ĐẠI VIỆT SỬ LƯỢC HAY NHẤT

ánh không n i, ào Hoàng bèn đánh lén dinh ng Nguyên... Tr ng Nhân ch t, Thúc Hi n lên thay lãnh ch c vi c Giao Châu... Nói gì thì nói, khi dùng ch di, không th h không có ý mi t th trong

Khuy t Danh

Th K 14 (1377 - 1388)

i V i t S L c

Quy n I

X a, Hoàng 1 d ng nên muôn n c, th y Giao Ch xa xôi, ngoài cõi Bách Vi t, không th

th ng thu c đ c, bèn phân gi i h n góc tây nam, có 15 b l c là: 1) Giao Ch , 2) Vi t Th ng Th , 3)

V Ninh, 4) Quân Ninh, 5) Gia Ninh, 6) Ninh H i, 7) L c H i, 8) Thanh Tuy n, 9) Tân X ng, 10) Bình

V n, 11) V n Lang, 12) C u Châu, 13) Nh t Nam, 14) Hoài Nam, 15) C u c2

Nh ng b l c này đ u không th y đ c p đ n trong thiên V c ng3

Trong b " i Vi t S Ký Toàn Th " chép là: vua Hùng V ng l p ra n c, đ c qu c hi u là V n Lang Ngài chia n c ra làm 15

b Trong 15 b có 5 b khác v i " i Vi t S L c " là: Chu Diên, Phúc L c, D ng Tuy n, V nh và Tân H ng

3

V c ng: Ông V (sau này là vua H V , 2205- 2197 tr c công nguyên) đ nh ra phép c ng c a chín châu và chép rõ núi sông,

đ ng sá xa g n, s n v t t ng vùng nên g i là c ng (T nguyên, Ng , tr.203) V n thiên y vi t theo th câu t 4 đ n 6 ch

th ng đ i nhau N c ta có sách "An Nam V c ng" là b n chép tay, chính v n c a Nguy n Trãi (đ i Lê)

4

Vua Thành V ng nhà Chu (Châu) tên T ng, con V V ng, lúc lên ngôi còn nh , vi c n c đ u nh Chu Công án làm ch c

Tr ng t trông coi Lúc b y gi hình ph t không dùng, m i ng i ca t ng là đ i th nh tr Trong "T nguyên, H , Mão trang 111" chép: kho ng đ u nhà Chu (Trung Qu c) h Vi t th ng sau m y l n đ c d ch ti ng nói, dâng c ng l , s gi Vi t Th ng quên

m t đ ng v Châu Công m i dùng xe ch nam ch x Vi t v n c

Ban xe Tý Ng ch đ ng Nam qui

5 Khuy t đ a: đ t tr ng, có l là th i này b l c Giao Ch dân c còn th a th t, tr ng v ng nên đ c g i nh th

6 ái ký: nguyên là sách L ký, sách này chép các l nghi trong gia đình, h ng đ ng và tri u đình, do đ c Kh ng T san đ nh v

đ i Xuân Thu n đ i nhà Hán có ái c và ái Thành là hai chú cháu cùng d n l i B c a ái c g i là i ái B c a ái Thành g i là Ti u ái V sau, sách L ký đ c d n l i y là ái ký

7 iêu đ : iêu là ch m, đ là cái trán Trong " i Vi t s ký toàn th " chép r ng: "Dân chúng chân núi th y sông ngòi nhi u tôm

cá, bèn đua nhau b t l y đ n b gi ng thu ng lu ng làm h i Dân chúng b m lên vua Vua (Hùng V ng) phán: "Thu ng lu ng

a loài gi ng v i chúng và ghét loài khác v i chúng, cho nên m i có thói y".Vua bèn d y l y m c v nh ng hình th y qiái vào thân th T đ y gi ng thu ng lu ng không còn h i dân n a T c x m mình c a ng i Bách Vi t có l kh i t đó

88 Vua Trang V ng nhà Chu tên à, con c a vua Hoàng V ng, ngôi 15 n m

Vi t Câu Ti n (505-465 tr c công nguyên-ND)1 th ng sai x sang d , Hùng V ng ch ng c l i

Cu i đ i nhà Chu, Hùng V ng b con vua Th c là Phán đánh đu i r i lên thay

Lúc b y gi An D ng V ng có th n nhân là Cao L ch t o đ c cái n li u b n m t phát ra

m i m i tên, d y quân lính muôn ng i

Võ Hoàng bi t v y bèn sai con là Th y xin sang làm con tin đ thông hi u

Sau nhà vua đãi Cao L h i b c b o

Cao L b đi, con gái vua là M Châu l i cùng v i Th y t thông Th y ph nh M Châu mong đ c xem cái n th n, nhân đó phá h cái l y n 3

r i sai ng i trình báo v i Võ Hoàng Võ Hoàng l i c t binh sang đánh Quân kéo đ n, vua An D ng V ng l i nh x a là dùng n th n thì n đã h g y, quân lính

đ u tan rã Võ Hoàng nhân đó mà đánh phá, nhà vua ng m cái s ng tê4 đi xu ng n c M t n c c ng

vì ngài mà r ra

t n c vì th mà thu c nhà Tri u

1

Câu Ti n: Vua n c Vi t th i Xuân Thu (Trung Qu c) là ng i có chí, quy t di t k thù là n c Ngô Ông th ng n m gai n m

m t, ch u đ ng tr m b t i nh c, l i nh có hi n th n Ph m Lãi và v n Ch ng đ nh m u, l p k , đem m nhân là nàng Tây Thi dâng vua Ngô say mê nhan s c b ph qu c chính K t c c Câu Ti n đã di t đ c Ngô

2

" i Vi t s ký toàn th " cùng nhi u s li u khác chép r ng Th c an D ng V ng lên ngôi n m Giáp Thìn và đ n n m Quý T thì

d t (257-208 tr c công nguyên) ngôi 50 n m Nh ng có nhi u chuyên gia s h c hi n đ i cho r ng Th c An D ng V ng ch

t i v t n m 208 đ n n m 179 tr c công nguyên Nh v y ch ngôi đ c 30 n m

3

L y n : t c cái máy (c ) cò c a cái n

4 S ng tê: Tê là con tây ng u t c là con tê giác, mình nh h n voi m t chút, da dày, s ng thông hai đ u nên còn g i là "thông tê"

"Th n châu di v t chí" cho là tê giác là m t lo i v t th n d , cái s ng tiêu bi u cho s linh thiêng c a nó nên còn th ng g i là linh

tê Nhà th Lý Th ng n (813-858) th i Vãn ng có câu: "Tâm h u linh tê nh t đi m thông", (lòng có linh tê m t đi m thông) Cao Bá Nha (tri u Nguy n Vi t Nam) có thi ph m "T tình khúc" có câu: " u c linh tê th u ch k oan" Nhi u b s chép

là v n tê V n là có đ ng v n Trong " i Nam Qu c s Di n ca" (khuy t danh) có câu: "v n tê theo ng n su i vàng cho xuôi" là nói v cái ch t c a An D ng V ng v y

C h é p V i c N h à T r i u

Tri u V

V tên húy là à, h Tri u là ng i Chân nh đ i nhà Hán

T n Th y Hoàng n m th 33 đã thôn tính đ c thiên h l y xong đ t D ng Vi t, dùng Nhâm Ngao (Hiêu) làm ch c Ký qu n Nam H i, à làm ch c L nh qu n Long Xuyên

n đ i T n Nh Th , Nhâm Ngao qua đ i, Tri u à lên thay Lúc nhà T n b di t, Tri u à thôn tính luôn đ t đai Qu Lâm và T ng Qu n r i t x ng là Nam Vi t V ng

Khi vua Cao T (206-195 tr c công nguyên-ND) nhà Hán1 d p yên đ c thiên h m i sai L c

Gi sang dâng n tín có dây tua đ và phong à làm Nam Vi t V ng

n đ i Cao H u2 nhà Hán n m th 5 vua t l p làm Hoàng đ r i đem binh đánh Tràng Sa (t nh H Nam) o b dân, nên Âu L c, Mân Vi t đ u thu c v Hoàng t đai đông tây r ng có h n muôn d m, vua ng nhà vàng, đi xe t đ o

V sau, đ l p l i đ a v c a Nam Vi t V ng nh tr c, Hán V n 3 sai L c Gi mang th sang

h i Gi đ n n i, vua th n mà t b đ hi u r i xin tr l i làm phiên v ng4 mãi mãi nh n ch u vi c ti n

Phiên V ng: Phiên là hàng rào che ch V ng là t c v ng vua phong cho các Hoàng thân hay quan i th n Phiên v ng là

t c v ng vua phong cho các ch h u phiên qu c, ch u th n ph c Thiên t hay Hoàng Trong "Nh th p t hi u" có câu:

"Kìa n phong ngoài cõi phiên v ng"

5 Hán V tên Tri t, con c a C nh , ngôi 54 n m, b t đ u l p ra niên hi u, 11 l n đ i niên hi u

6

Tri u V ngôi t lúc nhà T n b di t t c n m 207 tr c Công nguyên đ n n m ki n nguyên th nh t đ i Hán t n m 140

tr c Công nguyên thì t ng c ng 68 n m ch không ph i là 18 n m Ngoài ra, theo " i Vi t s ký toàn th " cùng nhi u s li u

c thì Tri u V m t n m Giáp Thìn (137 tr c Công nguyên) t c n m th 4 niên hi u Ki n nguyên đ i Hán Võ , ngôi đ c

71 n m

7 Tên Th y: Khi m t ng i t tr n, ng i ta d a theo hành vi h nh ki m lúc sanh ti n mà đ t cho ng i y tên th y, t c là tên kèm hay tên cúng c m Có hai lo i th y là công th y và t th y Công th y do vua hay chính ph đ t cho và đ c công nh n qua nhi u th h Công th y có th khen ho c chê V chê bai, thí d : Vua Lê Long nh (1005-1009) tàn ác và dâm ô m c b nh ph i

n m đ th tri u vì v y mà th y là "Ng a tri u" ho c nh H Ki t và Ân Tr là hai ông vua hung b o và hoang dâm nên sau này

nh ng b o quân kiêm hôn quân g i là "Ki t, Tr " V khen ng i, thí d : c Kh ng T thông minh ham h c, hay h i và hay nghe

nh ng ng i dù d i ngài mà không th n nên vua V đ t tên th y cho ngài là "Kh ng V n T " M t thí d khác, Phùng H ng

n m 791 kh i binh đánh đu i quan ô h tham b o nhà ng, nhân dân coi Ông nh cha m nên đ t th y là "B Cái i

V ng" (B : cha cái: m ) Th y c a các vua g i là Thánh th y, th ng ghép v i mi u hi u, thí d th y c a Nguy n Hoàng là Gia

D , c a Nguy n Phúc Ánh là Cao, c a Minh M ng là Nhân V.V T th y do con cháu, bà con, thân tình, b n bè, môn đ đ t cho và n ng v tình c m th ng có ý ca t ng (Tr nh Huy Ti n)

8 Xem chú thích s (34)

Tri u V n V ng

V n V ng tên húy là H t c cháu c a Tri u V 1 Vào đ i V nhà Hán, Hán V ng th ng sai con là Anh T sang ch u bên Hán Tri u Sau v ng m t (n m Bính Thìn-125 tr c Công nguyên-ND) tên th y là V n V ng

Anh T đ c l p lên làm Minh V ng

Tri u Minh V ng

Minh V ng tên húy là Anh T 2 t c con c a V n V ng

Tr c kia Thái t (Anh T -ND) sang làm Túc v t i Tr ng An3 bên nhà Hán có l y ng i con gái h Cù sanh đ c ng i con là H ng n khi vua V n V ng m t, Minh V ng lên ngôi, l p CÙ Th làm Hoàng h u, H ng làm Thái t

đ n n m th t , niên hi u Nguyên nh nhà Hán, vua m t, tên th y là Minh V ng, con là H ng

đ c l p lên t c Ai V ng

Tri u Ai V ng4

Ai V ng tên húy là H ng, t c con c a Minh V ng

V a m i lên ngôi Ai V ng tôn m là Cù Th làm Thái h u Thái h u lúc ch a l y Minh V ng

th ng cùng v i An Qu c Thi u Quý, ng i Bá L ng t thông

K p đ n khi Minh V ng lên ngôi, nhà Hán sai Thi u Quý sang d vua v ch u Thái h u cùng v i Thi u Quý l i t thông v i nhau xúi gi c vua v ch u

Th a t ng L Gia5 can gián mãi mà vua không nghe, Thái h u gi n, bày ti c r u đ gi t Gia

Anh T : Con tr ng c a V n V ng ngôi đ c 12 n m, dùng L Gia làm Thái phó (Minh V ng: 124-113 tr c Công nguyên)

3 Kinh đô n c Trung Hoa đ i Tây Hán

4 Tri u Ai V ng lên ngôi n m K T (112 tr c Công nguyên) ngôi đ c m t n m

5

L Gia: Trong nguyên b n ghi chép "t ng L Gia" ch "Th a" là do chúng tôi thêm vào Th a t ng L Gia là ng i t n tâm v i

n c tr i su t ba tri u vua, Tri u Minh V ng, Tri u Ai V ng, và tri u D ng V ng i vua Tri u Ai V ng Hán V sai s là

An Qu c Thi u Quý sang Nam Vi t d Ai V ng v ch u Cù Th và s gi Hán t thông v i nhau, bày trò dâm lo n không n s

gì Cù Thái h u l i quy t đem Nam Vi t dâng nhà Hán L Gia bi t đ c m u mô nhà Hán, dùng Cù Th đ thôn tính Nam Vi t bèn

gi t s gi nhà Hán, Cù Th cùng Ai V ng r i tôn Minh V ng lên ngôi t c là Tri u D ng V ng

Tri u V D ng V ng

V D ng V ng tên húy là Ki n c t c anh c a Ai V ng1

i nhà Hán, niên hi u Nguyên đ nh n m th n m (n m K T - 112 tr c Công nguyên-ND) tháng 11 Th a t ng L Gia đ a binh sang đánh b n Hàn Thiên Thu, gi t h t c , l i gói lá c Ti t c a s nhà Hán đem đ t ngoài cõi

N m th sáu, niên hi u Nguyên đ nh, nhà Hán dùng L Bác c lãnh ch c Ph c ba t ng quân

xu t binh Qu D ng kéo xu ng Hoàng Th y, D ng B c làm ch c Lâu thuy n T ng quân xu t binh

D Ch ng ti n xu ng Thành Ph Dùng hai ng i Quy ngh a h u làm ch c Qua thuy n H l i t ng quân xu t binh Linh L ng kéo xu ng L i Th y Trì ngh a h u nh n l y b n t i nh n Ba Th c phát binh D Lang2 ti n xu ng mi t sông T ng Kha cùng g p nhau Phiên Ngung đ đánh L Gia L Gia cùng v i vua ph i ch y tr n n i bi n L Bác c sai quân đu i theo b t đ c vua và L Gia

Binh lính c a Qua thuy n H l i ch a ti n xu ng mà đ t Vi t đã bình đ nh xong bèn chia đ t này

ra làm 9 qu n là:

1 Nam H i (Qu ng ông-ND)

2 Th ng Ngô (nay) là Ngô Châu3

3 U t lâm (Qu ng Tây- ND)

và d t vào n m Canh Ng (111 tr c Công nguyên-ND) v sau đ u do ng i

B c (Trung Hoa-ND) b nhi m đ n cai tr

1 Tri u V D ng V ng: Có s li u l i cho r ng Thu t D ng V ng ch không ph i là V D ng V ng " i Vi t s ký toàn th "

c ng chép V D ng V ng Nhi u s li u khác c ng chép V V y có th vì ch Thu t và ch V h i gi ng nhau r i đ c nh m

3 Ch "nay" ngoài ngo c đ n là d ch theo nguyên b n, t c vào th i tác gi vi t b sách này

4 T n m inh T đ n n m Canh Ng (184-111) t ng c ng đúng 74 n m Nh ng v n theo b s này thì Tri u à x ng V ng t

n m nhà T n b di t, t c n m Giáp Ng (207 tr c Công nguyên) V y t ng c ng (207-111) là 97 n m Ph i ch ng đây có s

nh m L n

Q u a n T h N h m Q u a C á c T h i i

- Th ch ái ng i th i V (140-86 tr c Công nguyên-ND) nhà Hán

- Chu Ch ng ng i đ i chiêu (86-74 tr c Công nguyên-ND)1 nhà Hán

- Ng y Lãng T Minh2 i Tuyên (73-48 tr c Công nguyên-ND)3 nhà Hán

- Tô nh4 ng i đ i Quang V (25-58 tr c Công nguyên-ND)5

nhà Hán

- Mã Vi n6 đ i Quang V nhà H u Hán niên hi u Ki n V n m th 16 (40 sau Công nguyên) có

Tr ng Tr c ng i huy n Mê Linh (làng H Lôi, huy n Yên lãng, t nh Phúc Yên) là con gái c a quan L c t ng

Tr ng Tr c l y ch ng ng i huy n Châu Diên là Thi Sách7

Ng i v tánh r t hùng d ng, có đi u làm trái phép, Thái thú Tô nh l y pháp lu t bu c t i

Tr ng Tr c gi n, bèn cùng v i ng i em gái là Tr ng Nh kh i binh Phong Châu đánh phá qu n huy n Dân C u Chân và Nh t Nam đ u h ng ng c Bà chi m đ c 65 thành ngoài phía Nam nhà Hán, r i t l p lên làm vua, đóng đô mê Linh

N m th 178 nhà Hán phong Mã Vi n làm Ph c ba T ng quân đem quân sang đánh Bà Tr ng

N m th 181 Mã Vi n cho quân đi men b bi n, d c theo th núi, đ n cây m đ ng mà ti n có

h n ngàn d m Quân Mã Vi n ti n đ n Lãng B c2 r i cùng v i Tr ng Tr c đánh nhau Tr ng Tr c không

2 Tra c u nhi u b sách s c mà chúng tôi có thì vào đ i vua Tuyên nhà Hán không th y chép "Ng y Lãng T Minh" B " i

Vi t s l c" chép nh m ch ng! theo "H u Hán Th " thì th y r ng: Th i nhà ông Hán Hoàng , quan huy n l nh C phong

là ng i c c k tham lam tàn b o Lúc b y gi ng i trong huy n là Chu t t h p dân Man đông đ n b n, n m nghìn n i lên

gi t quan huy n l nh và ti n đánh qu n C u Chân Thái thú C u Chân là Nghê Th c b t th ng Nhà Hán cho Ng y Lãng làm quan ô úy qu n C u Chân đem quân ti n đánh Chu t, phá đ c quân Chu t Tuy v y, th l c c a Chu t v n m nh Sau nhà Hán ph i cho Th s H Ph ng sang đánh m i yên

5 N m t D u (25 sau Công nguyên) ông Hán Quang V lên ngôi, vua tên Tú, dòng dõi Tr ng Sa đ nh V ng, ngôi đ c 33

n m, đ nh đô L c D ng nên g i là ông Hán

6

Mã Vi n: Ng i m u L ng đ i ông Hán Là m t danh t ng l y l ng Mã đã t ng phá t ng Ng i Hiêu, đánh tan r Tiên Liêu

Kh ng, d p yên L ng H u và đ c vua Hán Quang V phong làm ph c ba t ng quân, t c h u Vào n m Tân S u- n m 41 tây l ch vua Quang V sai Mã Vi n đem binh l c hùng h u sang xâm l ng n c ta M đánh v i Tr ng Tr c, Tr ng Nh là nh ng

b c n l u c a n c ta n ngày 6 tháng 2 n m Quý Mão - 43 Mã m i đánh b i đ c hai bà Tuy th ng tr n nh8ng mã c ng

ph i kinh tâm b t vía và trên đ ng v l y làm h nh di n vì chi n công "r c r " đó Mã cho d ng c t đ ng t i biên gi i T ng Lâm giáp Tây B Di đ k ni m Trên c t đ ng kh c sáu ch " ng tr chi t, Giao Ch di t" Bên ta, vào th i H u Lê n m 1615 có Nguy n Tu n đi s dâng l c ng nhà Minh Vua Minh mu n làm nh c n c ta bèn đ c m t v đ i " ng tr chí kim đài d l c" ngh a là "C t đ ng t i nay rêu đã xanh" Nguy n Tu n đáp ngay " ng Giang t c huy t do h ng" ngh a là "Sông B ch ng t

x a máu v n còn đ " V đ i c a vua Minh là nh c vi c th t tr n c a hai bà Tr ng V c a Nguy n Tu n là nh c vi c t i sông

B ch ng, Ngô Quy n đánh tan quân Nam Hán n m 938 và Tr n H ng o đánh tan quân Nguyên n m 1288

7

Thi Sách: Là danh s Giao Châu, h ng, ng i huy n Châu Diên ph V nh T ng Ông làm quan huy n l nh Châu Diên, th y viên Thái thú Trung Qu c là Tô nh, tham lam b o ng c m i đ a th khuyên Tô nh s a đ i l i chính sách Tô đ nh gi n, gi t Thi Sách vào n m Canh Tý- n m 40 Tây l ch

8 N m th 17: niên hi u Ki n v nhà ông Hán Quang V t c n m Tân S u, Tây l ch n m 41

N m th 19 Tr ng Tr c càng nguy kh n bèn tr n ch y, b Mã Vi n gi t3 Tàn quân c a Bà ch y

đ n C Phong v n còn b đu i ph i đ u hàng

Mã Vi n d ng tr đ ng làm ranh gi i cu i cùng (c a nhà ông Hán-ND) chia đ t làm hai huy n

là Phong Khê và V ng H i, l i xây đ p Ki n thành4

hình tròn nh cái t kén

N m th 21 (t c n m t T - 45 sau Công nguyên-ND) mùa thu, Mã Vi n tr v Hán

- Chu X ng, đ i Thu n (126-144-ND)5

nhà ông Hán làm Th s

- Tr ng Ki u, đ i vua Thu n (nhà ông Hán) niên hi u V nh Hòa, n m th 3 (t c n m M u

D n- 138 sau Công nguyên -ND) ng i Man6 T ng Lâm là r Khu Liên đánh gi t quan Tr ng

Lãng B c là m t cái h g n thành Hà N i, phía B c có sông Nh Hà, phía Nam có sông Tô L ch i Hán g i là h Lãng B c, đ i

Tr n g i là h Dâm àm, đ i lê g i là Tây H Sau vì kiêng tên húy c a Chúa Tr nh nên đ i l i là oái H

3

Nhi u sách chép: Sau khi quân b tan v , hai Bà ch y v xã Hát Môn thu c huy n Phúc L c (nay là huy n Phúc Th , t nh S n Tây)

th b c quá, bèn gieo mình xu ng sông Hát Giang mà t Tr m Mình Hôm y là ngày 06 tháng 2 n m Quý Mão (T c n m 43 sau Công nguyên) Hi n nay t i xã nói trên, nhi u sách chép r ng v n còn mi u th và hai t ng đá t c hình hai Bà

Vua Hoàn nhà ông Hán (147-167) tên là Chí, cháu là Hà Gian Hi u V ng Khai (con c a Ch ng ) ngôi đ c 21 n m

8 N m 184 Th s Chu Ngung đánh thu n ng, b đ n binh b n đ a gi t ch t, vua Hán sai Gi M nh Kiên 9t c Gi Tông) làm Th

s

9

Vua Linh nhà ông Hán tên Hoành, cháu t ng tôn c a Hà Gian Hi u V ng Khai (con c a Ch ng ) ngôi 22 n m

10 Gi Tông t c Gi M nh Kiên Khi Gi M nh Kiên ch a sang, b n cai tr x ta ph n nhi u là nh ng tham quan ô l i nên đã gây

ho n n n cho dân chúng không ít

Gi Tông đ Hi u Liêm, t ng gi ch c Kinh tri u doãn, có tài v chính tr (theo Khâm đ nh Vi t s thông giám c ng m c)

T m d ch:

Cho Gi đ n mu n màng

Khi n ta tr c đánh càn

Thanh bình nay đã th y

Nào dám ph n cho đang

Gi Tông gi vi c cai tr trong ba n m, đ c phong làm Nh Lang

- Nguy n Ti n1, đ i nhà Hán, trong kho ng niên hi u Trung bình (184-189 sau Công nguyên- ND) làm Th s

- S Nhi p2 t làm Ng n Oai, ng i Qu ng Tín thu c qu n Th ng Ngô (Qu ng Tây) Cha là S T ,

đ i Hoàn (147-167 sau Công nguyên-ND) nhà ông Hán, làm Thái thú Nh t Nam

Lúc nh S Nhi p v du h c kinh đô nhà Hán, ham thích T Th Xuân Thu3 bèn đem chú gi i sách này Ông l i tinh thông đ c cái ngh a l n c a sách Th ng Th 4 Thân ph qua đ i, mãn tang, sau

đó ông đ M u tài5 và đang làm quan l nh đ t Vu thì đ c b làm ch c Thái thú Giao Châu Ông hay nhún nh ng và kính c n g n g i k s nên nh ng ng i tránh lo n đ i nhà Hán, đa s kéo đ n n ng

t a

Vua Hi n 6 nhà ông Hán nghe ông là ng i gi i ban cho gi y đ c bi t khen ng i r i cho làm

ch c Tuy nam Trung lang t ng mà v n gi ch c Thái thú Giao Châu nh c

Cu i niên hi u Ki n An (t c n m Canh Tý- 220 sau Công nguyên-ND)7 S Nh p sai em là Khâm sang làm con tin bên Ngô8

S Nhi p l i l y ng c trai, s ng tê, ngà voi cùng trái cây th m ngon quý giá đem dâng Tôn Quy n Quy n khen ng i r i phong cho ch c Long biên h u9 Ba ng i em trai c a S Nhi p là Nh t, V và

V đ u là Qu n tr ng c

S Nhi p có trình đ h c v n sâu r ng Ông đ c ra làm quan trong cái c nh c c k h n lo n

mà v n gi yên n tr n v n đ c m t vùng c ng th h n 20 n m Nhân dân đ c an c l c nghi p,

1 úng ra Lý Ti n Nh ng quan l i Trung Qu c sang cai tr có h Lý mà khi vi t sách này tác gi c ng đ i thành h Nguyên tác gi quá tôn tr ng nghiêm l nh c a nhà Tr n hay là quá s ?!

2

S Nhi p: T tiên là ng i n c L , do b t mãn v vi c V ng Mãng c p ngôi nhà Hán m i sang đ t Qu ng Tín, qu n Th ng Ngô, đ n đ i S T Thân ph c a S Nhi p là sáu đ i S T làm Thái thú qu n Nh t Nam S Nhi p du h c Kinh s đ M u tài

r i Hi u Liêm Lúc làm Thái thú Giao Ch dân r t kính ph c m i tôn làm S V ng Quan Hàn lâm H c S Lê V n H u, m t s gia

có tài, th i Tr n Thánh Tông (1258- 1278) đã khâm ph c cái ph m đ c và tài tr dân c a S V ng không ít

3 T Th Xuân Thu: Kinh Xuân Thu đã có chú n i s (24) ch ng đ u T Kh u Minh đ i nhà Chu làm Thái s cho n c L , theo chí

đ c Kh ng T so n ra b T Th Xuân Thu Ng i đ i sau g i Kh ng T là T V ng, Kh u Minh là T Th n

4

Th ng Th t c là Kinh Th Th (ngh a đen là chép) là chép nh ng cách m mang giáo hóa c a các b c thánh nhân th i c đ làm khuôn m u Kinh Th do đ c Kh ng T s u t m, trong chép: đi n (phép t c), mô (m u bàn, k sách), hu n (l i d y d ), cáo (l i truy n b o), th (l i r n b o t ng s ), m nh (m nh l nh) c a vua tôi t th i nghiêu- Thu n đ n ông- Chu (t n m 2357-

771 tr c công nguyên) Ng i sau th y sách y đã truy n lâu đ i, kh i t Th ng c nên g i là Th ng Th (Hán t hai ch

Th ng vi t khác nhau, nh ng ý ngh a đây không khác)

5

M u tài t c là Tú tài, nh ng vì vua Quang V nhà ông Hán dòng dõi Tr ng Sa nh V ng ngôi 33 n m (25-57 sau Công nguyên) ngài tên húy là Tú nên kiêng mà ph i đ i thành M u tài Châu thi c M u tài, qu n thi c Hi u Liêm Vua Hán (140-87

tr c Công nguyên) b t đ u truy n l nh cho m i qu n trong n c c m t Hi u Liêm ho c M u tài đ c làm l i thu c trong x

6 Vua Hi n nhà ông Hán tên Hi p, con c a Linh ngôi đ c 31 n m (190-220 sau Công nguyên) B Tào Phi soán ngôi 7

Ki n An là niên hi u c a vua Hi n nhà ông Hán

8 Ngô t c là Ngô Tôn Quy n em Tôn Sách lên ngôi n m Canh Thìn (t c n m 200 sau công nguyên) n m inh D u (n m 217) đ u hàng Tào Tháo n n m Nhâm Thân (n m 252) thì m t

9 Có sách chép S Nhi p sai con làm con tin bên Ngô và đ c Ngô chúa phong S Nhi p t c Long biên h u là n m Canh D n (210 sau Công nguyên) đ i ông Hán Hi n , niên hi u Ki n An N m cu i niên hi u Ki n An là n m th 25- t c Tây l ch 220

m i ng i đ u tôn kính ông vô cùng Nh ng lúc S Nhi p ra vào đ u có đánh chuông, đánh khánh, l nghi đ y đ c Nào th i kèn, th i sáo, đánh tr ng th t huyên náo ng sá đ y ngh t ng i đi,

th ng có vài ch c ng i v ng i trong xe Lúc b y gi s sang tr ng và oai danh c a S Nhi p rúng

đ ng c Nam Man Ch c uý c a Tri u à đâu có đ c nh th

i nhà Ngu n m th 7 niên hi u Hoàng s (n m Bính Ng - 226 sau Công nguyên-ND)1 v ng (S Nhi p) m t, th 97 tu i, c m quy n đ c h n 40 n m

Tôn Quy n nghe v ng m t m i chia đ t t H p Ph v B c thu c Qu ng Châu dùng L i làm

Th s T H p Ph v Nam là Giao Châu, sai ái L ng làm Thái thú

B n con c a S Nhi p là S Huy đem binh cùnh nhau ch ng c v i ái L ng Sau, L i dùng

Ngô H ng Ho c Qua Mã Dung

D ng T c L u Tu n ào Hoàng

i V nhà T n niên hi u Thái th y n m th 3 (n m 267 sau Công nguyên-ND) Tôn H o (vua

n c Ngô-ND) sai h ào Hoàng sang đánh D ng T c (n c T n) ánh không n i, ào Hoàng bèn đánh lén dinh ng Nguyên B h D ng T c l y đ c nh ng v t quý báu dùng thuy n ch v Tôn

H o cho ào Hoàng lãnh vi c coi sóc Giao Châu ào Hoàng l i đánh và gi t đ c ng Nguyên D ng

T c dùng t ng V ng T thay Nguyên ào Hoàng l i đánh phá châu s c a D ng T c Nhân đó mà

ào Hoàng đ c (nhà Ngô-ND) cho làm Th s Sau, ào Hoàng đ c tr ng d ng coi sóc vi c Võ

X ng

Lúc b y gi vua Ngô đã đ u hàng (nhà T n) ào Hoàng đ c nhà T n xu ng chi u4

ph c nguyên ch c c và phong Uy n l ng h u

n khi vua qua đ i ào Hoàng v n gi ch c Giao Châu đ c 30 n m

Cái n hu và oai danh mà ào Hoàng có đ c, đ n lúc ch t kh p châu đ u kêu khóc nh có tang cha m

- Ngô Ng n thay ào Hoàng làm Th s

1

Hoàng s là niên hi u vua Hán (t c Tào Phi) nhà Ngu

2

Nhà Ngô t c là ông Ngô (222-280 sau Công nguyên) nhà ông Hán m t ngôi thì n c Tàu phân ra làm ba n óc: B c Ngu , Tây

Th c và ông Ngô Vùng Giang B c, vua V n lên ngôi l p ra n c Ng y đóng đô L c D ng (t nh Hà Nam) Vùng Giang Nam, Ngô Tôn Quy n chi m lãnh Kinh Châu và D ng Châu l p ra n c Ngô, đóng đô Ki n Nghi p (t nh Tri t Giang) L u B thì phù tr Hoàng th t nhà H u Hán l p ra n c Th c, đóng đô Thành ô (t nh T Xuyên) Ba n c này chia nhau thiên h đ tr , trong kho ng 42 n m S g i là th i đ i Tam qu c (220-265) t Giao Châu b y gi thu c v ông Ngô

3

L c D n: ng i n c Ngô Ngô Qu n, cháu đ ng h c a L c T n, lúc đ u làm Tuy n tào lang, sau làm c quân ô uý Hành

D ng, đ c Ngô ch cho làm Giao Châu Th s

4 Chi u là l i c a vua ban b hi u l nh cho th n dân

- C Bí thay Ngô Ng n làm Th s

- ào Uy là con c a ào Hoàng

- ào Th c là em trai c a ào Uy

- ào Tuy là con c a ào Th c

- ào Kh n

Vua Nguyên 1 nhà T n n m th nh t niên hi u i H ng (n m 318 sau công nguyên-ND) tháng 11 xu ng chi u giao ch c cho ào Kh n làm Th s Qu ng Châu coi h t vi c Giao Châu

- V ng L ng

Vua Nguyên đ nhà T n n m th nh t niên hi u V nh X ng (n m 322 sau Công nguyên-ND)

d ng V ng L ng làm Th s sai b t L ng Th c V ng th c vây L ng Long Biên c p đo t cây c

Ti t, nh ng L ng không cho, L ng Th c bèn ch t cánh tay ph i c a L ng mà l y L ng ch t, vua Minh 2 nhà T n n m th nh t niên hi u Thái ninh (n m 323 sau Công nguyên) sai t ng quân là Cao

B u đánh và chém đ c Th c

Nguy n Phóng đ i Thành (323-342 sau Công nguyên)3

nhà T n làm Th s Nguy n Phu đ i M c (345-361 sau Công nguyên)4

nhà T n làm Th s Châu Ph th i T n Phù Kiên (n m 357 sau Công nguyên)5 làm Th s

Nguy n T n (đúng là Lý T n-ND)

Vi n

i Hi u V 6 nhà T n n m th 5 niên hi u Thái Nguyên (n m 380 sau Công nguyên-ND) Thái thú qu n C u Chân là Nguy n T n (t c Lý T n-ND) chi m c Giao Châu làm ph n 6 n m Khi Vi n chém đ c Nguy n T n (t c Lý T n-ND)7 cõi Giao Châu đ c yên

Hu là con c a Vi n8

i Ngh a Hy (Tri u T n An -ND) n m th 7 (n m 441 sau Công Nguyên-ND) Thái thú V nh Gia là L Tu n ch y sang đánh phá H p Ph r i b ng đ ng t t đ n châu l

Vua T n dùng Hu làm Th s Hu đ c su t lính trong ph ra đánh Th ch K r i l i cùng v i L Tu n đánh nhau b n đò phía nam Long Biên1

Hu dùng đuôi chim tr làm đu c đ t

T n Thành tên Di n, con c a Minh ngôi đ c 17 n m

4 T n M c đ tên am, con c a T n Khang đ ngôi đ c 17 n m

Lý T n: T ng s chép: Lý T n có s c kh e và lúc làm Thái thú qu n C u Chân thì quy n th và uy danh l ng l y Lúc nghe Th

s ng ôn Chi s p đ n, Lý T n sai hai con ra ng n ch n các n i hi m y u Vi n đem binh l i đánh chém đ c Lý T n 8

Hu : " i Vi t s ký toàn th "và "Khâm đ nh Vi t s Thông giám c ng m c" đ u vhép là Hu , Hu ch không ph i

Tu Có s li u chép là Tu (sai? đúng?) Hu là con c a Vi n đ c T n cho làm Th s Lúc b y gi L Tu n làm

ph n đem đ đ ng 2000 ng i k t h p v i d đ ng c a Lý T n đánh phá H p Ph r i kéo đ n Nam thành Long Biên Hu đem h t gia tài ra ban th ng quân s r i cùng em là Hu K (Thái thú Giao Ch ), Ch ng Dân (Thái thú C u Chân) cùng đ c thúc quân b đánh nhau v i L Tu n, phóng đu c tr v đ t thuy n l Tu n Quân L Tu n tan v Tu n b ch t chìm d i sông

thuy n c a L Tu n, quân s hai bên b sông b n ra, binh c a L Tu n thua to Tu n ch t chìm d i

n c Hu v t thây c t đ u gói đem v Ki n khang

n đ i Hi u V n m th nh t niên hi u S nguyên (niên hi u V nh s -ND)2 tháng 7 quân Lâm p vào c p bóc, Hu đánh phá, quân Lâm p xin hàng

Hu cai tr dân s mà quí m n C a thành đêm đ n không ph i đóng C a r i ngoài đ ng không ai nh t

Ho ng V n là con c a Hu 3

V ng Huy lên thay Ho ng V n làm Th s 4

àn Hoa Chi5

N m th 23 niên hi u Nguyên gia (n m Bính Tu t- 446 sau Công nguyên- ND) vua V n nhà

T ng6 sai Th s àn Hoa Chi đánh Lâm p Có ng i Nam D ng tên là Tông Xác, tính thích vi c võ

t ng nói r ng: "Ta nguy n làm c n gió dài đ phá làn sóng muôn d m"7

, bèn cùng v i àn Hoa Chi h m

h xin đánh Lâm p Vua T ng dùng Tông Xác làm Ch n võ T ng quân

Vua n c lâm p là Ph m D ng M i nghe nhà T ng xu t quân m i dâng bi u8 xin tr l i nh ng

đ t đai đã c p đ c

àn Hoa Chi ti n quân vây t ng Lâm p (là Ph m Ph c Long-ND) thành Khu Túc Tông Xác đánh phá, đ n tháng 5 thì h thành Khu Túc, chém đ c t ng Ph m Ph c Long Th a th ng quân T ng kéo vào T ng Ph , Ph m D ng M i v n đánh m nh, dùng áo giáp trùm lên mình voi tr c sau đ u kín mít h t c Tông Xác l i làm hình con s t đ ch ng l i K t qu voi s h i b ch y Quân Lâm p thua

2

Theo nhi u s li u c th y: Hi u V nhà T n (373-396) không có niên hi u S nguyên i Hi u V nhà T ng (454- 464)

c ng không có niên hi u S nguyên V l i, theo nhi u sách s thì Hu đánh quân Lâm p vào n m 413 (t c n m Quý S u

Theo " i Vi t s ký toàn th " thì là V ng Huy Chi ch không ph i là V ng Huy N m inh Mão, tháng 4- 427 Tây l ch T ng đòi Ho ng V n v làm ình úy và cho V ng Huy Chi lên thay làm Th s

Ho ng v n mong đ c v ch n đ đô nên đang b nh v n ráng ng i xe lên đ ng, xe đ n Qu ng Châu thì t tr n

5

àn Hoa Chi: ng i Kim H ng thu c Cao Bình, t ng gi ch c Th s Duyên Châu Th ng nghi n ng p r u chè l i tham lam

nh ng nhi u nên b cách ch c Lúc ngã b nh, trong c n mê s n th ng th y hình d ng ng i r H hãm h i r i m t

6

T ng v n tên Ngh a Long, con c a T ng V đ , ngôi 30 n m

7 Lúc còn nh đ c ng i chú h i v cái chí c a Tông Xác, Xác tr l i: "Nguy n th a tr ng phong phá v n lý lãng" V ng B t (bu i S ng) m t hôm đi th m thân ph làm quan L nh Giao Ch , lúc qua Nam X ng đ c d b a ti c t i ng V ng Các Nhân b a ti c y V ng B t đã làm bài " ng v ng Các t " l i c c k di m l , trong y có câu: "H u hoài đ u bút, m Tông Xác cho tr ng phong" (S n hoài b o v t cây bút, ng ng m c n gió dài c a Tông Xác)

8 Bi u là bài v n c a th n dân dâng lên vua, đ chúc m ng thì g i là h bi u, ho c đ t n g i là t bi u, ho c đ bày t đi u gì

9 T ng Minh tên là Úc, con c a V n ngôi đ c 8 n m

Nguy n Tr ng Nhân (đúng là Lý Tr ng Nhân-ND)1 đ i Minh nhà T ng làm Th s

Th m Hoán đ i Cao (479- 482-ND) nhà T 2

làm Th s Nguy n Thúc Hi n (đúng là Lý Thúc Hi n-ND)3

Nguy n Thúc Hi n là em h c a Nguy n Tr ng Nhân Tr ng Nhân ch t, Thúc Hi n lên thay lãnh ch c vi c Giao Châu Nh ng vì hi u l nh ch a th thi hành đ c m i c u mong nhà T ng ch c

Th s Vua T ng l i dùng Th m Hoán làm Th s , dùng Thúc Hi n làm ch c Thái thú hai qu n Võ Bình

và Tân x ng

Thúc Hi n đ c m nh l nh c a tri u đình r i, bèn đem binh chi m gi n i hi m y u không ch u

l thu c Th m Hoán Th m Hoán d ng l i U t Lâm r i b b nh mà ch t

n n m th nh t niên hi u Ki n nguyên (n m K v -749-ND) vua Cao nhà T cho Thúc Hi n làm Th s Thúc Hi n nh n đ c tri u m nh l nh l i d t b h n vi c c ng hi n

N m th 3 niên hi u V nh minh (n m t S u-485-ND) vua (T V -ND)4 sai L u Kh i (còn đ c Giai-ND) làm Th s đ đánh Thúc Hi n, Thúc Hi n s hãi theo đ ng t t v ch u vua

L u Kh i đ i Cao (479-482-ND) nhà T làm Th s

Phòng Pháp Tông đ i Minh (494-498-ND) nhà T 5

làm Th s

Ph c ng Chi

Pháp Tông làm ch c Tr ng s Ph c ng Chi th y Pháp Tông nhi u b nh ho n m i đem giam

gi trong ngôi nhà riêng bi t r i t c đo t h t quy n hành Pháp Tông thích đ c sách, trong tù mong

có sách đ xem Ph c ng Chi nói: "S quân không còn s đ ng đ n b nh t t, há xem đ c sách n a sao?" R i không cho

Vua t cho ng Chi làm Th s

Pháp Tông đ c tr v , đi ngang qua Ng L nh thì ch t

Nguy n Kh i (đúng là Lý Kh i-ND)6

i Minh (494-498-ND) nhà t làm Th s Nguy n T c (đúng là Lý t c-ND)7

ng i đ i nhà L ng (502-556-ND)8

Nguy n Kh i làm ph n, Nguy n T c chém Kh i r i lên thay làm Th s

H u T đ i V (502-549) nhà L ng làm Th s

1

Lý Tr ng Nhân: " i Vi t s ký toàn th " chép: Ng i trong châu là Lý Tr ng Nhân gi t nh ng b h c a châu m c t Trung

Qu c sang, r i chi m c giao Châu làm ph n t x ng là Th s

2 T Cao đ h Tiêu, tên o Thành, ng i Nam Lan L ng, làm quan nhà T ng, đ c phong T V ng, đ c nh ng ngôi, và ngôi 4 n m

3 "Khâm đ nh Vi t s thông giám c ng m c" chép l i l i phê c a s gia Ngô S Liên v vi c anh em Lý Tr ng Nhân: Nhà T làm sai hình pháp Lý Thúc Hi n là k thân thu c c a lo n th n, khi làm ch c châu m c uy l nh ch a đ c thi hành thì c u xin làm

ch c Th s v i tri u đình Trung Qu c, khi đ c tri u l nh l i ch ng c v i ti n Th s Th m Hoán U t Lâm M t khi có ch c

t c phong cho, có uy l c r i thì ph n b i ch ng l i quan viên Trung Qu c và không ti n c ng n a

n lúc L u Kh i vâng l nh đem quân ti n đánh, nhà T l i cho Lý Thúc Hi n theo đ ng t t vào ch u, không nghe tuyên b t i

tr ng gì c Nh th thì làm sao cho ng i ph c và r ng r qu c th ?

4

T V tên Di, con c a Cao , lên ngôi n m Quí H i, ngôi đ c 11 n m (483-493)

5 t Minh tên Loan, con c a o Sinh (con ng i anh vua T Cao ) ph H i l ng V ng, t l p làm vua, ngôi đ c 5 n m 6

xem l i chú thích (64)

7

xem l i chú thích (64)

8

L ng V h Tiêu, tên Di n, đ ng t c v i T , c t binh đánh ông hôn h u, đ c phong v ng và đ c nh ng ngôi, ngôi

đ c 48 n m Ngôi vua l n l t truy n đ n L ng Gi n , L ng Nguyên và L ng Kinh thì d t Nhà L ng liên ti p tr vì (502-556) đ c 55 n m

D ng Phiêu

Nguyên tr c có ng i trong châu là Nguy n Bôn1 làm ph n chi m c thành Long Biên, t x ng

là Nam Vi t , s p đ t tr m quan, đ i niên hi u là Thiên c, đ t qu c hi u là V n Xuân2

Vua V (502-549-ND) nhà L ng phong D ng Phiêu làm Th s Giao Châu, Tr n Bá Tiên làm ch c T mã đ đánh Bôn Nguy n Bôn đ c xu t quân lính ba m i ngàn ng i đ ch ng l i Nh ng

b thua Châu Diên (Ph V nh T ng tr c thu c S n Tây, nay thu c t nh V nh Yên-ND) l i thua c a sông Tô L ch, Nguy n Bôn ph i ch y vào thành Gia Ninh (huy n Yên Lãng, t nh Phúc Yên- ND) D ng Phiêu ti n quân vây thành, Nguy n Bôn ph i ch y vào trong Tân X ng lão (t c là đ t Phong Châu c thu c t nh V nh yên bây gi -ND) Nguy n Bôn l i đ c xu t binh lính hai m i nghìn ng i, dàn quân h

i n Tri t đóng thuy n l n đ y ngh t c h R i thì ban đêm n c sông thình lình dâng lên, Tr n Bá Tiên đ c su t quân lính men theo dòng n c mà ti n lên tr c Các đ i quân đánh tr ng reo hò đ ti n theo Nguy n Bôn không chu n b tr c vì th mà thua to ph i rút v gi đ ng Khu t Lão r i ph i b nh

mà ch t (n m 548-ND)

D đ ng s th l c binh lính c a Tr n Bá Kiên c b n kéo v xin hàng

Con c a Nguy n Bôn là Thiên B o3 vào C u Chân, Bá tiên c t binh lính đánh d p yên đ c c ,

r i đ i C u Chân làm Aí Châu

Con c a ng i anh là i Quy n chi m gi Long Biên

Vua V n dùng L u Ph ng làm ch c Hành quân T ng qu n đ đánh Ph t T Nguy n Ph t

T s xin hàng

Trong kho ng niên hi u i Nghi p (605-616-ND) đ i D ng đ nhà Tùy6

vì lâm p làm ph n nên vua (nhà Tùy- ND) đ i Nh t Nam làm Hoan Châu, dùng L u Ph ng làm ch c Hoan đ o Hành quân

T ng qu n đ đánh Lâm p

Quân lính c a L u Ph ng kéo đ n sông Xà Lê (còn g i là Lê), binh Lâm p đ u c i voi l n

b n m t mà ti n t i L u Ph ng bèn đào nhi u h nh , l y c ph lên trên r i ra đánh và gi thua ch y Quân Lâm p đu i theo, voi nhi u con b s p ch t Nhân đó, dùng binh hùng ti p t c đu i đánh, quân

1

Nguy n Bôn t c Lý Bôn có ng i g i là Lý Bí, v n dòng dõi ng i tàu T tiên đ i Tây Hán ph i tránh lo n ch y sang Giao Châu,

đ n lúc b y gi là 7 đ i thành ra ng i b n x Sau khi d y binh đánh đu i quan Th s nhà L ng là Tiêu T , ông lên ngôi Hoàng đ và ngôi đ c 5 n m (544-548) Ông là ng i tài kiêm v n võ và là ng i đ u tiên đ t niên hi u cho n c Nam ta

2 V n Xuân: Sách "Thái Bình hoàn v ký" c a Nh c S đ i T ng chép là huy n Long Biên có đài V n Xuân Lý Bí đ t Giao Ch xây đài này vào n m i ng nhà L ng Nay là xã V n Phúc huy n Thanh Trì có h V n Xuân, c ng có tên là đ m V n Phúc, đi n

Lâm p thua to, b b t c t tai có đ n v n cái L u Ph ng đu i đánh nhi u l n đ u đ c th ng l i c

u i theo h ng nam, qua tr đ ng c a Mã Vi n, t i ngày th tám thì t i kinh đô c a n c Lâm p Vua

n c Lâm p là Ph m Chí ph i b thành mà ch y tr n L u Ph ng vào thành l y th n ch trong mi u

N m th nh t niên hi u i u l (n m K Mão- 679-ND) vua Cao Tông2 nhà ng đ i ch c Th

s An Nam làm ô h ph Giao Châu, dùng Diên H u làm quan ô h

Theo l c đ i v i di lão3

ch ph i thâu phân n a s thu , L u Diên H u lãnh trách nhi m thâu thu , ra l nh thâu vào đ nguyên s Dân chúng oán gi n Ng i đ u s trong đám oán gi n là Lý T Tiên4 b L u Diên H u gi t ch t D đãng bèn n i lo n vây ph thành mà gi t Diên H u

Khúc Lãm

Khúc Lãm, th i vua Trung Tông (705- 710-ND)5, nhà ng làm quan ô h , vì tham lam tàn

b o m t lòng dân nên b ch c T l c là Cam Mãnh gi t

Di lão: theo ông Nguy n Kh c Thu n thì không nên d ch ho c n u d ch thì: "ng i già mi n đ t man di" Riêng chúng tôi, không

d ch không ch u đ c mà d ch ra c ng không h p ý d ch tàm t m đ b t b c mình thì: "ng i già c nghèo hèn quê k ch", r m quá không n! ó, ng i Trung Qu c th đ y, h th ng g i các n c nh chung quanh h là di Nói gì thì nói, khi dùng ch di, không th h không có ý mi t th trong đó C ng b i ch "di" này mà x y ra chuy n sau đây

Tri u vua Quang Trung, s gi Võ Huy T n sang nhà Thanh ti n c ng Ng i ch quán, b t ch t Ông Võ th y quy n s do viên quan l i thu c nhà Thanh chép nh ng v t ti n c ng Cu i dòng có hai ch "di quan" ngh a là c a viên quan n c man di, đ ch

s b An Nam ta Gi n l m nh ng ngh , to ti ng n ng l i v i tên l i thu c không ích gì Ông Võ bèn chi t t ch Di và th y: ch cung là cung n h p v i ch qua là giáo mác thì thành ch Di và ông ghi ngay vài quy n s y bài th :

"C g i là Di c ng ch ng sao

"Di này s n có đ cung đao

"Giang s n th ng xu t trang hào ki t

"Tr ng ngh a nhân mà t chí cao

C vua quan trong tri u đ u chuy n tay nhau đ c bài th và r t kính ph c, r t tr ng đãi s gi n c An Nam Và, t đó khi nói v

n c ta, dân ta h không dùng ch Di n a

Bài th b ng ch Hán, tôi nghe đ c cách đây h n 30 n m bây gi ch nh đ i ý, cho nên chuy n sang Vi t ng , t t nhiên không

đ c sát ngh a

4 Lý T Tiên: " i Vi t s ký toàn th " chép: Mùa thu tháng 7 n m inh H i- Tây l ch 687, sau khi Lý T Tiên tu n n n inh Ki n t

h p nhân dân vây ph thành và inh Ki n gi t L u Diên H u

5 ng Trung Tông, tên Tri t, con c a vua Cao Tông lên ngôi n m Giáp Thân (n m 684) ngôi ch a đ c m t n m thì b V H u

ph , d i ngai v Phong Châu r i cho em ngài lên thay, t c ng Du Tông n n m t T (705) ngài l i lên ngôi, n m Canh

Tu t (n m 710) b ng sát

6 ng Túc Tông tên H nh, con vua Huy n Tông, ngôi đ c 7 n m

Tr ng Bá Nghi là con c a Tr ng Thu n

N m th 2 niên hi u Chí c (n m inh D u- 757-ND) vua Túc Tông nhà ng đ i An Nam thành Tr n Nam đô h ph dùng Tr ng Bá Nghi làm quan đô h

n m th 2 niên hi u i L ch (n m inh T -767-ND) đ i vua i Tông nhà ng, Tr ng Bá nghi xây l i La Thành

n n m th 3 (n m M u Thân- 768-ND) thì đ i l i là An Nam đô h ph

Cao Chánh Bình

i vua i Tông1 nhà ng làm quan đô h

Tri u X ng, lên thay Cao Chánh Bình làm quan đô h

n n m th nh t niên hi u Trình Nguyên (n m t S u- 785-ND) đ i vua c Tông2 nhà

ng, Tri u X ng tâu lên xin đ t ra Nhu Vi n quân

Bùi Thái, lên thay Tri u X ng làm quan đô h , b ng i trong ph là V ng Quí Nguyên gi t

r i dùng Tri u Quân làm quan đô h 3

Tri u Quân

Lý T ng C

i vua Hi n Tông (806-820)4 nhà ng, Tri u Quân và Lý T ng C làm quan đô h b ng i trong ph là D ng Thanh gi t5

Nguy n Nguyên Gia (đúng là Lý Nguyên Gia-ND)

Vào n m th 2 niên hi u Tr ng Khánh (n m Nhâm D n- 822- ND) vua M c Tông6 nhà ng dùng Nguyên H làm quan đô h Nguyên H th y g n c a thành có dòng n c ch y ng c m i s r ng

ng i trong châu đa s s sinh chuy n ph n tr c Nhân đó m i bói qu , xem cái thành hi n t i y nh

th nào Lúc b y gi , có cái thành nh v a m i đ p Ng i xem bói, xem t ng nói r ng s c ông không

đ đ b i đ p cái thành l n, 50 n m sau s có ng i h Cao đóng đô đ y mà xây d ng v ng ph

n kho ng niên hi u Hàm Thông (841- 873-ND) đ i vua Ý Tông7

nhà ng, Cao Bi n đ p thêm La Thành

Hàn c ng i Võ Ninh, thu c lãng châu, v n tên là Tr ng Cách Trong kho ng niên hi u Thái Hòa (827- 835- ND) vua ng V n Tông8 bãi b ch c đô đ c Giao Châu, toàn cõi Giao Châu đ u thu c

v An Nam ô H ph Nhà vua dùng Hàn c làm quan đô h

ng c Tông tên Quát, con c a i Tông, ngôi đ c 25 n m (780- 804)

3 " i Vi t s ký toàn th " chép:Tri u X ng sang đô h cõi An Nam, dân r t c m ph c Ông t i ch c su t 17 n m An nam yên n, sau vì đau n i chân nên xin v c qu c Nhà ng cho inh B Lang trung Bùi Thái sang thay Tri u X ng n n m Quý T - Tây l ch 803, t ng trong châu là V ng Quý Nguyên đu i Bùi Thái Vua nhà ng th y Tri u X ng tu i ngo i th t tu n song trình bày vi c gì c ng tinh t ng minh b ch, vua l y làm l , l i trao cho Tri u X ng ch c Giao Châu đô h

4 ng Hi n Tông tên Thu n, con c a Thu n Tông ngôi đ c 15 n m

5 D ng Thanh, ng i Giao Châu là tù tr ng c a ng i Mán, v sau làm Hoan Châu Th s Lúc b y gi có Lý T ng c là dòng

gi ng tông th t nhà ng, đ c nhà ng cho làm An Nam ô h Tham lam, hà kh c, m t lòng dân Lý T ng C b D ng Thanh đang đêm kéo quân v đánh úp, l y Giao Châu gi t Lý T ng C

6 ng M c Tông tên là H ng, con c a Hi n Tông, ngôi đ c 4 n m (821- 824)

7 ng Ý Tông tên là Xác (Giác), con c a Tuyên Tông, ngôi đ c 14 n m (860- 873)

8 ng V n Tông tên là Ngang, con vua M c Tông, ngôi đ c 14 n m (827- 840)

Bùi Nguyên H u2 ng i th i V Tông nhà ng

Nguy n Trác3 đ i Tuyên Tông (847- 859- ND)4

nhà ng làm quan đô h Kinh L c s

V ng Thúc

Thân ph là V ng Kh i V ng Thúc lá con (trai) c a V ng Kh i v y

V ng Yh c đ u Ti n s đ 5

và là ng i gi i nh t trong các hàng quan l i c th ng ch c i n trung Th ng s

Trong kho ng niên hi u i Trung (847- 859- ND) đ i vua Tuyên Tông nhà ng, V ng Th c làm Th s T n Châu thì đ c thuyên chuy n sang làm quan đô h An Nam

Lý H 6

N m th 12 niên hi u i Trung (n m M u D n- 858-ND) đ i vua Tuyên Tông nhà ng, Lý H lên thay V ng Th c làm quan ô h Tháng ch p ng i M ng đ a quân Nam Chi u vào đánh úp c p phá b n ph , Lý H ph i ch y sang Võ Châu

N m sau, Lý H t p h p th binh đánh quân M ng l y l i ph thành

Vua Ý Tông nhà ng chê trách Lý H v vi c đ cho ph thành th t th , m i giáng xu ng làm

ch c T H am Châu

Trong kho ng niên hi u Hàm Thông (860- 873- ND), vua Ý Tông nhà ng bãi b ph An Nam

ô h , đ t hành Giao Châu H i Môn, r i c i đ i tr l i

V ng Khoang thay Lý H làm quan ô h

Thái T p7

Trong kho ng niên hi u Hàm Thông (860- 873- ND) đ i vua Ý Tông nhà ng, Nam Chi u đ c

su t Man binh kéo sang c p phá

Vua Ý Tông dùng Quan Sát s H Nam là Thái T p thay V ng Khoang, r i đem các đ o binh:

an, Ho t, T , Bi n, Kinh, T ng àm và Ng t đi đánh quân Nam Chi u Man binh bèn kéo nhau đi Lúc

b y gi Quan Ti t đ s Lãnh Nam là Thái Kinh s Thái T p l p đ c công m i bãi binh Thái t p th y Man binh mãi c p phá ch a yên mà quân lính thì m t m i tr bi ng, l ng th c thì h t, đánh nhau

1 ng V Tông tên là Tri n, con Tri n, con c a vua M c Tông, ngôi đ c 6 n m

L i theo "T tr thông giám" thì s này chép: Lý H đ n ph li n gi t viên tù tr ng Mán là Th Tr ng B h c a Th Tr ng xúi gi c quân Nam Chi u vây đánh ph thành Lý h thua ch y v V Châu Vua ng trách Lý H v t i sát h i Th Tr ng, l i làm m t ph thành bèn giáng Lý H làm T H am Châu, sau l i l u đày dài h n Nhai Châu và Diêm Châu ng th i mu n thu ph c lòng dân, c t cho yên, vua ng m i truy t ng cho thân ph c a Th Tr ng là T n Thành ch c kim ngô t ng quân

"Khâm đ nh Vi t s Thông giám c ng m c" chép: T n Thành b quan ô h Lý Trác gi t ám dân Mán oán gi n, đem quân Nam Chi u vào c p phá Lý Trác là m t viên quan tham lam tàn b o, hà kh c và tham nh ng Y th ng mua ép bò ng a c a

ng i Mán, m i đ u mu n đ i m t con bò

7

Thái T p: " i Vi t s ký toàn th " c ng chép là thái t p, song có sách chép là Sái T p

m i ph n t ch t Do đó, m i làm t tr ng gi i bày dâng lên viên quan Trung Th là T nh Th i1

T nh

Th i xem bài tr ng mà vì tin l i c a Thái Kinh nên r t cu c không c u xét gì c

n n m th 4 (niên hi u Hàm Thông n m Quý V - 863- ND) mùa xuân, tháng giêng Nam Chi u

l i đ c su t n m v n Man binh sang đánh Ph thành l i b công hãm mà vi n binh thì không đ n Quân

t h u c a Thái T p ra s c đánh Thái T p, mình trúng m i m i tên, mu n xu ng thuy n mà không k p

ph i ch t chìm d i n c Lúc y có t ng đ c phong t c Ngu h u Kinh Nam là Nguyên Duy c b o binh s r ng: "B n chúng ta không có thuy n bè, xu ng n c thì ch t, chi b ng hãy quay tr l i ph thành cùng v i Man binh đánh nhau, m i m t thân xác c a chúng ta đ i hai m ng quân Man c ng có

l i" R i bèn t phía đông c a La Thành mà ti n vào Quân Man không phòng b Nguyên Duy c tung lính vào đánh gi t h n hai ch c ngàn ng i Ngày hôm sau, t ng c a Man binh là D ng T T n ra đánh Nguyên Duy c t tr n Man binh nhân đó mà gi t đ ch quân g m m i l m v n

Sau đó, vua ý Tông nhà ng cho l u l i hai v n ng i2 Các đ o binh còn l i đ c g i v l i bãi b ph ô h An Nam đ t Hành Giao Châu Tr n H i Môn3

, dùng T ng Nhung làm Th s Giao Châu n tháng 7 thì đ t ph ô h tr l i

N m th 5 niên hi u Hàm Thông (n m Giáp Thân- t c 864- ND) vua ng Ý Tông cho Quan

T ng Qu n Kinh L c s là Tr ng Ân đ ng luôn các vi c An Nam Tr ng Ân d ng l i, ch không

ch u ti n nhi m H H u ti n c Cao Bi n đ n thay Tr ng Ân

Cao Bi n4

Cao Bi n t là Thiên Lý cháu c a Cao Sùng V n v y trong quân ng thì nhún nh ng Thích

đ c sách, a đàm lu n v ng i x a Lúc nh theo giúp ông Châu Thúc Minh M t hôm có hai con chim (di u hâu) đang bay, Cao Bi n tr ng cung mà kh n r ng: "N u tôi đ c phú quý thì b n trúng v y" R i

b n m t phát mà hai con chim đ u xâu vào m i tên Dân chúng vô cùng kinh ng c m i g i Cao Bi n là:

"L c điêu thi ng " Sau vì có công, Cao Bi n đ c th ng làm Phòng ng s T n Châu (thu c t nh Thi m Tây bây gi -ND)

Lúc bây gi đ t đai Giao Châu đã l t vào tay quân Nam Chi u5

H t c

N m th 5 niên hi u Hàm Thông (t c n m Giáp Thân- 864 đ i vua Ý Tông nhà ng) vì Cao

Bi n là Kiêu v t ng quân6 nên đ c cho lãnh ch c Kinh l c chiêu th o s ph ô h An Nam Nhà

1 Sách " i Vi t s ký toàn th " thì chép là: "Th i T ng" và d ch gi sách y d ch là "Quan t t ng đ ng th i" Riêng sách này chép là "T nh Th i"

2

Sách " i vi t s ký toàn th " chép: Quân nam chi u l u đ y hai v n quân sai t ng Man là D ng T T n chi m gi thành Giao Châu Sách này l i chép s quân hai v n là quân nhà ng (?)

3

Tr n H i Môn: " i Thanh nh t th ng chí" chép: Tr n H i Môn cách phía Tây Huy n Bác C ch Châu thu c U t Lâm 15 d m, x a

là l i sang An Nam H i Môn đây không ph i là c a bi n t c không ph i H i Môn thu c H i D ng N i Ngô Quy n đánh Ho ng Tháo

4 Trong sách này chép: Tháng 9 n m Giáp Thân- Tây l ch 864 Cao Bi n đ n Châu Nam Phong, dân Man đông đ n 50.000 ng i đang mùa g t, Cao Bi n đánh úp m t tr n, gi t h i d d i Sách " i Vi t s ký toàn th " chép: Tháng 9 n m t D u Tây l ch

865 Cao Bi n đ n Nam nh Quân Mán Phong Châu g n 5 v n v a g t lúa ngoài ru ng, Cao Bi n đánh úp c phá quân Mán

Ta th y hai b sách chép v n m mà h Cao đánh lén không h p nhau Nh ng vi c đánh dân Mán thì phù h p Nhân lúc đàn ông, đàn bà, già tr đang g t lúa mà đánh úp m t tr n sát h i sinh linh vô t i quá m c nh th rõ là b t nhân, b t ngh a, hèn h V sau l i chi m gi b n châu r i x ng v ng thì rõ là ph n qu c

Sách " ng th " đã li t Cao Bi n vào m t trong tám truy n k ph n qu c

vua l y h t binh t ng c a Tr ng Ân mà y thác cho Tháng 9 Cao Bi n đ n châu Nam Phong Dân Man đông đ n n m m i ngàn ng i, đang mùa g t lúa, Cao Bi n đánh úp m t tr n, phá h i d d i r i

ti n sang đánh quân Nam Chi u L i phá đ c quân Nam Chi u, gi t t ng y là oàn Tù Thiên và chém binh M ng (th Man) h n v n cái th c p1

Vua ng Tông bèn b ph ô h đ t quân T nh H i dùng Cao Bi n làm Ti t S Cao Bi n chi m gi b n châu r i x ng v ng

ám ng i Man vào c p phá v a đúng m i n m, đ n lúc b y gi m i yên đ c

Cao Bi n đ p La Thành chu vi dài 1980 tr ng2linh n m th c, cao 2 tr ng 6 th c Chân thành r ng 2 tr ng 6 th c B n thành có n t ng3 cao 5 th c 5 t c ch lâu4 55 s Môn lâu5 5 cái

ng môn (c a tò vò)6 6 cái Ngòi n c 3 cái ng b (?) 34 đ ng7 l i đ p chu vi dài 2125 tr ng 8

th c, cao m t tr ng 5 th c Chân đê r ng 3 tr ng xây c t nhà c a h n 5000 c n

Cao Bi n nh n th y t Giao Châu8 ta đ n Ung Châu (t c thành Nam Ninh thu c t nh Qu ng tây)

và Qu ng Châu đ ng bi n có nhi u đá ng m, th ng làm nghiêng đ thuy n bè Vi c chuyên ch b ng

đ ng th y khó kh n bèn sai quan Tr ng s là b n Lâm Phúng đào đá y Mùa hè, tháng t , ngày

m ng n m b t đ u làm Trong kho ng h n m t tháng công vi c s p mu n hoàn thành, ch còn đo n

gi a (c a qu ng đ ng) b g p nh ng t ng đá l n tr i dài li n nhau đ n vài tr ng mà c ng nh s t Dùng dao ph ng xu ng, dao cong l i Dùng búa b a vào, búa g y cán Ng i làm nhìn nhau, làm g n

đ n n a ch ng r i thôi

n tháng 5 hôm 26, đang lúc ban ngày mây đen đùn lên, gió l n n i lên m t cách d d i Kho nh kh c, s m d y m m, sét đánh kh ng khi p liên ti p m y ti ng R i b ng nhiên tr i quang mây

t nh thì t ng đá l n đã phá h y c r i Ch còn hai n i n a đ n tháng 6 nhày 21 l i n i s m sét nh

tr c và t ng đá l n m t lát c ng b tan v c Công vi v đ c hoàn thành, vì th m i g i ch y là:

"Thiên Oai Kinh"

n n m th 9 (đ i vua Ý Tông nhà ng t c n m M u tý- 868) vua Ý Tông dùng Cao Bi n làm "H u kim ngô i t ng quân", gia phong ch c Ki m hi u Th ng th H u b c x , cho chuy n đ n làm Ti t đ s Thiên Bình r i m t

Cao T m

Cao T m là cháu c a Cao Bi n9

1

Th i ông Chu, V ng giúp vua T n Hi u Công, đ t ra tân l nh b t dân ph i theo và đã làm cho n c T n tr nên giàu m nh

i u th sáu trong b n Tân l nh là Khuy n chi n: C theo quân công mà đ nh quan t c Ai chém đ c m t cái đ u gi c thì

h ng m t c p; ai lui m t b c s b chém ngay V sau ng i ta g i đ u quân đ nh chém đ c là th c p

2 n v đo l ng ngày x a linh b n th c, 1 tr ng có m i th c ta

3

B c t ng nh xây c i thêm trên cái thành l n g i là n t ng

4 Cái l u xây trên thành đ nhìn xem quân đ ch có đ n không g i là đ ch lâu

5 Môn Lâu: cái l u xây trên cái c a ra vào

6 ng Môn: ng (có sách phiên Úng) là cái vò còn g i là cái ui làm b ng đ t nung dùng đ đ ng n c, r u v.v Môn là c a Dùng

nh ng cái vò s p ch ng lên hai bên, gi a ch a kho ng tr ng làm c a ra vào g i là ng Môn

7 Nguyên b n là đ p đ o (?)

8 Giao Châu: Th i Tam Qu c n m 226 Ngô Tôn Quy n chia đ t t H p Ph v B c g i là Qu ng Châu T H p Ph v Nam g i là Giao Châu (H p Ph t c Qu ng ông Sách này ph n V D ng nhà Tri u cho là Qu ng Châu) n đ i nhà ng vua Cao Tông chia đ t Giao Châu ra làm 12 châu Có 59 huy n và đ t An Nam ô h ph , 12 châu là: Giao Châu (Hà N i, nam nh v.v ) có 8 huy n, l c châu (Qu ng Yên, L ng S n) có 3 huy n, phúc L c Châu (S n Tây) có 3 huy n, Phong Châu (S n Tây) có 3 huy n, Thang Châu có 3 huy n, Huy n Châu có 4 huy n, Chi Châu có 7 huy n, Võ Nga Châu có 7 huy n, Hoan Châu (Ngh An) có 4 huy n, Di n Châu (Ngh An) có 7 huy n

9 Nguyên b n là Tòng Tôn: cháu c a ng i anh hay ng i em c a Cao Bi n

Vào tri u vua ý Tông (860-873) nhà ng, Cao Bi n th y Cao T m nh ng lúc ra tr n th ng đi hàng đ u m i ti n c lên thay th , nh n lãnh vi c cai tr Giao Châu ta1

Ông có so n quy n "Giao Châu Ký" m t thiên

Chu Toàn D c là anh c a Chu Toàn Trung lên thay T ng C n làm Ti t đ s 5

c Cô T n, đ i vua Chiêu Tông (889- 903)6 nhà ng làm t t ng Vua Ai (t c Chiêu Tuyên nhà ng)7 trao cho ch c Ti t đ s T nh H i đ thay th Toàn D c Ng i trong châu g i Toàn D c là Ng c Th ng th

Khúc H o8 vào n m th nh t niên hi u Khai bình nhà L ng (n m inh Mão- 907- ND)9 lên thay

2 T ng C n: gi i v chính tr , lúc còn là viên ti u hi u đã giúp Cao Bi n không ít trong vi c thu ph c dân tâm Nh ng mãi v sau

T ng C n m i thay Cao T m làm Ti t đ s Giao Châu Cao Bi n không có lòng cân nh c ng i hi n tài (?) M t s li u cho bi t:

M t n m, lúc t i ch c, quân trong ph n i lo n Các th h xin t ng c n hãy lánh n n, T ng không nghe mà l i đem uy đ c ra đ

c m hoá B n làm lo n đ u ng ng tay, kéo đ n xin ch u t i t ng C n không làm t i Do đó quân các đ o đ u theo v v i T ng

C n T ng C n tr n nh m đ c 14 n m, nhà ng m i cho Chu Toàn D c sang thay ta th y Cao Bi n dùng uy võ l c tr dân l i dùng tà thu t mê ho c lòng ng i và k t c c ch đ c 9 n m r i cháu là Cao T m 4 n m n a T ng c ng h Cao hai ng i tr n

nh m Giao Châu ch đ c 13 n m Cho nên đ c th ng tài là v y

3 ng Hy Tông tên Nghi m, con c a ý Tông, ngôi đ c 15 n m

ng Chiêu Tông, tên Di p, con c a ý Tông, ngôi 15 n m

7 Ai nhà ng tên Chúc đ c l p lên ngôi n m 904 sau khi vua Chiêu Tông b Chu Toàn Trung gi t

8 Khúc H o là con c a Ti t đ s Giao Châu Khúc Th a D Khúc Th a D quê H ng Châu (thu c t nh H i D ng bây gi ) ng i khoan hòa, đ c nhi u ng i tin ph c Sau Khúc Th a D làm đ n T nh h i Ti t đ s , gia phong làm ng bình Ch ng s Trong th c t h Khúc, ng i b n x đã d ng nên m t chính quy n đ c l p và t ch vào n m (906- 907), Khúc H o (907-917), Khúc Th a M (917- 923) Hán ch sai Kiêu t ng là Lý Kh c Chính đ a quân sang đánh Giao Châu b t Ti t đ s Khúc Th a M vào n m 923 t c n m Quí mùi, tháng b y (nhà ng Trang Tông Lý T n Húc niên hi u ng Quang nguyên niên), theo i Vi t

hi u Trinh minh n m th ba n n m Quí Mùi đ i vua Trang Tông nhà ng, niên hi u ng quang n m th nh t- Tây l ch

923 Nhà L ng, niên hi u Long c n m th ba thì Th a M b Lý Kh c Chính b t, xem l i chú s 151

11

ng Minh Tông: tên t là T Nguyên, con nuôi c a Lý Kh c D ng, ng i i B c, đ c lo n binh nghi p đô l p làm vua sau khi Trang Tông b gi t, ngôi đ c 8 n m

Nguy n Ti n (đúng là Lý Ti n- ND)

N m th nh t niên hi u Tr ng H ng (n m Canh D n-930- ND) đ i vua Minh Tông nhà H u

ng, chúa Nam Hán là L u Cung2 sai t ng là b n L ng Kh c Chân3 sang đánh Giao Châu ta, b t

đ c quan Ti t đ s là Khúc Toàn M , r i cho t ng là Nguy n Ti n thay th

Ki u Công Ti n là ng i Phong Châu (bây gi vào đ a h t huy n B ch h c, t nh V nh Yên-ND)

N m th 2 niên hi u Thiên Phúc (n m 937) đ i vua Cao T nhà H u T n, mùa xuân, tháng 3 Ki u Công

Ti n gi t D ng ình Ngh r i lên thay Sau b Ngô V ng7 gi t ch t

Quan th nh m tr i qua các th i đ i, k t n m th nh t niên hi u Nguyên Phong đ i V nhà Tây Hán, t c n m Tân Mùi (n m 110 tr c công nguyên), đ n n m th 3 niên hi u Thiên Phúc đ i Cao

T nhà H u T n, t c n m M u Tu t (938 sau công nguyên), g m có 1048 n m thì nhà Ngô b t đ u kh i nghi p

Trong kho ng th i gian đó, ho c là do ng i ph ng B c trao ch c t c cho ho c là do chính

ng i trong n c t x ng, k có h n 100 ng i mà ch th y chép có 83 ng i

1

" i Vi t s ký toàn th " chép: L u nham nhà Nam Hán tháng b y n m Quí Mùi sai Lý Kh c Chính đánh Giao Châu b t Khúc Th a

M Sách này chép là L ng Kh c Chân (?) theo ông Nguy n Kh c Thu n thì s Trung Qu c chép là L ng Kh c Trinh

2 L u Cung là em L u n N m 907 L u n đ c nhà L ng (Chu Toàn trung) phong làm Nam Bình V ng kiêm Ti t đ s Qu ng Châu và T nh H i (An Nam) đóng Phiên Ngung Lúc b y gi t i Giao Châu Ti t đ s Khúc Th a D m t, con là Khúc H o k nghi p L u n mu n m u h i Khúc H o N m 911, L u n ch t, em là L u Cung lên thay L u Cung còn có nhi u tên n a là Nham, Tr c, Nghi m Không ph c nhà L ng, L u Cung t x ng là , đ t qu c hi u là " i Vi t", sau đ i l i là Nam Hán N m

917 t i Giao Châu Khúc H o m t, con là Khúc Th a M lên k nghi p Khúc Th a M nh n phù ti t và búa vi t c a nhà L ng mà không th n ph c nhà Nam Hán ã có ý mu n thôn tính toàn cõi An Nam, nay l i th y Khúc Th a M không th n ph c, L u Cung sai Lý Kh c Chánh đánh chi m Giao Châu b t Khúc Th a M

c p quy n Ti t đ s Giao Châu Tham Lam, b t ngh a, hành đ nh nh Lã B th i Tam qu c!

7 Ngô V ng t c Ngô Quy n, ng i huy n ng Lâm Cha c a V ng là Ngô Mân làm ch c m c b n châu

Ngô Quy n: khôi ngô, m t sáng, đi đ ng khoan thai, can đ m và m u l c l i có s c kh e Lúc đ u Ngô Quy n làm nha t ng cho

D ng ình Ngh , sau làm r D ng ình Ngh ( i Vi t s ký toàn th )

Khi đánh tan quân Nam Hán, gi t V n V ng Ho ng Tháo, Ngô Quy n s p đ nh bá quan, ch tri u nghi, đ nh màu s c tri u ph c t

rõ đ c tinh th n đ c l p, quy n t quy t c a dân có th nói Ngô Quy n là ng i đã d n đ ng th p đu c soi sáng m t h ng

đi, quang minh chính tr c mà các tri u đ i inh, Lê, Lý, Tr n s đi

C h é p V N h à N g ô1

Ti n Ngô V ng

Ngô v ng húy là Quy n, h Ngô là con c a v Tiên ph

Ngô v ng theo giúp D ng ình Ngh làm ch c T ng quân

N m th 2 niên hi u Thiên Phúc (n m inh D u- 937) đ i vua Cao T nhà H u T n, Ngô Quy n

t Ái Châu c t binh ra đánh Ki u Công Ti n Ki u Công Ti n sai ng i sang c u c u bên Nam Hán L u Cung2 (chúa Nam Hán -ND) cho con là V n V ng Ho ng Tháo3 làm ch c T nh h i quân Ti t đ s đem binh sang c u Ki u Công Ti n Ho ng Tháo cho thuy n đ a quân t sông B ch ng ti n vào s p mu n đánh Ngô Quy n thì Ngô Quy n đã gi t đ c Ki u Công Ti n Ngô Quy n nghe tin Ho ng Tháo ti n quân vào n i c a bi n, bèn cho c m c c l n đ u có b t s t (d i lòng sông- ND) n lúc n c th y tri u dâng lên m i sai quân dùng thuy n nh ra khiêu chi n mà gi v thua Ho ng Tháo đu i theo Lúc y n c

th y tri u rút xu ng, c c bày ra Ho ng Tháo ch ng tr túi b i, r i thì n c ch y r t m nh vào h t các thuy n đang v ng m c n i c c Ngô Quy n ra s c đánh phá d d i Quân Nam ch t chìm quá n a và

Ho ng Tháo b gi t, Ngô Quy n m i x ng v ng

n n m th nh t niên hi u Khai v n đ i vua Xu t nhà H u T n4 (t c n m Giáp Thìn- 994- ND) thì v ng (Ngô V ng Quy n-ND) m t, ngôi đ c 7 n m

D ng Bình V ng

Tên húy là Ch T ng, h D ng5 là gia th n c aTi n Ngô v ng v y

Khi Ngô V ng (Ngô Quy n) m t, D ng Ch T ng t l p làm v ng6, con c a Ngô V ng là Ngô X ng Ng p ph i ch y đ n nhà c a Ph m L nh Công Trà H ng (thu c huy n Kim Thành- ND)

D ng Ch T ng b t em Ngô X ng Ng p là Ngô X ng V n làm con mình Em c a Ngô X ng V n là Nam H ng, Càn H ng đ u còn nh Ít lâu sau đó D ng Ch T ng sai ng i đem lính đ n nhà Ph m

L nh Công đ tìm b t Ngô X ng Ng p Ph m L nh Công s hãi đem gi u Ngô X ng Ng p trong hang

n n m th 3 niên hi u Càn H u (n m Canh Tu t- 950- ND) đ i vua n 7 nhà H u Hán, Ch

T ng sai X ng V n và hai s quân là D ng Cát L i và C nh Th c đem quân đi đánh hai

1

Xem chú thích 161

2

Xem chú thích 156 Có ng i nói là L u Y m, y là đ c nh m ch Nghi m L u Cung: nguyên tr c kia Cung có tên là Nham, sau

đ i là Tr c, sau n a vì th y đi m r ng tr ng hi n ra m i đ i tên Cung (Cung có ch long là r ng và ch c ng= Cung là cung kính) Sau có v t ng nhân nói, trong s m th có câu: "Di t l u th gi cung gi " (ngh a là k di t h L u là Cung v y) B i v y câu

s m y, l i vì V n V ng Ho ng Tháo b Ngô Quy n gi t, L u Cung s mà đ i tên là Nghi m Nghi m g m ch Long là r ng và

ch thiên là tr i, ng v i đi m th y r ng bay và h p v i câu trong Kinh d ch: "Phi long t i thiên ngh a là r ng bay trên tr i" 3

" i Vi t s ký toàn th " chép là Ho ng Tháo gi ng nh b n " i Vi t s l c" Có ng i nói, là H ng Tháo, l i nói là Hoành Tháo (có nh m không)

thôn Thái Bình, ng Nguy n ( i u thu c S n Tây- ND) i đ n T Liêm, Ngô X ng V n b o hai s r ng: "Tiên v ng ta, đ c h p lòng dân, ch ng may lìa b qu n th n D ng Ch T ng

t ý hành đ ng m t cách b t ngh a, t i l n vô cùng Nay l i sai ta đi đánh các p vô t i1

May mà

th ng thì k kia r t c ng không ph c V y chúng ta ph i làm sao?" Hai s th a r ng:"Ngài d y

b o, chúng tôi xin nghe" Bèn đem binh quay tr l i l n đánh Bình V ng (D ng Ch T ng) và

l t đ đ c y Ngô X ng V n th y D ng Bình V ng v i mình có cái n riêng bèn giáng xu ng làm Tr ng D ng s Cho h ng l c n i p c a y D ng Bình V ng ngôi 7 n m

H u Ngô V ng

Nam T n V ng và Thiên Sách V ng

Nam T n húy là X ng V n là con th hai c a Ngô V ng Quy n v y

n n m th 3 niên hi u Càn H u (n m Canh Tu t- 950- ND) đ i vua n nhà H u Hán, Ngô

X ng V n b D ng Bình V ng đi r i t l p lên, x ng là Nam T n V ng

n n m th nh t niên hi u Qu ng Thu n (n m Tân H i- 951- ND) đ i vua Thái T nhà H u Chu2 Ngô X ng V n3 sai s đi r c anh là Ngô X ng Ng p4

v coi vi c n c Ngô X ng Ng p x ng là Thiên Sách V ng

Lúc b y gi có ng i đ ng Hoa L là inh B L nh n ng t a n i khe núi hi m tr , kiên c mà , không ch u tu s a cho đúng cái ch c v c a b y tôi Hai v v ng mu n đánh, inh B L nh s hãi sai con là Li n vào tri u c ng Li n đ n, hai v v ng chê trách sao không vào ch u, r i b t gi Li n và đem binh đi đánh inh B L nh

ánh h n m t tháng v n không th ng đ c, v ng bèn treo Li n lên c n tre r i b o B L nh

r ng: "N u không hàng t t gi t Li n" inh B L nh t c gi n đáp r ng: " i tr ng phu há vì đ a con

nh mà làm l y đ n vi c l n sao?" R i ra l nh cho h n 10 tay cung n b n Li n Hai v v ng kinh s r i đem quân tr v Lúc b y gi Thiên Sách V ng t ti n tác oai tác phúc mà Nam T n V ng thì không

d vào vi c chính tr n a

n n m th nh t niên hi u Hi n c (n m Giáp D n- 954- ND) đ i vua Th Tông5

nhà H u Chu, Thiên Sách V ng m t Nam T n V ng sai s sang Nam xin đ c phong Chúa Nam Hán là L u

X ng6 cho V ng làm Ti t đ s T nh H i7

n n m th 3 niên hi u Càn c (n m t S u- 965- ND)

1

Có sách chép dân hai thôn y làm lo n, c ng là cái c c a D ng Ch T ng đem binh đ n đánh v y

2

Vua Thái T nhà H u Chu h Quách, tên Uy, ng i hình châu l y ch c l u th Nghi p đô mà soán ngôi, ngôi 3 n m (951- 953)

3 Ngô X ng V n đã tr i qua nh ng ngày đen t i: cha m t, anh là Ngô X ng Ng p tr n n n, các em là Ngô Nam H ng, Ngô Ki u

H ng đ u còn bé d i, t m thân l i ph i n ng t a vào k thù, m t ngh ch th n b t ngh a là D ng Tam Kha Trong th i gian đó Ngô X ng V n ph i luôn luôn gìn gi ý t , nói n ng th n tr ng, n u không t t s b sát h i ho c b tù đày, hành h cay c c h n

n a Th nh ng, gi a c nh đau lòng y Ngô X ng V n đã khôi ph c l i c nghi p c a Tiên V ng, đã đánh và b t đ c D ng Tam Kha D ng Tam Kha không b gi t, ch b giáng và đ c c p th c p cho đ h ng Ngô X ng Ng p đ c đón r c v tri u đ anh em cùng nhau chung lo vi c tr n c X ng Ng p, ph m đ c kém, đã không bi t nh ng em l i còn t rõ nh ng hành đ ng b t nhã: tác oai, tác quái áp ch em, đ n n i Ngô X ng V n ph i rút lui, không tham d qu c chính n a

Ta th y: không gi t D ng Tam Kha thì Ngô X ng V n ngh tình c u cháu, nh công nuôi d ng Ngô X ng V n đ t rõ đ c

l ng c bao dung và có đ c nhân ngh a Vi c r c anh v tri u đ cùng chung lo qu c chính, chung h ng c nh an vui, t rõ Ngô X ng V n là ng i th o thu n Vi c này h n là h n linh đ c Tiên v ng c ng là ng i ph i sung s ng Tóm l i, ta có th nói Ngô X ng V n là ng i mà nhân, ngh a, hi u, đ đ u có đ v y

4

Ngô X ng Ng p là ng òi mà s gia Ngô S Liên đã phê r ng ý chí th p hèn quê v ng

5 Vua Th Tông nhà H u Chu tên Vinh, con nuôi c a Thái T , v n h Sài, cháu c a v Thái T , ngôi đ c 5 n m (954- 958) 6

Nhà Nam Hán m t, L u X ng lên, t x ng là H u chúa, tính hay làm càn, không ch u nghe ai, l i hay đa nghi mà hoang dâm vô

đ , tri u chính m i ngày m t đ nát T ng Thái T sai Phan M đi đánh, bèn xin hàng, ngôi đ c 30 n m thì m t

7 Vua nhà ng đ i An Nam làm T nh H i

đ i vua Thái T , nhà H u T ng1

V ng đ c xu t binh lính đi đánh thôn Thái Bình và ng Nguy n

V ng ng trên thuy n l n quan sát tr n chi n b tay cung n núp b n trúng mà ch t Lúc b y gi 12 s quân đ u n i d y M i s quân chi m gi riêng châu qu n mà t cai tr

5 Nguy n Du D ch tên là X ng Xí4 chi m gi V ng C o (?)

6 Nguy n Lãng Công5 tên Khuê chi n, gi Siêu Lo i (nguyên tr c là làng Th L i, sau đ i là Siêu Lo i, l i đ i là Thu n Quang thu c t nh B c Ninh- ND)

7 Nguy n L nh Công tên là Th Ti p chi m gi Tiên Du (thu c t nh B c Ninh- ND)

8 L T Công tên là Quánh6 chi m gi T Giang (V n Giang, B c Ninh- ND)

9.Nguy n H u Công tên là Siêu, chi m gi Phù Li t (Thanh Trì, Hà ông)

1 Ki u L nh Công tên là Thu n gi H i H (t c C m Khê, nay đ a h t ph V nh T ng, t nh

V nh Yên- ND)

2 Ph m Phòng Át tên là B ch H chi m gi ng Châu (H ng Yên)

12.Tr n Minh Công tên Lãm chi m gi Giang B Kh u (k B , t nh Thái Bình)

M i hai s quân n i lên b t đ u n m t S u (n m 965) và ch m d t vào n m inh Mão (n m 967) g m có 3 n m thì inh Tiên V ng ( inh B L nh) m i thôn tính đ c h t c 1

1

Vua Thái T nhà H u T ng h Tri u, tên Khuông D n, ng i Trác qu n, làm quan cho nhà Chu, soán ngôi, ngôi t t c đ c 16

n m (960- 975)

2 Nguy n Khoan chi m gi Tam ái, m t tên ph v đ i H u Lê thu c S n Tây, g m 6 huy n: Phù Ninh (nay là Phú Th ), B ch

H c, L p Th ch, Yên L c (nay thu c t nh V nh Yên), Yên Lãng (nay thu c Phúc Yên) và Tân Phong (nay là Qu ng Oai thu c S n Tây)

3

" i vi t s ký toàn th " chép là Ngô Lãm Công

4

Nhi u Sách chép h Ngô, tên X ng Xí là con c a Thiên Sách V ng Ngô X ng Ng p và chi m gi Bình Ki u (nay là làng Bình

Ki u, ph Khoái Châu, H ng Yên)

5

Nguyên là h Lý: Lý Khuê

6 Có sách chép tên ng: L ng

C h é p V N h à i n h

inh Tiên V ng

Tên húy là B L nh2, ng i đ ng Hoa L 3 Lúc nh m côi (cha), v ng cùng v i m và 5 bà lão vào trong núi, bên c nh ngôi đ n th th n Ngoài c a có b i sen núi D u c a lo i c sên bò trên lá sen thành ch Thiên t

T i sách (làng)5 T Áo, chú6 c a V ng m t mình chi m gi , ch không ch u theo v V ng thôi thúc quân lính đ n đánh, không th ng đ c Thua ch y đ n v ng àm Gia, c u gãy, V ng b vây hãm

gi a ch bùn l y Ông chú mu n đâm V ng, thì b ng th y hai con r ng vàng che trên mình V ng Ông chú s hãi rút lui r i đ u hàng Lúc b y gi trong cõi không có chúa V ng nghe Tr n Minh Công là

ng i gi i mà không con n i dòng m i sang xin n ng nh Tr n Minh Công nhìn qua m t l t bi t

V ng là ng i có khí l ng l n m i nuôi làm con mình Tr n Minh Công đem binh l1inh c a ngài giao

h t cho V ng ( inh B L nh) r i sai đi đánh 12 s quân7 và đ u đ c d p yên N m M u Thìn (n m 968- ND) Tr n Minh Công ch t Dân chúng kinh ph , l i, đa s đ u theo v v i V ng

n n m th nh t niên hi u Khai b o (n m M u Thìn- 968- ND) đ i vua Tri u là T ng Thái T 8

,

V ng x ng hoàng đ đ ng Hoa L R i d ng cung đi n, ch tri u nghi, s p đ t tr m quan, l p xã t c9

và tôn hi u là i Th ng Minh Hoàng 1

1 c bi t m i s quân trong sách này đ c vi t ghép cái h v i tên hi u, th đ n m i chép tên Cho nên Tam Ch là tên t x ng

c a Ki u Công Hãn, Thái Bình là danh x ng c a Nguy n Khoan v y

2 inh B L nh: con ông inh Công Tr Vào đ i D ng ình Ngh và Ngô V ng Quy n, inh Công Tr gi ch c Th s Hoan Châu inh B L nh s m m côi cha, v i m , sau đ n n ng nh s Tr n Minh Công t c là Tr n Lãm B H i Kh u (t nh Thái Bình) Th y inh B L nh là ng i uy nghiêm, khôi ngô và có chí khí, Tr n Minh Công cho gi binh quy n Khi Tr n Minh Công

m t, inh B L nh kéo binh v đ ng Hoa L , chiêu m binh s và ra s c hàng ph c và đánh d p đ c 11 s quân

N m 968 inh B L nh lên ngôi hoàng đ đ t tê n c là i C Vi t, đóng đô t i thành Hoa L

3

Hoa L : n i sanh tr ng c a inh B L nh thu c s n v n xã Uy Vi n và xã Uy T huy n Gia Vi n (tr c là Lê Bình t nh Ninh Bình Lòng đ ng ph ng và r ng, chung quanh có núi vây b c nh b c t ng thành

4

L Hoa: Hoa Lau Các lo i bông, lau, bông cây ngô (b p) dân quê ta g i kà c bông lau, c b p

5 Sách: thôn làng có hàng rào chung quanh đ đem hôm ng n ch n k đ o tr m gian tà

Xem chú thích s (176) ph n chép v Nam T n V ng và Thiên Sách V ng

9 Xã T c: xã là Th th n hay Th n H u th t c th n gi đ t, t c là C c th n hay Th n Nông, t c th n cho đ c mùa, Th n trông coi v nông nghi p Ngày x a d ng n c l y dân làm tr ng Dân c n đ t, s m t đ t vua d ng đ n đ t th n đ t Dân c n lúa, vua l p đ n đ th Th n Nông Theo kinh l : Vua t Nam giao (t tr i ) còn ch h u t Xã t c X a, m i khi đánh th ng k đ ch,

ng i ta hay phá đ n Xã T c, ch tâm là phá n i thiêng liêng sùng kính c a k đ ch Vì th nên v sau ch Xã T c dùng đ ch v

Nhà vua đ t v c l n n i sân, nuôi c p trong c i và h l nh r ng: Có ai ph m pháp s b n u,

ho c cho c p xé thây Các t i nh n đ u khi p s mà qui ph c, ch không dám trái l nh

n n m k T (n m 969- ND) t c là n m th hai đ i inh Tiên Hoàng, tháng 5 nhu n, vua phong con tr ng là inh Li n làm Nam Vi t V ng

N m Canh Ng (n m 970- ND) t c là n m th ba đ i inh Tiên Hoàng, vua đ i niên hi u là Thái Bình n m th nh t

Nhà T ng phong cho vua là An Nam Qu n V ng2.Vua l p V ng h u n m bà

N m Tân v (t c n m 971) là n m th hai niên hi u Thái Bình (đ i inh Tiên Hoàng)3 vua đ nh

ph m c p các quan v n võ và th y tu Dùng L u C làm ch c Thái s ô h ph , Nguy n B c làm inh qu c công, Lê Hoàng làm Th p đ o t ng quân

Nhà T ng nghe vua x ng đ hi u sai ng i mang th sang Trong th đ i l c r ng: "N c Trung Hoa4 đ i v i dân man m i5

c ng nh con ng i có tay chân v y N u lòng d ch a yên tay chân

có th làm l ng đ c ch ng? Cõi Giao Châu nh bé l i xa xôi mãi cu i tr i mà cu i đ i nhà ng thì nhi u ho n n n nên ch a k p phân x Nay thánh tri u che ch cho muôn n c đ c an lành Công Nghi p đã thành r i Gi đ i nhà ng i đ n đ cho yên lòng Tr m Nhà ng i ch nên quay đi khác, gây cái lo l ng nh cho ta, khi n ta ph i dùng cái k là d t tình, d t ngh a6 mà kéo binh sang làm th t n c nhà ng i Lúc y h i l i thì bi t ch y đi đâu?"

N m Nhâm Thân (t c n m 972- ND) là n m th 3 niên hi u Thái Bình, vua phong cho con là inh Tu 7 làm V V ng l p con th là H ng Lang làm Thái t

V ng ngh a là vua (roi) mà c ng có ngh a là t c v ng (prince) T c v ng l n h n n m t c: công, h u, bá, t , nam Theo

ch đ phong ki n (phong t c ki n đ a) ngày x a, nhà vua phong t c là c t đ t cho các ch h u qu n lãnh mà tri u c ng đây inh Tiên Hoàng đ ng đ ng là m t v hoàng đ c a m t n c mà nhà T ng còn đem t c Qu n V ng cho thì rõ là trò

đ i l m chuy n

3 n đâyta m i th y nhà vi t s không dùng niên hi u c a các đ i vua Trung Qu c n a

4

Nguyên b n là "Trung H " còn g i là "Hoa H " là n c y m b c phá tan b y đ o quân c a Vu C m, có câu:

Quan Công th n toán thùy n ng c p?

Hoa H uy danh v n c truy n

Ngh a là: M u th n Quan V ai theo k ?

Hoa H oai l ng đ n v n thu

5

Nguyên b n là "Man M ch" gi ng m i ph ng B c n c Tàu

6 Nguyên b n là: "Tuy t phi n đo n ti t" R t b h n cái chân, ch t đ t cái đ t (phi n là chân thú v t) Ngh a bóng là d t tình d t ngh a, hành đ ng m t cánh quy t li t ch không n nang gì

7

inh Li n: con ttr ng c a inh Tiên Hoàng T nh ng ngày còn hàn vi inh Li n đã t ng xông pha n i tr n m c, đã thay thân

ph sang ti n c ng bên H u Ngô V ng, đã t ng b Nam T n V ng và Thiên Sách V ng b t treo ng c trên cành cây Nh ng

r i inh Tiên Hoàng l i l p con th là H ng Lang làm Thái t M m lo n trong nhà sinh ra t đó inh li n đã khi n ng i gi t

H ng Lang Lúc inh Tiên Hoàng và Nam Vi t V ng b h i thì V V ng inh Tu m i sáu tu i lên ngôi inh Tu , có sách chép

là inh Du

N m Giáp Tu t (t c n m 942- ND) là n m th 5 niên hi u Thái Bình, nhà vua đ c bài s m

"Tranh ngôi nhi u k ch t

"Ngoài đ ng ít ngu i đi

N m Bính Tý (t c n m 976- ND) là n m th 7 niên hi u Thái Bình

N m K Mão (t c n m 979- ND) là n m th 10 niên hi u Thái Bình, mùa xuân, Vi t V ng inh

Li n gi t Thái t H ng Lang

Mùa đông, tháng 11, ban đêm vua ng ti c thì b Phúc H u Ho ng là Thích gi t, luôn c b n

Vi t V ng inh Li n n a Nguyên tr c đó Thích làm ch c l i ng Quan, đêm n m trên c u th y sao r i vào m m, cho là đi m lành m i manh tâm làm vi c thí ngh ch1 Lúc vua đã b h i r i, Thích

l n vào trong cung, tr n d i máng x i h n 3 ngày Khát n c quá, thích l y tay h ng n c m a

u ng B n cung n th y v y m i báo v i inh Qu c Công Nguy n B c b t mà gi t đi R i Nguy n B c cùng v i T ng quân là Lê Hoàn ph ng l p V V ng inh Tu lên ngôi vua Truy tôn cha là Tiên

V ng, m là Thái H u

Nhà vua ( inh Tiên Hoàng- ND) ngôi 11 n m, th 55 tu i, đ i niên hi u m t l n

V V ng

Tên húy là Tu 2, là con th c a Tiên V ng v y

Tiên V ng b Thích gi t, Nguy n B c, Lê Hoàn cùng ph ng l p V V ng lên ngôi

Vua V V ng n m th 2 (t c n m Canh Thìn- 980- ND) Mùa thu, tháng 7, quân T ng sang đánh n c ta Quân th n th y inh Tu còn nh , nhu nh c m i cùng tôn Lê Hoàn làm vua và giáng ình Tu xu ng làm V V ng

Trên t inh Tiên Hoàng xu ng đ n V V ng c ng hai đ i B t đ u t n m M u Thìn (n m 968) và ch m d t vào n m Canh Thìn (n m 980) g m có 13 n m thì m t

C h é p V N h à L ê

Vua Lê i Hành

Vua Tên húy là Hoàn, h Lê, ng i Tr ng Châu1, cha tên M ch, m là ng i h ng

Ng i m lúc m i mang thai, n m m ng th y m c lên cây hoa sen, ch c lát thì h t trái, m i hái đem cho m i ng i cùng n, đ n lúc th c d y không bi t c làm sao

n n m th nh t niên hi u Thiên Phúc (n m Bính Thân- 936- ND)2 tháng 7, ngày r m thì sanh

ra vua Ng i m th y n i tay c a ngài có màu s c l th ng m í nói v i ng i ta r ng: " c tr này lúc khôn l n s tôi không k p h ng l c c a nó" H n vài n m sau thì cha m đ u qua đ i

Lúc b y gi có ng i Qu ng Châu là Lê Sát th y đ a tr khác l m i nuôi làm con mình G p

ph i mùa đông l nh, ngài (nhà vua- ND) m i nghiêng cái c i gi mà n m Lê Quan Sát nhìn xem thì th y

có r ng vàng che trên mình c a ngài Do đó mà càng th y l l m v y

n lúc l n lên ngài theo giúp Nam Vi t V ng inh Li n Tiên V ng ( inh Tiên Hoàng) khen ngài là ng i trí d ng nhi u l n th ng ch c, ngài đ c th ng đ n ch c Th p o T ng Quân, i n ti n

ch huy s

N m th 10 niên hi u Thái Bình (n m K Mão-979- ND) Tiên V ng b gi t h i, V V ng còn

nh , ngài m i thay th n m quy n tr qu c và x ng là Phó V ng Nguy n B c, inh i n th y ngài s là

m i b t l i cho u chúa (V V ng) m i cùng nhau đ c xu t kh i binh Ngài đem quân ra đánh và chém inh i n t i tr n, b t đ c Nguy n B c đ a v Kinh S 3

th ng còn nh d i ch a hi u bi t đ c s siêng n ng, khó nh c c a b n chúng tôi N u nh có m t

th c t c công lao nào thì r i ai bi t cho Không b ng cái cách là tr c Th p o T ng Quân lên ngôi Thiên T r i sau m i ra quân" Quân s nghe v y đ u hô "v n tu " Thái H u4 th y tình ng i vui thu n

m i sai l y áo long c n5 khoác lên mình Lê Hoàn và xin ngài lên ngôi

N m Canh Thìn (n m 980- ND) ngài lên ngôi Phong cha làm Tr ng H ng V ng m ng i h

ng làm Hoàng thái h u6

N m Tân T (t c n m 981- ND) là n m th nh t niên hi u Thiên Phúc1 Mùa xuân, tháng 3, quân c a H u Nhân B o kéo sang L ng S n, Tr n Khâm T ti n đ n Tây K t, L u Tr ng kéo đ n sông

2 Theo sách "Vi t s tiêu án": niên hi u Thiên Phúc th sáu đ i nhà T n

3 Kinh S : Kinh đô c a n c theo ch đ quân ch Th i nhà inh và Ti n Lê, Kinh S c a n c ta là Hoa L (thu c Ninh Bình) 4

Thái H u h D ng (Hoàng H u c a inh Tiên Hoàng) đã t thông v i Lê Hoàn

B ch ng Vua t làm t ng đem quân ra ch ng c Vua cho c m c c c ng d i sông Quân T ng rút

v gi m t Ninh Giang2 Vua sai ng i sang trá hàng đ d H u Nhân B o Quân T ng thua tr n, H u Nhân B o b b t và b chém B n Tr n Khâm T nghe tin th t tr n ph i rút lui

Vua x ng tên hi u là: Minh càn ng v n th n võ th ng bình chí nhân qu ng hi u hoàng đ

N m Nhâm Ng (t c n m 982- ND) là n m th hai niên hi u Thiên Phúc3 vua l p V ng h u 5

bà Vua l i sai b n T M c đi s sang Chiêm Thành, b vua n c y b t gi Vua oán gi n bèn t làm

t ng đem binh đi đánh, chém đ c vua Chiêm là B Mi Thu 4 t i tr n B t s ng đ c quân gi c c t tai không có th đ m xu B t b n cung n m y tr m ng i Ch v nh ng v khí n ng T ch thu vàng

b c, c a c i quý báu k có đ n muôn s L i đ p phá thành trì, h y ho i tôn mi u c a n c Chiêm Thành R i c ng trong n m đó tr v kinh N m y có n n đói l n

N m Quí V (Mùi) (t c n m 983- ND) là n m th 3 niên hi u Thiên Phúc5 Tr c kia, vua đánh Chiêm Thành, đi qua núi ng C 6 đ n Bà Hòa th y đ ng bi n hi m tr khó đi, m i sai đào m t con kênh (nay là sông ng Hòa t nh Thanh Hóa- ND) do đó mà thuy n bè l u thông đ c

N m Giáp Thân (t c là n m 984- ND) là n m th 4 niên hi u Thiên Phúc7 Xây đi n Bách B o Thiên Tu 8 nh ng cây c t đ u n m Vàng b c Phía đông xây đi n Phong L u Phía tây xây đi n Vinh Hoa Bên t xây đi n B ng Lai Bên h u xây đi n C c L c Th đ n, d ng l u H a Vân và đi n Tr ng Xuân li n nhau C nh đó l i d ng đi n Long L c, dùng ngói b c mà l p

N m th n m niên hi u Thiên Phúc (n m t D u- 985- ND) Mùa thu, tháng 7, ngày inh T là ngày l sinh nh t c a vua v y Vua cho đóng thuy n đ trong sông, dùng tre làm núi gi trên ghe Núi

gi y g i là Nam S n R i thì bày cu c đua thuy n cho ngày l

N m Bính Tu t (t c n m 986- ND) là n m th sáu niên hi u Thiên Phúc nhà T ng trao cho vua

N m K S u (t c n m 989- ND) là n m th 9 niên hi u Thiên Phúc11 Qu n Giáp D ng Ti n L c

l y châu Hoan, châu Ái mà sát nh p vào Chiên Thành Vua đi đánh b t đ c L c, l y l i hai châu Nhà vua phong cho ng i con th ba làm Nam Phong V ng (T c Lê Long Vi t là anh ru t cùng m c a Lê Long nh- ND)

1

Có sách chép vua Lê i Hành đ t niên hi u Thiên Phúc (980- 988), H ng Th ng (989-993) và ng Thiên (994-1005) V y là n m

981 là n m th hai niên hi u Thiên Phúc N m 982 là n m th ba N m 983 là n m th t niên hi u Thiên Phúc v.v

Theo chú thích s (206) trên, nh ng n m: 984, 985 v.v l n l t ph i là n m th 5, n m th sáu v.v niên hi u Thiên Phúc

8 Theo sách "Vi t S Tiêu Án" đi n này xây núi i Vân (Hoa L , Ninh Bình)

9

i S n t c là Núi i huy n Duy Tiên Nam Hà

10

Núi Bà H i có sách chép là núi Bàn H i có l cùng trong ph m vi Hà Nam Ninh ngày nay ch ng?

11 C ng theo chú thích s (191) trên thì n m K S u (n m 989) là n m th nh t niên hi u Hùng Th ng

N m Canh D n (t c n m 990-ND) là n m th nh t niên hi u H ng Th ng, Mùa Xuân, tháng giêng, đ i niên hi u là H ng Th ng1

nhà T ng sai T Chánh Ngôn C o sang gia phong cho vua

N m th 2 niên hi u H ng Th ng (n m K Mão- 991- ND) vua phong cho con c a ng i em (trai) làm Ng Man V ng Phong Châu ( vào kho ng ph V nh T ng, tr c thu c t nh S n Tây, nay thu c t nh V nh Yên- ND)

N m Nhâm Thìn (n m 992- ND) là n m th 3 niên hi u H ng Th ng, mùa xuân vua ng l u Càn Nguyên đ xem đèn

N m Giáp Ng (t c n m 994- ND) là n m th 5 niên hi u H ng Th ng2 vua phong cho ng i con

th 11 làm Hành Quân V ng bên b phía B c thu c châu Cát Lãm

N m t v (t c n m 995) là n m th nh t niên hi u ng Thiên, vua đ i niên hi u và sai Hanh

đi s bên nhà T ng Vua phong cho Ngh a (H ? dòng dõi?) làm Phù i V ng Phù i3

N m Bính Thân (t c n m 996) là n m th 2 niên hi u ng Thiên, vua đi đánh 3 đ ng: Ma Hoàng, i Phát và Châu Ba, phá đ c t t c

N m inh D u (t c n m 997) là n m th ba niên hi u ng Thiên Mùa thu, tháng 7, vua đi đánh

ng Giang4 b t đ c gi c N m y có n n l t l n

N m M u Tu t (t c n m 998) là n m th t niên hi u ng Thiên

N m K H i (t c n m 999) là n m th n m niên hi u ng Thiên, vua đi đánh Hà ông5

m i chín châu đ u d p yên đ c c

N m Canh Tý (t c n m 1000) là n m th sáu niên hi u ng Thiên, đánh gi c Phong Châu b t

đ c Tr nh Hàng Vua sai L u Thi n sang T ng

N m Tân S u (t c n m 1001) là n m th 7 niên hi u ng Thiên Vua đánh gi c C Long Quân gi c th y vua tr ng cung nh m đích s p mu n b n, tên b ng r i Vua l i ti p t c b n, quân gi c

s mà rút lui Lúc b y gi vua ng trên lâu thuy n ti n vào sông Cùng Giang đ đu i theo Quân gi c bày tr n hai bên b sông cùng v i nhà vua đánh nhau

Quân lính nhà vua b đánh ép trên sông V V ng inh Tu 6

trúng tên ch t Nhà vua kêu "Tr i"

ba ti ng, gi c t nhiên thua

N m Nhâm D n (t c n m 1002) là n m th 8 niên hi u ng Thiên, ch t o m tr n7 b ng b c

h n vài nghìn cái, đem phân phát cho quân nhân

N m Quý Mão (t c n m 1003) là n m th 9 niên hi n ng Thiên, nhà vua đi vi ng Hoan Châu (Ngh An)

Nhà vua cho đào con kinh a Cái th ng đ n Châu Ám (?)

ng Giang thu c Thanh Oai- Hà Tây ngày nay

5 Hà ông t c đ ng Hà Nam, nay thu c Th ch Thành (Thanh Hóa)

6

Xem chú thích s (199)

7 Nguyên b n ch Hán chép là đâu mâu t c lo i m ch đ i khi đánh tr n (nh nón s t c a quân đ i ngày nay) i Nam qu c s

"R ng vàng trao vu t gi t vành đâu mâu"

N m Giáp Thìn (t c n m 1004) là n m th 10 niên hi u ng Thiên, vua kéo l i đ c con r n

l n, b ng nhiên ng c dòng n c mà b đi C ng n m này nhà vua sai Hành Quân V ng1

Lê Trung Tông

Tên húy là Long Vi t là con th ba c a vua i Hành Thân m u c a Trung Tông tr c kia là cô gái làm công giúp vi c cho ng i

N m lên 9 tu i, Trung Tông đ c phong làm Nam Phong V ng Vua i Hành v a m i qua đ i thì V ng (Trung Tông) cùng v i ông Thành V ng3, Trung Qu c V ng4, Khai Minh V ng5 tranh ngôi Tr i su t 9 tháng6 trong n c không có chúa ông Thành V ng thua ch y sang Chiêm Thành và

b gi t

N m th nh t (n m t T - 1005- ND)7 tháng giêng, V ng (Nam Phong V ng) lên ngôi đ c

ba ngày thì b Khai Minh V ng gi t

S g i là Trung Tông, th 25 tu i8

Lê Ng a Tri u

Tên húy là Long nh, là con th n m c a vua i Hành và là em trai cùng m c a vua Trung Tông

N m th 3 (n m Nhâm Thìn- 992- ND) ngài đ c phong làm Khai Minh V ng

Khai Minh V ng c p ngôi c a Trung Tông mà lên làm vua

N m Bính Ng (t c n m 1006) là n m th nh t9 lên ngôi tôn hi u là "Khai thiên ng v n thánh

th n võ t c thiên sùng đ o đ i th ng minh quang hi u hoàng đ "

Tính vua a chém gi t Có ng i ph m t i s p ph i hành hình thì vua b t l y c tranh qu n vào

Trung Qu c V ng t c là Lê Long Kính

5 Khai Minh V ng t c là Lê Long nh

9 N m th nh t trong đ i làm vua c a Khai Minh V ng

10 Nguyên b n ch Hán chép là u nhân, t c là nh ng k hát x ng, đóng trò đ mua vui trong đi n vua

Nhà vua c i r lên l y làm thích thú Phàm đánh tr n, b t đ c quân đ ch vua cho áp gi i đ n

b sông Lúc n c th y tri u rút xu ng thì sai làm cái chu ng d i n c, r i đu i tù binh vào trong chu ng Khi n c th y tri u dâng lên, tù binh ng p h i thì h mi ng ra r i u ng n c mà ch t L i b t (tù nhân) treo lên cây cao r i sai ng i d i ch t cây Có khi vua đi ch i sông Chi Ninh, sông có nhi u thu ng lu ng, bèn trói ng i m t bên ghe, r i cho ghe qua l i gi a dòng n c, khi n cho thu ng lu ng nó sát h i đi Còn phàm nh ng con v t (nuôi đ cúng t ) đem cung c p cho nhà b p, tr c tiên ph i sai ng i khiên vào đ t tay vua đâm ch t đã, r i sau m i giao cho ng i n u b p L i khi, nhà vua đ t mía trên đ u b c tu hành là đ c t ng Th ng Quách Mão1 mà róc, r i gi v sút tay dao ph p vào đ u Quách Mão ch y máu ra, vua c i r m lên Ho c đêm đ n vua sai làm th t mèo đ cho các

t ng v ng x i n xong vua đem đ u mèo bày ra, các t c v ng đ u m a th c m a tháo c lên M i khi đ n bu i ch u thì sai nh ng tên h ra nói leo l o luôn m m đ làm kh a l p l i nh ng ai b m b ch

v vi c gì L i th y k gi cung làm món ch thì đ n cùng ng i tranh nhau mà n

Các t c v ng ch ng đ i Nhà vua đ u d p yên t t c ánh Ng Man V ng (con ông chú c a vua) toàn th ng r i đ i Phong Châu làm ph Thái Bình

Tôn m làm "H ng qu c qu ng thánh thái h u"

N m inh V (Mùi) (t c n m 1007) là n m th 2, vua s a đ nh l i quan ch v n võ theo nhà

T ng

N m M u Thân (t c n m 1008) là n m th 3, tháng giêng, vua đ i niên hi u là C nh Th y n m

th nh t Vua đi đánh hai châu ô L ng và V Long b t đ c dân Man và ng a đ n vài tr m con Vua sai ng i dùng g y đánh s ng i Man b b t y Nhân vì đánh quá đau, h kêu la m lên l ph m đ n tên húy c a vua i Hành Vua l i c i r lên, sai đánh n a và sai đánh mãi Nhi u l n b đánh và nhi u

l n ng i man xúc ph m đ n tên húy c a vua i Hành mà nhà vua l i r t vui L i khi đi đánh Ái Châu (Thanh Hóa- ND) b t đ c ng i châu y, vua cho làm cái v a r i nh t h vào trong mà c i

N m K D u (t c n m 1009) là n m th hai niên hi u C nh Th y Mùa thu, tháng 7 vua đi đánh các châu: Hoan, ng, và Hà Th ch

Mùa đông, tháng 10, ngày Tân H i, vua qua đ i t i phòng ng trong đi n Hi u là Ng a Tri u, vì vua có b nh tr ph i n m đ th tri u

N m th 22 (nhà Ti n Lê-ND)2 vua lên ngôi, ngôi 4 n m, đ n n m th 25 đ i niên hi u 1 l n Nhà Lê, trên t Lê i Hành xu ng đ n Lê Ng a Tri u c ng ba đ i, b t đ u n m Canh Thìn (980) và d t vào n m K D u (1009) g m có 30 n m thì m t

1 Vi t s tiêu án cùng nhi u b s c chép là Quách Ngang

2 N m th 22 (?) đây là m t s nh m l n, b i n u long nh c p ngôi anh vào n m th 22 nhà Ti n Lê và làm vua 4 n m thì t ng

th i gian tr vì c a ba đ i vua Lê, k t Lê Hoàn ch có 26 n m ó là s sai l m vì chính b s này cùng nhi u b s khác đ u chép là 30 n m (980-1009) Còn nh nói r ng n m Long nh 22 tu i lên ngôi vua và t i ngôi 4 n m thì c ng sai vì Long nh ch

h ng th 24 tu i

V y, chép đúng là "n m th 26 nhà Ti n Lê"

VuaThái T tên húy là U n, h Nguy n (t c h Lý- ND) ng i C Pháp thu c B c Giang1 M là

ng i h Ph m, sanh ra ngài vào ngày 17 tháng 2 n m th 5 niên hi u Thái Bình (đ i inh Tiên Hoàng,

t c là n m Giáp Tu t- 974- ND)

Lúc nh , vua thông minh, tính khí khôi ho t r ng rãi T i h c chùa L c T 2 thi n s V n H nh3

th y cho là khác l , nói: " ây là ng i phi th ng, sau này đ n lúc c ng tráng t t có th c u đ i, yên dân, làm chúa thiên h "

n lúc l n lên, vua, tánh kh ng khái, có chí l n, không màng c a c i, thích xem h t kinh s Trong kho ng niên hi u ng Thiên (994- 1005- ND) vua theo giúp Lê Trung Tông Lúc Trung Tông b

b n Ng a Tri u (Lê Long nh) gi t, qu n th n đ u ch y tr n m t h t c , ch có m t mình vua (Nguy n Thái T - ND) ôm thây Trung Tông mà khóc Ng a Tri u khen là ng i trung, phong làm T th n v i n

Th p bác t thành

1 C Pháp: t c là làng C Pháp, sau là làng ình B ng, ph T S n, t nh B c Ninh, làng có l ng và đ n th nhà Lý (sách này chép

là nhà Nguy n) Làng y bu i x a g i là làng Diên U n Th i B c thu c có v thi n s là inh không đào đ t đ p n n nhà chùa, đã

b t đ c m i chín chi c khánh c , do đó làng y đ c đ i tên là C Pháp

2 Nguyên b n là "Du h c L c T ", nh ng đây là chùa L c T c a đ c L c T Thi n Ông, bâc th y c a ngài V n H nh

3 S V n H nh ng i cùng làng v i Lý Thái T Không rõ n m sinh và tên t c c a ngài, ch bi t ngài là ng i h Nguy n và qui t ch vào n m t S u (1025) Gia tiên ngài đ i đ i th Ph t Thu nh ngài thông minh và hi u h c vô cùng Ngài tinh thông tam giáo (Nho, Ph t, Lão), kh o c u nhi u kinh sách Ph t Giáo nh Tam T ng (Kinh T ng, Lu t T ng,Lu n T ng) N m 21 tu i ngài cùng

v i inh Hu thi n s xu t gia theo h c v i đ c L c T Thi n Ông chùa L c T Khi đ c L c T Thi n Ông qui t ch r i, h c l c

c a ngài đã cao siêu l m Nh ng câu nói c a ngài đ u đ c ng i đ i coi nh l i s m Vua Lê i Hành r t m c kính tr ng, tôn ngài làm Qu c s Ngài làm c v n cho các tri u inh, Lê, nh ng đ n tri u Lý thì n i ti ng h n c Khi t th , hài c t ngài đ c vua và s th xây tháp l n đ táng

4

Nguyên b n c a chúng tôi d ch là "Xu t nh t"

Còn b n c a ông Nguy n Kh c Thu n ng i hi u đính b n d ch này l i cho r ng "Hi n nh t"

Sách "Vi t s tiêu án c a Ngô Thì S chép, tr c câu "Chân cung xu t nh t" có hai câu: " ông a nh p đ a, D m c tái sinh" ngh a là: ông a vào đ t, cây khác l i sinh ông A ch nhà Tr n, D m c ch H u Lê

Ch n cung xu t nh t oài cung n tinh

L c th t niên gian Thiên h thái bình1

V n H nh bèn nói v i vua r ng: "G n đây tôi th y bài s m v n l , bi t nhà Lê đ ng m t mà nhà Nguy n (t c nhà Lý) đ ng lên H Nguy n l i không có ai khoan hòa, nh n h u và trung th nh ông, nên r t đ c lòng dân Nay tu i c a tôi đã h n 70 r i, ch s không k p th y s th nh tr mà l y làm

gi n" Vua s l i nói ti t l ra nên b o V n H nh vào n Ba S n2

n n m th 2 niên hi u C nh Tr (n m K D u- 1009- ND)3 Ng a Tri u M t, con n i ngôi thì còn nh Lúc y vua (Nguy n Thái T - ND) 36 tu i, đem 500 quân Tùy Long vào làm túc v B y gi trong n i có quan Chi h u là ào Cam M c th m dò bi t vua có ý mu n lên ngôi, bèn đem l i l xa xôi nói khích r ng: "Chúa th ng (Ng a Tri u) tâm trí u t i, ng ng nh, làm nhi u đi u b t ngh a Tr i đã chán cái đ c c a chúa th ng r i nên không cho s ng lâu đ c Con N i ngôi thì còn nh , ch a đ m

l ng đ c nhi u vi c khó kh n, nhi u s phi n nhi u, tr m v th n không có ch n ng t a, h dân xôn xao mong mu n có v chúa Thân v (Nguy n Thái T - ND) sao không nhân lúc này mà theo d u thu xa

x a là vua Thang4, vua Võ5 noi g ng g n đây là h D ng1

, h Lê2 đ làm, trên thu n lòng tr i, d i

1

Nguyên b n sách này còn thêm: " oài cung xu t nh t", chúng tôi cho là b chép nh m nên lo i b câu này

Câu 3 và 4, trong "Khâm đ nh Vi t s thông giám c ng m c chính biên" quy n II chép l i bàn c a s V n H nh r ng:

"Hòa ao M c là ch Lê

Th p Bác T là ch Lý l i v n y có ngh a: nhà Lê đ o l c mà nhà Lý t t đ c l p thành "

Theo đó hai câu này có th d ch: nhà Lê suy s p, nhà Lý l p thành

Cung ch n thu c m o ph ng đông

Cung đoài thuôc d u ph ng tây

Có sách bàn r ng: Cung ch n m c m t tr i ch nhà M c Cung đoài sao n ch Tây S n l c th t ch nhà Nguy n

2 Ba S n: theo "Thi n uy n t p anh" t c là núi Ba S n Tiên S n, trên núi có chùa C m ng là n i V n H nh tr trì Sách "Vi t s tiêu án" chép: Công U n s câu nói y ti t l , sai ng i gi u V n H nh vào núi Tiêu S n

3 Nhi u b s đ u chép là niên hi u C nh Th y

4

Vua Thang t c là vua thành Thang, vua tên Lý, h t Th , t Thiên t, ng i khai sáng ra tri u nhà Th ng, vua lên ngôi n m

M u D n (n m 1783, t th 1754 tr c công nguyên) ngôi 30 n m N m t V (1766) vua th ng Côn Ngô, bèn đánh nhà H ,

đu i vua Ki t ra Nam Sào Nhà H m t t đó M t v c a câu đ i đ trên lá c n i d y c a Cao Bá Quát: "M c Dã Minh i u

h u Võ Thang" Ngh a là vua Võ V ng đánh đu i b o quân Tr M c Dã (thu c t nh Hà Nam), vua Thang đánh đu i b o quân

Ki t Minh i u (thu c t nh S n Tây) Hán Vi t t đi n c a ào Duy Anh chép r ng vua Thang đánh vua Tr là nh m

5

Vua Võ t c là vua Võ V ng nhà Chu, tên Phát, con Tây Bá X ng, lên ngôi n m inh Mão- 1134 (tr c Công nguyên) thay nh

Ân, ngôi đ c 19 n m N m K Mão- 1122 (tr c công nguyên) vua đánh M c Dã, b o Tr ph i t thiêu mà ch t

theo cái nguy n v ng c a dân, mà còn bo bo gi cái ti u ti t hay sao?" Vua trong lòng vui vì l i nói y

mà l i nghi ng có m u gian, bèn n i m ng r ng: "Sao ông l i dám phát ra l i nói nh th , ta t t ph i

b t ông đ a lên quan" ào Cam M c ch m ch p th a r ng: "Tôi th y thiên th i nhân s nh th m i dám nói, nay ngài đ a tôi lên quan thì th t không tránh kh i cái ch t" Vua nói: "Ta không nh n tâm t cáo ông, ch s l i nói l ra thì đ u ch t h t c " ào Cam M c l i th a v i vua r ng: "Ng i trong n c

đ u nói h Nguy n đáng lên thay nhà Lê, s m đ đã xu t hi n không th che gi u đ c Chuy n h a thành phúc là đúng lúc này v y, Thân V còn nghi ng gì n a sao!" Vua nói: "Ta xem chí ông cùng v i

V n H nh không khác nhau N u th c nh l i nói y thì k ph i làm sao?" Cam M c đáp r ng: "nay tr m

h m i m t, dân không ch u n i m nh l nh N u Thân v l y ân đ c v v , tr m h t t cùng nhau mà theo v , c ng nh n c ch y xu ng ch th p, ai ng n c n l i đ c!" Cam M c bi t s vi c g p gáp s sinh bi n bèn bàn v i các quan khanh s trong tri u, ngay ngày hôm đó t t c đ u h p ch tri u

đ ng mà l p m u th a r ng: "Nay y là lúc mà c tri u ng i đã có lòng khác, trên d i đ u xa lìa nhân đ c, ng i ta oán gi n cái chính sách hà kh c b o ng c c a Tiên V ng (Ng a Tri u) nên không

mu n theo v v i t quân3 n a H t th y m i ng i đ u có ý tôn kính mà c Thân V lên thay B n chúng ta không nhân lúc này mà l p Thân V làm Thiên t r i b t ch t có bi n thì còn gi đ c ng i

th lãnh không?" Do đó mà t t c cùng theo giúp vua (Nguy n Thái T - ND) lên chánh đi n l p làm Thiên T Tr m quan đ u hô: "V n tu " (Muôn n m- ND)

N m th nh t Mùa đông,tháng 11 vua lên ngôi, tha h t nh ng ng i b tù t i, đ t b nh ng

d ng c tra t n4 Qu n th n dâng tôn hi u lên là: "Ph ng thiên chí lý ng v n t t i thánh minh long

hi n du v n anh võ sùng nhân qu ng hi u, thiên h thái bình khâm minh quang tr ch chiêu ng ng v n bang hi n ng phù c m oai ch n phiên man du m u th n công thánh tr t c thiên đ o chánh"

Vua truy tôn cha là "Hi n khánh V ng", m là "Minh c Thái Hâu", sách l p v ng h u sáu

ng i, l p con tr ng là Mã làm Thái t , nh ng ng i con trai còn l i đ u phong t c h u Con gái vua vua m i ba ng i đ u là Công chúa c Vua đem ng i con gái l n là An Qu c công chúa g cho ào Cam M c và phong Cam M c là Ngh a Tín H u Anh c a vua làm Võ Oai V ng Em trai là D c Thái Thái

V ng Tr n C o làm t ng công Ngô inh làm Xu M t S Qui Th c Ph làm Thái B o ng V n Hi u làm Thái Phó Bùi Xa L i làm T Kim Ngô àm Than làm T Võ V Giám làm H u Võ V

Tr c kia chùa ng Thiên trong làng có con chó sanh ra m t con chó con tr ng, trên l ng l i

có lông đen làm thành ch Thiên T Th r i đ n n m Giáp Tu t5 thì nhà vua đ c sanh ra

N m Canh Tu t (n m 1010) t c là n m th 2, tháng giêng vua đ i niên hi u là Thu n Thiên n m

th nh t

Lúc ban đ u vua th y thành Hoa L ch t h p, m th p, bèn d i đô đ n thành i la Lúc kh i s

d i đô, thuy n đ u d i thành thì có r ng vàng hi n ra n i thuy n c a vua, nhân đó mà g i là Th ng Long (t c Hà N i bây gi -ND) i Hoa L thành ph Tr ng An, sông B c Giang là sông Thiên c và

c pháp là ph Thiên c

Trong kinh đô Th ng Long, d ng đi n tri u Nguyên (Càn Nguyên?- ND) bên t đ t vi n T p

Hi n, bên h u đ t đi n Gi ng Võ Bên t m c a Phi Long, bên h u m c a an Ph ng N i gi a phía nam m cái Cao đi n6 th m đi n g i là Long Trì Có nhà c u vòng quanh che th m B n m t là đi n

1 H D ng đây là D ng Tam Kha, trong sách này có chép là D ng Ch T ng

D i tri u Lý Thái T , lu t pháp đ c quy đ nh l i Ngoài vi c b nh ng hình án đ c ác c a Lê Ng a Tri u ra, nhà vua còn t mình

gi i quy t nh ng v t t ng c a ng c tù Ngài phóng thích nh ng ph m nhân t ng b b t giam m t cách oan u ng, l i còn c p phát áo qu n, thu c men v.v cho h n a

5 Sinh n m Tu t: c m tinh con chó Sách "Vi t s tiêu án" chép: Thân m u c a Công U n h Ph m đi ch i núi Tiêu S n, cùng v i

th n giao h p mà sinh ra vua Thi n s chùa C Pháp là Lý Khánh V n xin nuôi làm con và cho mang h Lý S l i chép: M vua quanh qu n trong r ng C Pháp b ng nhiên qua đ i, ki n, m i xông đ t đ y, thành mã cao 7 th c y là g p ch đ t chung linh

6 Có b n chép: "Cao Minh đi n" ngh a là đi n Cao Minh; n u đúng v y thì đây nguyên b n chép thi u ch Minh

Càn Nguyên Sau đó d ng hai đi n Long An và Long Th y Bên h u xây đi n Nh t Quang Bên t xây

đi n Nguy t Minh Phía sau có cung Thúy Hoa B n m t thành m b n c a, đông là c a T ng Phù, tây

là c a Qu ng Phúc, nam là c a i H ng, b c là c a Di u c trong thành l i d ng chùa H ng Thiên,

l u Ng Ph ng Tinh, n i ngoài thành d ng chùa Th ng Nghiêm

N m Tân H i (n m 1011- ND) t c là n m Thu n Thiên th 2, vua đem lính đi đánh gi c C Long

Ái Châu và d p yên đ c N m đó trong thành l i d ng cung i Thanh, chùa V n Tu , kho Tr n Phúc Ngoài thành d ng chùa T Thiên V ng, chùa Y C m1 chùa Long C Thánh Th , l i d ng đi n Hàm Quang b n Lô ông2

N c Chiêm Thành dâng con s t

N m Nhâm Tý (n m 1012- ND) t c là n m Thu n Thiên th 3:

Xây cung Long c đ cho Thái t đ Thái t bi t h t c nh ng s vi c trong dân

Tháng ch p d u tích th n nhân còn l i v ng vàng trên mõm núi phía đông nam, r ng 3 th c, sâu 1 th c

N c Chân L p sang c ng

Nhà vua thân chinh đánh Di n Châu

N m Quý S u (n m 1013- ND) là n m Thu n Thiên th 4: Vua ng đi n Hàm Quang xem đua thuy n Mùa đông, tháng 10 vua thân chinh đánh và th ng đ c quân Man châu V Long

N m Giáp D n (1014- ND) là n m Thu n Thiên th 5: nhà vua sai D c Thánh V ng đi đánh và

th ng đ c t ng Man là Tr ng Hu L Kim Hoa, chém v n đ u gi c, b t đ c quân s và ng a nhi u vô s

Ly Châu dâng con K Lân

i ph ng Thiên làm Nam Kinh

Chân L p sang c ng

N m Bính Thìn (n m 1016) là n m Thu n Thiên th 7:

c mùa to, lúa 30 bó, giá ti n là 30 đ ng

Mi n thu cho trong cõi 3 n m3

D ng chùa Thiên Quang, chùa Thiên c và đ p t ng T Thiên

ng đ t

T v ng các danh s n

Giúp cho h n 1000 ng i ch n kinh s làm t ng đ o

N m inh T (n m 1017- ND) là n m Thu n Thiên th 8:

i n Càn Nguyên rung chuy n

T ng Chân Tông phong vua là Nam Bình V ng4

Sách "An Nam chí l c" cu Lê T t chép: "Tháng hai niên hi u Thiên Hy n m đ u T ng Chân Tông phong vua làm Nam Bình

V ng Nh v y Tây l ch là n m 1018 Có sách l i chép vi c phong v ng này vào n m 1016 (?)

N m M u Ng (n m 1018) là n m Thu n Thiên th 9: Sai Nguy n Thanh o sang nhà T ng xin

đ c kinh Tam T ng1

N m Canh Thân (n m 1020) là n m Thu n Thiên th 11 vua sai con đi đánh và th ng đ c Chiêm Thành Tr c kia, đi n Càn Nguyên rung chuy n nên ph i cho th tri u đi n phía đông, nay l i rung chuy n n a nên cho th tri u đi n phía tây

N m Tân D u (n m 1921) là n m Thu n Thiên th 12, mùa xuân, tháng 2, ngày M u Tý là ngày sinh nh t c a vua Dùng ngày y là ti t thiên Thành Vua cho làm "V n tu Nam s n"2 ngoài c a

Qu ng Phúc, làm nhi u hình chim bay thú ch y bày la li t trên đó

N m Nhâm Tu t (n m 1022- ND) là n m Thu n Thiên th 13, vua sai D c Thánh V ng đi đánh

Xây thành Th ng Long

N m t S u (n m 1025- ND) là n m Thu n Thiên th 16, th y V n H nh hóa (viên t ch) Chân

L p sang c ng Nhà vua xu ng chi u l p phiên tr i Hoan Châu đ làm ranh gi i phía Nam

N m Bính D n (n m 1026- ND) là n m Thu n Thiên th 17, sai Th t đi đánh Di n Châu Sai s

gi sang T ng

N m inh Mão (n m 1027- ND) là n m Thu n Thiên th 18, sai Thái t đi đánh châu Th t Nguyên, sai ông Chinh V ng đánh Châu V n7

N m M u Thìn (n m 1028-ND) là n m Thu n Thiên th 19, mùa xuân, tháng 2 vua không đ c

kh e, đ n ngày M u Tu t vua t tr n đi n Long An, h ng th 50 tu i Mi u hi u là Thái T Long th

đ c táng t i Th L ng thu c ph Thiên c

Thái T tr vì đ c 20 n m, đ i niên hi u m t l n

1

Kinh Tam T ng: ba b kinh l n c a Ph t giáo là Kinh T ng, Lu t T ng và Lu n T ng

Theo " i Vi t s ký toàn th " chép là Nguy n o Thanh "Vi t s tiêu án" chép là vua sai em tên H c (không ph i H p) sang Tàu (cùng đi v i Nguy n o Thanh ) đây chép là Nguy n Thanh o

2 Ng i ta th ng chúc m ng nhau: i u lành nh ông H i, s ng lâu nh Nam S n (Phúc nh ông h i, Th T Nam S n) Ngày sinh nh t này c ng là ngày l chúc th vua v y

3

Theo nguyên tác: "M nh D c Thánh V ng tác i Quang L ch" ngh a là sai D c Thánh V ng làm l ch i Quang Chúng tôi đã tra c u nhi u sách s , nh ng ch a g p sách nào chép v vi c sáng t o ra l ch pháp c a ta, nh t là l ch i Quang d i tri u Lý Thái T G n đây ông T Nguyên- Nguy n Th D c đã vi t m t thiên biên kh o v ph ng th c làm l ch c a b n dân t c: Hoa,

Vi t, Miên, Lào, bài đ ng trên "V n hoá T p san" s 1 n m 1971, đo n v l ch phàp Vi t Nam, tác gi nh m m nh: "L ch Vi t Nam đích th c là l ch c c a Trung Hoa" Chúng tôi cho r ng ch "ph t" sách này chép nh m thành ch "tác", ch "nguyên" đã chép

nh m ra ch "quang"

Sách "Vi t s tiêu án" chép: i Nguyên L ch qu y nhi u biên gi i, vua sai D c Thánh V ng đánh d p, ti n quan sâu vào trai Nh

H ng thu c đ t T ng giáp gi i tr n tri u D ng (châu V nh An c a ta)

i Nguyên L ch là vùng đ t heo hút, sau Nùng Trí Cao đ t l i là i L ch Qu c

ô Kim: nay thu c huy n Hàn Yên, t nh Tuyên Quang

7 Châu V n là V n Uyên, nay thu c huy n V n Uyên, t nh L ng S n

Vua Thái Tông

Vua Thái Tông húy là c Chánh, tên là Ph t Mã, là con tr ng c a vua Thái T , m ng i h

Lê

Khi vua Thái T lên ngôi phong Ph t Mã làm Khai Thi n i V ng1 và l p làm Thái t

N m Thu n Thiên th 11 (n m Canh Thân - 1020), Thái t Ph t Mã ph ng m nh vua đi d p yên

đ c các b n gi c r , có công Khi vua Thái T m t, qu n th n vâng theo di chi u, đ n cung Long c

m i Thái T lên ngôi Lúc b y gi các v v ng là D c Thánh V ng, Võ c V ng2 đ u đem binh ph c ngoài c a Qu ng c mu n đánh lén vua (Thái t Ph t Mã) Vua t c a T ng Phù vào đ n đi n Càn Nguyên, binh ba ph kéo đ n đánh càng g p, vua ph i sai b n Nguy n Nhân Ngh a3

ch ng c chúng Quan c a ba ph th t b i Võ c V ng b Lê Ph ng Hi u4 gi t Ngày y vua lên ngôi Tr c linh c u (vua Thái T ), vua (Thái Tông) h l nh đ i xá k tù t i và đ i niên hi u, l y n m Thu n Thiên th 19 (t c là n m M u Thìn- 1028- ND) là n m Thiên Thành th nh t t tôn hi u là: "Khai thiên th ng v n tôn đ o quý đ c thánh v n qu ng võ sùng nhân th ng thi n chính lý dân an th n phù long hi n ng

c c th nguyên5 c tu công cao ng chân b u l ch thông nguyên chí áo h ng long, đ i đ nh thông minh

t hi u hoàng đ "

Tr c kia, khi vua đ c sanh ra ph Tr ng An, thì nhà dân trong ph nuôi nhi u trâu bò, trâu bò thay s ng, có nhà bói toán nói r ng: "N m S u6 sanh ng i làm Thiên t " Nói th r i thôi không

th y đâu n a (Sau th y qu đúng là) nhà vua vào n m s u thì sinh ra

Khai Qu c V ng chi m c ph Tr ng An làm ph n, vua thân chinh đánh d p Khai Qu c

V ng đ u hàng, vua xu ng chi u tha t i cho

Tháng n m th n nhân hi n ra, có d u tích chùa V n Tu Nhà vua dùng L ng Nhi m V n làm Thái s ,

Ngô Th ng inh7 làm Thái phó, ào X Trung làm Thái b o, Nguy n o K 8 làm khu m t, Nguy n Tri t9 làm T Tham tri chính s , Liêu Gia Chân làm Trung th th lang, Ki u B ng làm H u tham tri Chính s , Hà Vi n làm Gián Ngh i phu, Qui V n Lôi10 là T tâm phúc, Nguy n Nhân Ngh a11 làm

Lê Ph ng Hi u: Sách Vi t s tiêu án chép: Ông ng i làng B ng S n, Ái Châu, khôi ngô, hùng d ng, m i b a n đ n vài đ u g o

G p lúc hai thôn C Bi và àn Xá tranh giành đ a gi i, đem quân đánh nhau Ph ng Hi u th a v i các bô lão làng C Bi r ng: "M t mình tôi có th đánh tan b n chúng" r i li n nh cây đánh ngay Thôn àm Xá s l m, ph i tr ru ng cho thôn C Bi Vua Thái T nghe ti ng, tri u vào cho làm t ng n bây gi có công d p n n lo n tam v ng, sau l i theo vua Thái Tông đi đánh gi c, lúc

kh i hoàn xét đ nh công Ph ng Hi u th a: "Không mu n quan t c gì, ch xin đ ng trên núi B ng S n ném thanh đ i đao r i

xu ng ch nào thì đ c nh n đ n ch y làm ru ng th nghi p" Vua y cho, Ph ng Hi u lên núi ném đ i đao đi xa h n m i d m

r i xu ng làng a My Vua cho ông nh n ru ng đ n ch y và mi n vi c n p thu

Vua Minh M ng tri u Nguy n cho linh v ông vào th mi u L ch i V ng (mi u này x D ng Xuân ngoài kinh đô Hu )

5 Ph n tôn hi u c a Thái Tông, nhi u b s không th y chép hai ch "th nguyên", riêng sách " i Vi t s l c" này l i chép 6

Sanh n m s u c m tinh con trâu

t ra i n ti n quân1, có 10 v là1 Qu ng Thánh, 2 Qu ng Võ, 3 Ng Long, 4 Ph ng Nh t, 5

Tr ng H i M i v đ u có chia làm t h u

Tháng 6, l y ngày sinh nh t c a vua làm ti t Thiên Thánh Làm núi V n Tu Long Trì Có n m

ch m núi Ch m gi a có d ng b c tranh Tr ng Th Tiên, hai bên đ u có con h c tr ng Trên núi còn làm hình tiên bay, chim, thú S n núi l i có hình r ng th n v n quanh L i tr ng d ng c xí, treo vàng,

ng c bích, sai b n linh nhi2 đ ng trong kho ng đ t đá mà ch i ng sáo, th i các sanh (sênh) ca hát,

nh y múa làm vui thú

N m K T (N m 1029- ND) t c là n m Thiên Thành th 2: G công chúa Bình D ng cho quan

L ng Châu M c là Thân Thi u Thái n Mãi Giáp Ái Châu làm ph n, vua thân chinh đánh và b t đ c

Th n nhân hi n ra có d u tích chùa Thiên Th ng

R ng xu t hi n n n đi n Càn Nguyên Vua nói r ng: "Cái đi n y đã đ nát, ch còn l i m i

m t cái n n, nay r ng l i hi n ra đó,ý ch ng r ng ch u đ t y ch ng? r i vua bèn cho m r ng thêm

ra m t cách qui mô đ trùng tu cái đi n y Và, đ i tên là đi n Thiênn An Phía t đi n Tuyên An d ng

đi n Tuyên c, phía h u d ng đi n Diên Phúc Phía tr c là Long Trì, phía đông xây đi n V n Minh, phía tây xây đi n Qu ng Võ Trên th m hai bên đ i nhau thì là l u chuông đ lên nghe vi c c a ng i b

ng c tù oan c ng tr c có đi n An Ph ng Thiên, trên xây l u Chánh D ng đ làm n i xem gi

ng sau d ng đi n Tr ng Xuân, trên đ t cái Long Các3

, bên ngoài Long Các làm cái thành, g i là Long Thành

Mùa thu, tháng 8, dân Hoan Châu đem dâng m t con k lân4

Mùa đông, tháng 10, tr c chùa V n Tu tr i đ m a g o tr ng thành đ ng

N m Canh Ng (n m 1030- ND) là n m Thiên Thành th 3:

D ng đi n Thiên Khánh, sau đó l i c t l u Ph ng Hoàng

Mùa đông, tháng 10, nhà vua đi Ô L 5

xem g t lúa

Vua sai Lê c Thuyên6, trong i Liêu Ban đi s sang T ng

c mùa to

N m Tân Mùi (n m 1031- ND) là n m Thiên Thành th 4, dân Châu Hoan (Ngh An- ND) làm

ph n, vua thân chinh đánh di t và d p yên đ c Xây c t chùa chi n g m có 150 ngôi

N m Nhâm Thân (n m 1032- ND) là n m Thiên Thành th 5:

chùa Thích Ca (còn g i là Thích Già- ND)7 nhi u cây sung tr hoa1

4 Có b n chép là dâng hai con k lân

5 Ô L : Sách "Khâm đ nh Vi t s thông giám c ng m c" đoán là t ng V nh X ng (nay thu c H ng Yên)

x p b ng nh p đ nh, khu ch thiên đ i ng thành Vô Th ng Chính Giác Sau đó, ngài đi thuy t pháp đ sinh trong 45 n m n

n m 80 tu i t ch thành Thi Na, gi a hai cây Sa la và vào Nát Bàn Ph t t ch r i, các đ i t c a ngài là i Ca Di p, A Nan v.v nhóm h p nhi u l n đ k t h p nh ng di giáo mà biên chép ra hai th ch là ch Ph n và ch Pali Ph t đi n truy n bá ph ng Nam theo kinh b n Pali, ph ng b c theo kinh b n ch Ph n Và, đ c Thích ca tr thành v Ph t T c a Ph t Giáo v y