mạnh của thiên nhiên, mọi thứ đều ghê gớm, thần

bí, với ông sấm, bà sét, ông thiện ông ác, với ma tà và

quỷ dữ, với thiên đường và địa ngục Do đó quan điểm mắc bệnh là do trời đánh, thánh vật, do quỷ tha, ma bắt

Và tất nhiên với quan điểm như vậy thì việc chữa bệnh phải cần đến thày cúng, thày phù thuỷ hoặc phải cầu xin thượng đế phù hộ.

 Nền văn minh cổ đại

 Nhân loại đã trải qua những nền văn minh cổ đại phát triển khá cao, đặc biệt là về lĩnh vực y học như ở Trung Quốc, Ai cập, Ấn Độ, Hylạp - La mã.

 Trong thời kỳ cổ Trung Hoa, quan điểm về vũ trụ là vạn vật đều do hai lực âm - dương và năm nguyên tố (kim, mộc, thuỷ, hoả và thổ) hình thành Âm và Dương đã

được coi như 2 lực đối kháng và bổ cứu cho nhau trong

sự hình thành vạn vật như đực với cái, nóng với lạnh,

sống với chết Ngũ hành tuân theo quy luật tương sinh, tương khắc (Tương sinh: Mộc sinh Hoả, Hoả sinh Thổ, Thổ sinh Kim, Kim sinh Thuỷ, Thuỷ sinh Mộc, Tương khắc: Thuỷ khắc Hoả, Hoả khắc Kim, Kim khắc Mộc, Mộc khắc Thổ, Thổ khắc Thuỷ)

Vòng tròn âm dương

 Trong vũ trụ và vạn vật, mọi trạng thái đều phụ thuộc vào tình trạng cân bằng giữa hai lực Âm - Dương và ngũ hành, khi có rối loạn cân bằng Âm - Dương hoặc có thay đổi trong quy luật tương sinh, tương khắc của ngũ hành

sẽ sinh ra bệnh tật Chính vì vậy các thuật ngữ âm thịnh dương suy, chân thuỷ, chân hoả, thể hàn thể nhiệt

thường được dùng trong y học cổ đại

 Về mặt triết lý thì khoẻ mạnh là nhờ tình trạng cân bằng hoà hợp của vật chất trong cơ thể nên quan điểm này

cũng phù hợp với quan điểm duy vật biện chứng, tuy

còn thô sơ song quan điểm cổ đại này cũng rất tiến bộ và

y học cổ truyền cũng đã tích luỹ được nhiều kinh nghiệm chữa bệnh quý báu.

 Quan niệm cổ Ai cập cho rằng: sự sống là do chất

"khí"(pneuma) và hô hấp là thu chất khí đó vào trong cơ thể Khi chất khí trong sạch thì khoẻ mạnh còn khi chất khí nhơ bẩn thì sinh ra bệnh tật.

 Triết lý về sự sống thời cổ của Ấn Độ là triết lý của đạo phật và sống - chết chỉ là luân hồi, chết chỉ là một giai

đoạn của sống, cơ thể vật chất vô tri vô giác mà trong đó linh hồn vận động, đảm bảo sự thống nhất các bộ phận của cơ thể, sự lành mạnh bình thường của các chức

phận Khi linh hồn rời cơ thể để sang một thế giới khác thì đó là sự chết Vậy bệnh chính là sự đấu tranh của linh hồn nhằm duy trì hoạt động bình thường của cơ thể.

Nền văn minh Hy lạp - La mã cổ cũng có nhiều nhà bác học nổi tiếng trong lĩnh vực y học Hypocratus (460- 377 tr.cn) xây dựng thuyết thể dịch cho rằng chức năng của

cơ thể do hoạt động cân bằng của 4 loại dịch là: Đỏ do máu của tim tiết ra và biểu hiện tính nóng; Đen do máu của lách quyết định biểu hiện tính ẩm; Mật Vàng ở gan biểu hiện tính khô và dịch Trắng ở não biểu hiện tính

lạnh Từ đó rút ra nguyên lý điều trị bệnh là phục hồi lại

sự cân bằng nhờ các toa thuốc mát hay thuốc nóng Đây chính là những cơ sở lâm sàng đầu tiên trong y học.

Thời kỳ trung cổ - Từ thế kỷ thứ 4 đến thế kỷ 12, khoa học nói chung hầu như không phát triển Đó là một thời

kỳ trì trệ, tôn giáo và phong kiến đã kìm hãm mọi phát triển khoa học Y học nằm trong tay các thày dòng, cha cố,… Nhà thờ thiên chúa giáo cho rằng bệnh tật là sự

trừng phạt của đấng tối cao đối với những tội lỗi mà con người và chúng sinh đã mắc phải, muốn khỏi bệnh thì phải cầu nguyện cho đức chúa buông tha.

 Thời kỳ phục hưng: Cuối thời kỳ trung cổ nhiều nhà

khoa học đã dũng cảm NCKH nên Y học có nhiều tiến

bộ vượt bậc, năm 1543 Andre Vesale, người Bỉ đã xuất bản quyển sách " Cấu trúc cơ thể người“ - đặt nền móng cho các môn hình thái học.

 Năm 1616, William Harvey đã phát minh ra tuần hoàn của máu Harvey cho rằng cơ thể bị bệnh là khi bộ máy sinh vật bị hư hỏng giống như máy hết nhiên liệu hoặc các bánh răng mòn, gãy…

 Sylvius nghiên cứu các dịch lại cho rằng bệnh tật là do rối loạn hoá học trong cơ thể.

 Đến thế kỷ 18 - 19: Kính hiển vi đã ra đời và ngày càng hoàn thiện, thuốc nhuộm TB cũng được sử dụng rộng

rãi trong NC hình thái vi thể, do đó nảy nở khái niệm

giải phẫu cục bộ về bệnh, NC về bệnh cảnh lâm sàng

được so sánh với tổn thương thấy được khi mổ khám xác chết.

 Wirchov đã cho rằng nguyên nhân của bệnh là do

TTTB: bệnh sẽ chỉ xuất hiện tại các chỗ mà tác nhân gây bệnh làm TTTB, theo ông thì không phải toàn bộ cơ thể phản ứng với các yếu tố gây bệnh mà chỉ cục bộ các

nhóm TB tiếp xúc với các tác nhân gây bệnh Quan niệm này coi cơ thể đa bào chỉ là sự liên kết đơn thuần chứ

không phải là một khối thống nhất toàn vẹn.

 Clot Becna (1865) nêu lên mối quan hệ khăng khít giữa nội môi và ngoại môi Ngoại môi luôn luôn thay đổi nên

để giữ cho nội môi không thay đổi, cơ thể sống phải có hàng loạt các chức năng bảo vệ và điều hoà, bệnh và chết chỉ là sự tan vỡ hoặc rối loạn cơ chế điều hoà đó.

 Đến nửa sau của thế kỷ 19, nhờ những đóng góp to lớn của Pasteur (1821- 1895), Koch (1843 - 1900),

Metnhicop, Eclich (1854 - 1915), tìm ra vai trò gây bệnh của nhiều loại vi sinh vật.

 Đến thể kỷ 20 - Thế kỷ của điện tử và cũng là thế kỷ của sinh học, các ngành sinh học phát triển mạnh mẽ như: di truyền học, MD học, sinh học phân tử nên cũng có rất nhiều khái niệm về bệnh

 Pavlov đưa ra học thuyết TK của bệnh Theo thuyết này nội môi và ngoại cảnh là một khối thống nhất mà trong

đó hoạt động của TK cao cấp đóng một vai trò quyết

định khả năng thích ứng của cơ thể (tức nội môi) đối với những thay đổi của bên ngoài, theo Pavlov: trong mỗi

bệnh có hai quá trình tồn tại song song, quá trình bảo vệ sinh lý và quá trình huỷ hoại bệnh lý; " Bệnh là do rối loạn hoạt động phản xạ của hệ TK; rối loạn tương quan giữa những khu vực khác nhau của hệ TK.", quan niệm này quá nhấn mạnh vai trò của TKTW.

Hans Selye cho rằng bệnh là sự rối loạn khả năng thích nghi Trong khi NC phản ứng không đặc hiệu của cơ thể chống lại các tác nhân stress bên ngoài, Selye nhận thấy bao giờ cơ thể cũng đáp ứng bằng sự thay đổi hoạt động của hệ nội tiết - thần kinh hạ não - thượng thận; kết quả

là có sự đối kháng giữa 2 loại hormon corticoit, loại thứ nhất tiết ra nhằm dồn nguyên liệu trong cơ thể tới chỗ bị

đe doạ, nó ức chế quá trình viêm và quá trình phát triển

tổ chức xơ, còn loại thứ hai có tác dụng làm vết thương mau lành bằng cách tăng sinh chất keo và phát triển

TCLK

Hai hệ thống này hoạt động cân bằng nhau nhằm bảo vệ

cơ thể, khi mất cân bằng sẽ sinh ra bệnh - dạng bệnh

thích nghi

Mỗi quan điểm chỉ giải thích được cơ chế sinh bệnh của một nhóm bệnh mà thôi.

Từ những quan niệm như vậy về sinh vật, chúng ta có thể nêu lên một khái niệm về bệnh một cách tương đối như sau: " Bệnh là sự rối loạn đời sống bình thường của

cơ thể sinh vật do tác động của các yếu tố gây bệnh khác nhau, gây ra một quá trình đấu tranh phức tạp giữa hiện tượng tổn thương bệnh lý và hiện tượng phòng vệ sinh lý, làm hạn chế khả năng thích nghi của cơ thể đối với ngoại cảnh"

 1.2 Những điều cần chú trọng trong khái niệm về bệnh

Bệnh có TC một cân bằng mới kém bền vững

 Cơ thể sống là một cân bằng động Khi có yếu tố gây

bệnh tác động vào cơ thể thì cân bằng bị phá vỡ, nhưng lập tức cơ thể đó có phản ứng bảo vệ, sẽ có những hoạt động nhằm khôi phục tình trạng cân bằng bị nhiễu loạn bởi yếu tố ấy Chính cuộc đấu tranh này tạo ra một cân bằng mới (vì có thêm yếu tố bệnh lý, phản ứng bảo vệ và các sản phẩm của chúng), nhưng cân bằng mới này

không kéo dài, thường có xu hướng phục hồi về cân

bằng cũ tức là lành bệnh, khi không thể phục hồi được thì tiến triển càng bất lợi cho cơ thể, vượt quá khả năng bảo vệ của cơ thể dẫn đến tử vong Đó cũng là tính kém bền vững của cân bằng mới Như vậy: sống và chết; lành

và bệnh là hai mặt của hiện tượng sinh học.

 Bệnh hạn chế khả năng thích nghi của cơ thể

Trong khi ngoại môi luôn luôn thay đổi mà nội môi lại đòi hỏi một tình trạng hằng định tương đối thì cơ thể

luôn luôn phải tìm cách thích ứng với biến đổi của ngoại cảnh Trước những thay đổi mạnh mẽ của môi trường bên ngoài, cơ thể phải vận dụng những cơ chế thích ứng mạnh mẽ, thậm chí có thể dẫn đến một tình trạng bệnh

lý mà Selye đã coi như “bệnh thích nghi”.

 Khi yếu tố gây bệnh tạo nên tình trạng bệnh lý, khả

năng thích nghi của cơ thể sống vẫn còn nhưng đã bị hạn chế, Thí dụ khi sốt, khả năng điều hoà nhiệt của cơ thể vẫn còn nhưng rất hạn chế chứ không thể như cơ thể

khoẻ mạnh Trong công tác điều trị người thày thuốc

phải tìm cách phát huy tối đa khả năng thích nghi của cơ thể để mang lại hiệu quả điều trị cao.

 II KHÁI NIỆM VỀ NGUYÊN NHÂN BỆNH

 NGUYỜN NHÕN BỆNH HỌC LÀ MỤN KHOA HỌC

NGHIỜN CỨU NGUYỜN NHÕN GÕY BỆNH VÀ

ĐIỀU KIỆN PHỎT SINH RA BỆNH VIỆC NGHIỜN CỨU NGUYỜN NHÕN BỆNH CÚ Ý NGHĨA RẤT

LỚN TRONG CỤNG TỎC PHŨNG TRỊ BỆNH CHO GIA SỲC, GIA CẦM VỠ CÚ NẮM ĐƯỢC NGUYỜN NHÕN BỆNH THỠ MỚI ĐỊNH RA ĐƯỢC PHƯƠNG PHỎP ĐIỀU TRỊ BỆNH CHỚNH XỎC VÀ CÚ BIỆN PHỎP HỮU HIỆU NGĂN NGỪA SỰ XÕM NHẬP

CỦA CHỲNG VÀO CƠ THỂ.

 2.1 MỘT SỐ QUAN NIỆM SAI LẦM VỀ NGUYÊN

NHÂN BỆNH HỌC

 Thuyết nguyên nhân đơn thuần cho rằng VK là nguyên nhân của mọi bệnh, cứ có VK là có bệnh, với thái độ cực đoan quá nhấn mạnh đến vai trò gây bệnh của VK,

thuyết này đã bỏ qua vai trò và ảnh hưởng của các yếu

tố khác trong quá trình phát sinh bệnh, cũng không

quan tâm đến cơ chế bảo vệ của cơ thể Trong thực tế

hiện nay nhiều bệnh không phải do VK gây ra và nhiều khi tiêm VK vào cơ thể cũng không gây được bệnh.

 Thuyết điều kiện đơn thuần cho rằng bệnh tật là do kết quả tác động tổng hợp của một số điều kiện và những

điều kiện đó có thể gây bệnh mà không cần nguyên nhân bệnh đặc hiệu

Quan niệm này hoàn toàn sai lầm, vì các điều kiện chỉ làm cho các quá trình phát sinh bệnh dễ dàng hơn chứ không thể thay thế được nguyên nhân bệnh Học thuyết này mang tính tiêu cực, gây trở ngại cho công tác phòng trị bệnh.

Thuyết thể tạng cho rằng nguyên nhân bệnh không phải

từ bên ngoài tới mà là do đặc điểm của cơ thể, do thể

tạng của con vật Đây là quan niệm của thuyết di truyền máy móc, nó không đề cập tới các yếu tố ngoại cảnh,

như vậy nó chống lại khâu vệ sinh phòng bệnh nhằm

ngăn ngừa bệnh tật.

 2.2 Quan niệm khoa học về nguyên nhân bệnh học

Quan niệm đỳng đắn về nguyờn nhõn bệnh học phải nờu lờn được mối quan hệ chặt chẽ giữa nguyờn nhõn bệnh

và điều kiện gõy bệnh.

 Nguyờn nhõn bệnh cú vai trũ quyết định và điều kiện

thỡ phỏt huy tỏc dụng của nguyờn nhõn bệnh Nguyờn nhõn bệnh là yếu tố cú hại, khi tỏc động lờn cơ thể sẽ

quyết định bệnh phỏt sinh và cỏc đặc điểm phỏt triển

của bệnh Yếu tố gõy bệnh phải đạt tới một cường độ

nhất định (độc lực, liều lượng ) mới gõy bệnh được.

 Như vậy, khi có nguyên nhân bệnh thì bệnh sẽ phát ra trong những điều kiện nhất định, ngược lại, nếu có đầy

đủ các điều kiện mà không có nguyên nhân bệnh thì

bệnh cũng không thể phát ra được.

 Trong những điều kiện nhất định thì nguyên nhân bệnh

có thể trở thành điều kiện gây bệnh, thí dụ: nuôi dưỡng kém là nguyên nhân của bệnh suy dinh dưỡng, thiếu

Vitamin là nguyên nhân của bệnh thiếu Vitamin, nhưng

nó lại là điều kiện để con vật bị nhiễm khuẩn, là điều

kiện của các bệnh truyền nhiễm.

 Đặc điểm của bệnh chính là do nguyên nhân bệnh quyết định nên dựa vào đặc điểm của bệnh có thể khám phá ra nguyên nhân bệnh để từ đó xác định phương pháp điều trị hữu hiệu Song nguyên nhân bệnh chỉ có thể phát huy tác dụng trong những điều kiện cơ thể nhất định, thí dụ: bệnh Tụ huyết trùng do vi khuẩn Pasteurella gây ra

nhưng nó chỉ phát bệnh trong khi sức đề kháng của con vật bị giảm sút Cường độ của nguyên nhân bệnh cũng là một điều kiện gây bệnh.

 Mối quan hệ nhân quả trong NNB học:

 Mỗi bệnh (tức là hậu quả) đều do một nguyên nhân gây

ra như vậy nguyên nhân có trước hậu quả Nguyên nhân bệnh dù từ ngoài vào hay từ trong ra đều tác động lên

cơ thể mà sinh ra hậu quả là bệnh

 Bất cứ bệnh nào cũng đều có nguyên nhân của nó; mặc

dù vậy, hiện nay còn nhiều bệnh chưa tìm được nguyên nhân, song đó là do trình độ phát triển của khoa học còn hạn chế, chưa cho phép tìm ra nhưng nguyên nhân ấy, dần dần khi khoa học càng phát triển thì càng nhiều

nguyên nhân bệnh phức tạp sẽ được tìm ra.

 Cùng một nguyên nhân có thể sẽ có nhiều hậu quả khác nhau tuỳ theo điều kiện phát triển của bệnh, tụ cầu

khuẩn có thể gây ra các ổ apse ở da, gây nhiễm trùng

huyết khi vào máu.

 Mặt khác, cùng một hậu quả cũng có thể do nhiều

nguyên nhân gây ra; Viêm, Sốt là những quá trình bệnh

lý do rất nhiều nguyên nhân gây ra Chính đây là khó khăn thường gặp khi đi từ triệu chứng tới xác định

nguyên nhân bệnh, đòi hỏi phải có phương pháp suy

luận đúng đắn và logic để phân biệt giữa hiện tượng và bản chất

 Như vậy một quan niệm khoa học về nguyên nhân bệnh học phải toàn diện, nhìn nhận cả vai trò của

nguyên nhân bệnh và điều kiện gây bệnh, xác định đúng đắn tầm quan trọng và vị trí nhất định của mỗi yếu tố trong quá trình gây bệnh Ngăn ngừa nguyên nhân

bệnh, hạn chế tác dụng của điều kiện gây bệnh và tăng cường hoạt động tốt của thể tạng là phương pháp điều trị bệnh hữu hiệu, là những mặt tích cực của công tác phòng chống bệnh.

 2.3 Phân loại nguyên nhân bệnh

 2.3.1 Yếu tố bên ngoài

 Yếu tố cơ học: Chủ yếu là do chấn thương, tai nạn Gây tổn thương các cơ quan, làm hư hại các tổ chức của cơ thể

 Yếu tố lý học: + Nhiệt độ cao trên 50 O C gây tác động cục

bộ làm đông vón protít của tế bào, đặc biệt là phá huỷ

các men, tuỳ theo nhiệt độ cao thấp và thời gian tác động khác nhau có thể gây nên mức độ tổn thương khác nhau

từ ban đỏ đến bỏng, khi nhiệt độ tác động đến toàn thân

có thể gây cảm nóng.

 + Nhiệt độ thấp dưới 0 o C cũng gây tổn thương các men của tế bào, tác động cục bộ gây giá thương, gây hoại tử móng, tai, đuôi tác động tới toàn thân gây cảm lạnh,

thường gặp ở những động vật sống ở các vùng giá rét

hoặc trong những mùa đông lạnh giá.