Nhti the' thi huyen Bao Lac la hai huyen Vinh Didn v i De Dinh bay gid, cdn Quang Nguydn ttic la Quang Uyen thudc Cao Bang xet s\i chdp " N i m Thidu Binh thti 1, Nguyin Khai - ngtidi c
Trang 1TINH HINH RUONG OAT CUA HUYEN BAO LAC, TINH CAO BANG QUA Tl/LIEU DIA BA CIA LONG 4 (1805)
DAM THI VYtK
CHU THU HUONG"
1 K h a i q u i t ve h u y e n B a o L a c
Huyen Bao Lac nam d phia T i y cua tinh
Cao Bang, cich Thi xa Cao B i n g khoang
100km ve htidng Tay Bic Phia Bic giip
huyen Na Po cua tinh Quang Tay (Trung
Qudc) vdi dudng bien gidi dai 54,5km Phia
Ddng giap vdi huydn Thong Nong v i huyen
Nguygn Binh Phfa Tay giap cic huyen:
Meo Vac, Yen Minh, Bic Me tinh Ha
Giang, phia Nam giip huyen Ba Be (Bac
Kan) v i huyen Na Hang (Tuyen Quang)
Trong tie'n trinh lich sti dan tdc, Bao Lac
da nhieu l i n thay ddi dia gidi h i n h chinh
Theo ghi chep trong Dgi Nam nhdt thd'ng
chi: "Chiu Bao Lac, xtia la huyen Bao Lac,
thudc chiu Quang Nguyen Theo sti, nam
Anh Vu Chieu T h i n g Ly Nhan Tong (1076
- 1084), Quach Quy n h i To'ng dem quan
sang xam Itipe nudc ta, chidm li'y dat chau
Quang Nguyen N i m thti chin (1108), Ly
Nhan Tong sai Thi lang Le Van Thinh sang
To'ng hpi d i m vd ctidng gidi, vua To'ng nhan
thi'y r i n g Van Thinh bie't kinh t h u i n ,
n h i n di'y ngoii t i m ai da tra, tra lai thdm
ca huyen Bao Lac va s i u dpng Tuc Tang
Nhti the' thi huyen Bao Lac la hai huyen
Vinh Didn v i De Dinh bay gid, cdn Quang
Nguydn ttic la Quang Uyen thudc Cao
Bang xet s\i chdp " N i m Thidu Binh thti 1,
Nguyin Khai - ngtidi chau Mdng An tri'n Tuyen Quang sai con de'n d i u hing" Tra etiu sd' sach cua ban trieu, thi trtidc kia chau Bao Lac co tong Mdng An nay huyen Vinh Dien cd xa Mong An thuoc tong Yen Vinh, chtia ro chau ddi lam tong, tdng dii
l i m xa tti thdi dai nao" (1), Qua nhting ghi chep cua cie sti gia nha Nguydn cho thi'y vao thdi Ly, Bao Lac la mdt p h i n da't ctia chau Quang Nguyen thupc Cao Bang
Thdi Le, Bao Lac la mpt chau thupc tri'n
Tuyen Quang Trong Lich triiu him chUdng logi chi, P h a n Huy Chu chep:
Tuyen Quang "ddi co la ntidc Lac Long, Tin
l i q u i n Nam Hai, thupc Han gpi l i quin Giao Chi, Dtidng l i Chau Thang, thdi Trin thupc 16 Qudc Oai D i u thdi Le la tri'n Tuyen Quang, gitia nam Quang Thuin (1466) d i t huygn Phuc Yen (Him Yen); 5 chau: Thu Vat, Luc Yen, Dai Man, Vi Xuyen, Bao Lac" (2)
Dong Khdnh Du dia chi cung chdp: "Ddi
Le chau Bao Lac thupc phu An Binh Cac trieu dai sau deu nhti the N i m Minh Menh thti 14 (1833) sau khi dep cudc phan bien ctia Nung V i n Van, trieu Minh Mdnh tach chau Bao Lac t h a n h hai huyen Vinh
D i e n v i D i D i n h " ( 3 )
PGS.TS Dai hoc Thai Nguygn
Trang 2Bao Lac dtidi thdi Nguyin thudc xti
Tuyen Quang Dd'i chieu vdi cic tti lieu dia
ba thdi Nguyen n i m Gia Long 4 (1805) dia
danh Bao Lac dtidc ghi l i chau Bao Lac,
thudc Ydn Binh phu, Tuyen Quang xti
(tinh) cho de'n n a m Minh Menh thti 21
(1840) thi dia danh chau Bao Lac khong
cdn ntia v i thay vao do l i D i Dinh, Vinh
Didn huydn, thudc phu Ydn Ninh, Tuydn
Quang xti (tinh)
Sach Ddng Khdnh Du dia chi ghi eh6p
eu the ve dia gidi 2 huydn Vinh Dien v i De
Dinh nhti sau: "Dia h a t hai huy^n phia
Dong giap dia gidi c h i u Bach Thdng tinh
Thai Nguyen v i huydn Thach Lam tinh
Cao Bing, phia Tay giap huypn Vi Xuyen,
phia Nam giap c h i u Chiem Hda, phia Bic
giap hai phti Khai Hoa, Tri'n An ntidc
Thanh Hai huydn dong t i y each nhau 8
ngiy dtidng, n a m b i c cich nhau 7 ngay
dtidng" (4), Sach Dgi Nam nhat thong chi
chep cu th^ vd dia gidi cua mdi huydn nhti
sau: "Huyen Vinh Didn dong tay each nhau
93 dam, nam b i c each nhau 140 d i m , phia
Dong dd'n dia gidi chau Chiem Hoa 33 dam,
phia T i y de'n dia gidi huydn Vi Xuyen 6
dam, phia Nam dd'n dia gidi huydn Vi
Xuyen v i chau Chiem Hda 96 dam, phia
Bic den dia gidi huyen D i Dinh 18 d i m "
(5)
"Huydn D i Dinh d each phu 58 d i m v l
phia Bic, ddng tay cich n h a u 146 d i m ,
nam b i c each n h a u 121 d i m , ddng tay cich
dia gidi td'ng Bach Kham ntidc Thanh 80
d i m , phia Tay dd'n dia gidi huydn Vi Xuydn
65 d i m , phia Nam de'n dia gidi huyen Vinh
Didn 40 d i m , phia B i c de'n dia gidi huyen
Tri'n Yen ntidc Thanh 81 dim " (6)
Cudn Dia chi Cao Bdng cung chep k h i i
quat ve lich sii h i n h chinh cua huydn Bao
Lac qua cac thdi ky: " C h i u Bao Lac, tti thdi
Ly la huyen Bao Lac thudc chau Quang
Nguydn thupc Cao Bang N i m Quang
T h u i n thti ID (1469) dd'i l i m huyen Dinh
C h i u , sau lai doi t h i n h c h i u Bao Lac D i u thdi Nguyen v i n gifl nguyen, nhting trtic thudc xti Tuyen Quang gdm 4 tdng 21 x i (tdng Van Quang co 6 x i , tong Dong Quang
cd 4 xa, td'ng Mdng An cd 5 xa, td'ng Yen Phu cd 6 xa,,,), N i m Minh Menh thti 14 (1833), Ndng V i n Van khdi nghia chdng lai
t r i i u dinh Sau khi dep dUdc Ndng Van Van, nam 1835, Minh Menh bd chau Bao Lac, chia di't t h i n h 2 huydn Vinh Dipn va
De Dinh De'n cudi the ky XIX, c h i u Bao Lac dupe lap lai thudc tinh H i Giang De'n nhting n i m d i u the ky XX huyen mdi dtipc tich ve dia p h i n tinh Cao Bang" (7)
Ngay nay, Bao Lac nam d phia T i y ciia tinh Cao Bang, each thanh phd" Cao B i n g khoang 100 km v i htidng T i y Bic, vdi tpa
dp dia ly dtidc xac dinh:
VI dp b i c tti 22''38'07" dd'n 23"7'12" (Tti Ban V i n g - Yen Thd dd'n N i Luong - Dtic Hanh), Kinh dp dong tti 105°16'15" den 105°52'52" (tti ntii Lung Gia - Quang L i m dd'n Thdng Tien - Hdng An)
Trong lich sti dan tdc, Bao Lac ludn l i vting di't hiem yd'u, ndi dia d i u phfa Bac cua Td Qudc
Cung nhti cic dia phtidng khac, trong giai doan niia d i u the ky XIX, Bao Lac da nhieu lan dtidc cac vua nha Nguyen cho l i p dia ba Cic dia ba cua huyen m i chting tdi stiu t i p dupe l i p vao dau trid^u Nguyin chii ye'u d cac nidn dai: Gia Long 4 (1805) va Minh Mang 21(1840) vdi td'ng so" 20 dia ba trong dd 13 dia ba cd nien dai n i m 1805 v i
7 dia ba cd nien dai 1840
Huydn Bao Lac d i u thdi Nguyin gdm 4 tong: Ddng Quang, Yen Phti, Van Quang, Mdng An va 13 xa: Bach Dich, An Dinh,
M i u Dud, Htiu Vinh, Yen Phti, Phti Nam,
Trang 3Bang 1: Thong k€ cac loai rudng dai cua huy£n Bao Lac
Dan VI link (DVT): Mdusdo tkudc.tdc (m.s.ih.l) Ten thoD, xA
308 4 1.4 209.9.3.8 65.3.8.5
185 4 4
455 7.6 391.3,10,9 200.9.0.2 285,2.3.9
214 9 5 6 3477.0.3.7
Thuc canh 26.0
36 3.3.2 72.0 IILO 14.4 40.0 15.4.6 30,0 251,2
149 5 11.3
145 8 152,8,1 115,2 3 1159.7.9.S
Hoang ph£
26 6.L4
681 7
135 1,2 4 70,9.12,4 294.0,14 169.9 3 8
49 9,2,5
15544 204.5 6
24 L7.14.6 55,1,0,2 132.4.2.9 99.7,2,6 2317,2,9,2
Nguon: Thtfng kS 13 dja ba Gia Long 4 (1805)
Dtidng Am, Lac Ndng, Gian Lac, Yen Dtic,
Mdng Yen, Mdng An, Ltidng Thd
B i i vie't n i y , dtia tren cd sd tti lieu cua
13 dia ba dtidc l i p v i o n i m Gia Long thti 4
(1805), chting tdi gidi thi$u vd tinh hinh
rupng di't cua huyen Bao Lac, tinh Cao
Bang
2 T i n h h i n h r u o n g d a t
Rudng di't cua huygn Bao Lac qua tti
lieu dia ba Gia Long 4 eo t h i thi'y:
Thii nhdt, toan bp didn tfch di't dai cua
huyen Bao Lac d thdi diem n i m Gia Long 4
(1805) l i tti die'n Bao Lac khong eo rudng
di't cdng Day cung l i xu hudng chung didn
ra phd' bien trong ca ntidc luc bi'y gid {Xem
bdng 1) Ngoai trti mdt vai trtidng hpp dae
biet cac xa d ddng bang chi cd dien tich
rudng cdng nhti xa Tra Lfl (Nam Dinh) T r i
rudng di't Cd tdi 93,6 % didn tich rudng li eong dien, cdn lai 6,4% la rupng tin ngtidng,
Thii hai, toan bp dien tich rudng di't cua
huyen deu l i didn, khdng ed loai di't tho trach, vien tri hay t h i n tti, p h i t tti
Thii ba, dien tfch rudng da't ltiu hoang
kha ldn Trong td'ng so 3477"'0'3"'7' thi rupng di't thtic canh la 1159"7'9'''5' (chiem 33,3%) cdn p h i n ltiu hoang ldn tdi: 2317"'2^9*''2' (chid'm 66,7 %) gi'p 2 l i n so vdi
phan thtic canh (Xem bdng 2 vd bieu dd 1)
Ly giai cho vi'n dd nay cd the do nhieu nguyen n h a n khac nhau, ben canh nhting nguyen n h i n cua hoan canh lich sv( cd anh htidng tdi ti't ca cac dia phtidng trong ca ntidc thdi ky n i y l i do h i u qua ciia cac cupc chidn t r a n h keo d i i , n h i ntidc khdng con
du stic dd quan tam den kinh td' ndng
Trang 4Bang 2: Su p h d n bo r u p n g diit cua 13 xi
thon c h a u B a o L a c diiu the ky XIX
33.3%
100,00%
Ngudn: Thtfng kS 13 dia ba Gia Long 4 (1805)
Bl£u do i : T i n h hinh so hDu ruOng da't a B a o L a c ndm 1:
• Thilt taih
mi't mtia, thien tai, dich bdnh da d i y nhan
d i n phai bd l i n g phieu tan k h i p ndi, d i n
dd'n ddng rudng bi bd hoang Dtidi thdi
Quang Trung, sau khi len ngdi hoang dd'
n i m 1789, trong chieu khuyen ndng, vua
Quang Trung da vid't: "Tti luc trai qua loan
lac de'n nay, binh lt(a lien mien, b i n rdn, lai
them ddi kem, n h a n k h i u luu t i n , ddng
rudng bd hoang, s6' dinh didn thtic trting
mtidi p h i n khdng dtidc bdn, n i m " (8)
Ngoii ly do ndu tren, nguydn n h i n quan
trpng anh htidng trtic tiep de'n vide rudng
di't bi bd hoang nhidu d Bao Lac l i do dieu
kidn tti nhien k h i c nghidt g i y khd khan
cho viec canh tac Theo tti lieu dia ba, da
p h i n rupng dat d huydn deu l i da't loai 3,
loai di't xi'u, khdng t h u i n lpi cho vide canh
t i c Dieu n i y p h a n a n h tinh chi't dia hinh,
khi h i u cua mpt huydn midn ntii vdi loai
hinh rupng phu thudc nhidu v i o thien
nhien nhti sach Dong Khdnh DU dia chi da
chdp: "Di't giap ntidc Thanh, nhieu stidng
nui khf ddc, de'n gid Thin, gid Ty mdi hiing
n i n g Dd'n cuoi mtia xuan cdn rdt Mua he
nhieu mtia lu, dtidng thuy dtidng bd deu
khd di Mtia ddng stidng doe nhti mtia, den gid Ngp mdi tan, rdt budt" (9) Trong khi dd sd' lupng dan cU thtia thdt, khdng du stic ngudi trong viec giai quye't dien tieh hoang phd', khien dien tfch rudng di't ltiu hoang qua ldn
3 Q u y t n o sd hijiu r u o n g d a t Mdc sd hau cua mgt chd
Theo tfnh t o i n cua chung toi dtia tren cac sd lieu ghi trong dia ba thi sd htiu binh quan 1 ehu d Bao Lac l i 4"6'll"'4' Day dtipc eoi l i mtic sd htiu tUdng doi cao d vung mien ntii M i c dti gitia cic xa mtic sd hiiu binh quan khdng ddu Xa ed mtic binh quan
sd htiu cao nhi't l i xa Gian Lac (tdng Van Quang) vdi 10"'4^9"'4* trong khi dd xa eo mtic binh q u i n sd hflu thi'p nhi't l i Yen Phu vdi mtic I'S"* Mtic dp sd hflu eung khong ddng deu gitia cac chu sd htiu v i gifla cac xa Didu dd phan anh sti p h i n hda sau sac gifla cac tang ldp sd hflu d ndi day
{Xem bdng 3)
Toan b6 dien tfch rupng di't tti htiu cua huydn Bao Lac thupc ve 248 chu vdi 1158.7.9.5 Quy mo t u htiu rudng di't d Bao Lac ve ed ban cd 5 loai nhti thdng ke 5 bang
4 Trong dd nhieu nhi't l i sd hflu tti 3 - 5
m i u (85/248 chti) (chie'm 34,3% sd chu) Mtic sd htiu ldn nhi't d day l i tti 10 - 20
m i u cd 19 ngtidi (chie'm 7,7 % so" chu) va
18,5 % dien tich rudng da't
Ngtidi cd mtic sd htiu cao nhi't la dng Ndng Khic Tam xa Gian Lac tong Van Quang vdi didn tich l i 13"'7^ Ngtidi cd mtic
sd htiu thi'p nhi't l i ong Nguyin Van Do • 6 sao Nhin ehung sd htiu rupng di't cua cac chu d thdi diem n i y phd' bid'n la loai vtia v i nhd, tti 5 m i u trd xuShg
Mdt diem khac bidt nfla ve sd htiu rupng di't d huy^n Bao Lac n i m Gia Long 4 (1805) la khdng cd chu rudng phu canh, Phai chang tinh trang dan cti thtia thdt
Trang 5Bang 3: MiJtc sd hihi ruong d&'t cua mdt chu trong 13 x6 thon huyen Bao Lac
18L9.12,4
308.4.1.4
65.3.8.5 185.4.4
455.7.6
391 3 1 0 9
200.9.0 2 285.2,3.9
251 2 0 0 149,5.11.3
145,8.0,0 152.8.1 0 115.2.3.0 1159,7.9.5
Ngu6n: Thtfng kft 13 dja b? Gia Long 4 (1805) Bang 4: ThSng kg quy md sis hihi ruong dftt
335 2.8.7 497.6 1.6 210,1.0.0 1159.7.9 J
T y l | %
7,4% 28,9%
18,5%
1 0 0 %
tSn: llitfng kfi 13 dja ba Gia Long 4 (1805)
dia hinh da p h i n l i ddi nui, di lai gap
nhidu khd k h i n , didn tich di't dai hoang
phd' nhieu, cic chti sd htiu t h i m chi cdn
chtia canh tac het didn tich sd htiu eua
minh ndn chtia cd dieu kidn dd'n ban xa
khac de phu canh thdm rudng Cac dia ba
cdn cho biet cu the chi't Itidng rudng di't
cung nhti thdi vu ciy ci'y cua cac x i do
Sd hiiu ruong dat phdn chia theo gidi tinh
Did'm dfic bipt vd sd htiu rudng di't d
huy^n Bao Lac ntta diu the ky XIX l i trong
td'ng so" 248 chu sd hflu thi deu la nam gidi,
khdng c6 trtidng hdp nao chu sd hflu l i nfl
gidi Chting td tti ttidng Nho giio trpng nam
khinh nti cdn a n h htidng nang ne d khu vtic vting nui cao bign gidi n i y ,
Quy md sd hUu rugng dat cua cdc nhdm
= 28,2%); Ndng (59 = 23,8%) va 2 hp con lai chie'm ty 1$ ri't nhd, khdng dang ke nhti hp
H i chi cd 1 chu sd htiu (chid'm 0,4%) hay
hp H o i n g chi cd 2 chu sd htiu (chie'm 0,8%),
Trang 6Bang 5: Quy mo so hihi cua cac nhom ho
<1 mlu
1
1
2 3,8%
10-20 mSu
2
2
4 7,5%
Chting td mtic dp p h a n hda gitia cic hp l i
kha ldn, Ba hp Nguyen, Dtidng, Ndng
chidin tdi 98,8% tong didn tich rudng da't
ciia t o i n huydn Ridng hp Nguyin da chiem
tdi 46,8% sdchii sd hflu va 28,6% td'ng dien
tich rudng di't Chung toi da hd thd'ng dtidc
quy mo sd htiu cua eae nhdm hp d Bao Lac
nhti sd'lidu bang 5
Sd hUu rugng ddt cua cdc chiic sdc
Tti lidu dia ba Gia Long 4 eho bid't ed 53
chtic s i c bao gdm; 26 s i c muc, 11 x i
trtidng, 13 thdn trtidng, 3 k h a n thii Tti htiu
rudng di't eOia cac chtic sac dtidc tho'ng ke d
bang 6,
Cd 53 chtic sac nhting cd ddn 10 ngUdi
khdng c6 rudng (18,9%) 43 ngtidi (81,1% so"
chtic sic) cd rudng di't So chtic s i c cd tti 3
-5 m l u nhieu hdn ca (20 ngticfi) So' sd htiu
tti 5-20 mSu cd 15 ngticfi, Trong dd sd hflu
ldn tti 10-20 m a u chi co 4 ngtidi Thdn
trtidng Nguyen Doan P h u n g - xa Hflu Vinh
cd tdi 12 m i u 1 sao, hay S i c muc Nguyin
Dinh Tuan - xa Yen Phti ed 9 m i u rudng
Ngudng Thflng ke 13 dia ba Gia Long 4 (1805)
nhi't cua ban x i Cdn lai, sd chtic sac sd hflu dtidi 1 m i u l i 2 ngtidi (3,8%), cd rudng di't tti 1 - 3 m i u l i 6 ngudi (11,3%)
4 N h a n x d t
Tha nhdt: Bao Lac vdi hoat ddng kinh te'
ndng nghidp la chu ydu, nhting tinh hinh rupng da't da phan anh xu thd chung eua ca ntidc dudi thdi Nguyen, dd la sd htiu tU nhan ri't phat trien O Bao Lac t o i n bd didn tich rudng di't ddu thudc sd hflu tti
n h i n Den thdi d i l m n i y rudng da't cdng d i hoan toan khdng cdn Do dieu kien tti nhien v i xa hdi m i dien tich di't ltiu hoang
d Bao Lac chiem ty Id kha ldn - 66,7% gi'p 2 lan tdng sddidn tich thtic canh
Tha hai: Quy md sd hflu rudng di't gitia
cac xa trong huyen khong ddu nhau Xa Lac Ndng ehi co 185MM' trong khi dd xa Yen Dtic cd hdn 391 m i u Didm d i e bidt d Bao Lac trong sd 248 chu sd htiu, khdng cd chu sd htiu l i phu nfl Toin bp so chu sd hflu ddu l i nam gidi Mtic dp t u hflu ldn ve rudng di't khdng chi t i p trung trong tay
Trang 7tay cac chtic dich, sac muc, tang ldp quan ly
ci'p dia phtidng thdi Nguyin
Tha ba: Vd quy md sd htiu rupng di't
k h i each biet ph^n nhieu la sd htiu vtia v i
nhd Ben canh do, sd' chtic sac khdng cd
rudng di't chidm ty 1% kha cao (18,9%) so
vdi cac dia phtidng k h i c trong tinh Cao
Bang d cung thdi diem nhti huydn Quang
Hoa (3,64%), huydn Thach Lam khdng cd
chtic sic kh6ng cd rudng da't Hidn ttidng
tren cd the giai thich b i n g vide nhting
ngUdi n i y khi dam n h i n chtic vu v i n ehua
trd t h i n h ngtidi chu sd hflu eua gia dinh vi
chtia tach rieng ra khdi dai gia dinh chung
cua bo' me Theo phong tuc cua ngtidi Tiy,
CHU THICH
(*) Nghien cxSu n i y ditdc tai trd bcli Quy P h a t
trien Khoa hoc v i Cong nghe Quo'c gia
(NAFOSTED) trong de tki ma so IV5.2-2011.17
Xin ch3n t h a n h cam dn
(1), (5), (6) Quoc sii quan trieu Nguyin, Dai
Nam nhat thd'ng chi, t i p IV, Nxb, ThuSn Hoa,
Hue, 1992, tr 395, 338, 338
(2) Phan Huy Chii, Lich triiu Hien chuOng loai
chi, tap I, Nxb Khoa hoc xa hoi Ha N6i, 1992,
t r l 5 3
(3), (4), (9) Ngo Diic Tho, Nguyin Vkn Nguyin,
Phan v a n Cac, Dong Khdnh dii dia chi, Nxb T h ^
gidi, Ha Noi, 2005, tr 871- 872
(7) Tinh uy - l!Ty ban Nhan d a n tinh Cao B^ng,
Bia chi Cao Bdng, Nxb Chinh tri Quoc gia, H i
Noi, 2000, tr 831 - 832
(8) TrUdng HQu Quynh, Van di ruong ddt bo
hoang d Dong bang Bdc Bo, Tap chf Nghien ciiu
Lich s^, s^3 - 1993, tr 26
TAI LIEU DIA BA
Mong An xd dia bg ndm Gia Long 4, Trung
tam LUu trfl Quoc gia I (TTLTQG I), Ky hieu (KH):
Nhin chung, tinh hinh rudng di't cua huyen Bao Lac dtidi thdi Gia Long cho tha'y Bao Lac eung khong nam ngoii xu the ehung eua ca ntidc l i t u htiu rudng di't phat tridn manh me Cdng htiu rudng da't ngay cing bi thu hep, t h i m chi rudng di't cdng
da h o i n toan khdng cdn Day l i bi^u hidn
eu the eho tinh hinh rudng di't d Viet Nam
v i o nhflng thap nien dau the ky XDC
Mong Yin xd dia ba ndm Gia Long 4, TTLTQG
Trang 8PHU LIJC Ld v A PHU MO NGUdi VKET 6 LAO DlTdl THdl PHAP THUOC (1893 - 1945)
N G U Y £ N THI TUYf T NHUNG'
Dudi thdi Phap thugc (1893-1945),
ntidc Lao dtidc nh^c dd'n l i mdt xti
sd giiu t i i nguygn nhien nhign cd cac canh
rijfng nhiet ddi vdi cic loai gd quy nhti t r i e ,
tg'ch, lim, tau, gu cd the phuc vu cho cic
n g i n h xay dting d i n dung, ddng tau va l i m
t i v^t dtidng s i t ; rting thdng c i n dn ddi (d
cao nguyen Htia P h a n - Sam Ntia v i cao
nguygn Mudng Phudn - Xigng Khoang) cung
cap cac loai canh kie'n td't nha't cho thi
trudng thd gidi, d i e biet vting Trung Lio ndi
tieng vdi md thiec Phdng Tiu, Bd Ndng thudc
tinh Kham Mudn Tuy nhign, cd mdt thtic td'
l i , do dia hinh n h i l u ddi ntii chia cit, giao
thdng di lai bi can trd n i n g ne, die bidt do
thig'u t r i m trpng ngudn nhan Itic, ngn khi
thtic dan Phap dat ach thd'ng tri d Lao va
bat tay vio cdng cudc khai t h i c thupc dia d
ba xti Ddng Dtidng cum thd' ki XIX dau XX
thi "nadc Ldo Id mpt trong nhiing ndi it dUdc
tiep can vd lgc hgu nhdt" (1)
Cudc khai thac thudc dja lan thti nhi't d
Ddng Dtidng dtidc md m i n dtidi thdi Toin
quyln Paul Doumer (1897 - 1902), nhting
tren thtic tg', cong cudc khai t h i c thudc dia
d xti L i o chi dtidc thtic d i n Phap d l y manh
sau khi Chiln t r a n h thg' gidi thti Nhi't (1914-1918) k i t thuc, gan vdi thdi ki n h i m chtic l l n thti 2 cua Toan quyln Albert Sarraut (1917-1919) De phyc vu nhu c l u
md rpng xay dting he tho'ng dtidng sa v i khai t h i c cac ham md, thtic d i n Phap c i n tuygn mdt so'Itidng ldn nhan cdng ngtidi Vi$t sang l i m culi, hay lam phu tai Lao Bdi vi:
"Vide khai t h i c xti Lio ddi hdi mdt sti dong gdp ngudn n h i n cdng phong phu m i ngUdi ban xti ri't thtia thdt v i khdng dong dao ndn khdng the cung ci'p dtipc; cac n h i kinh doanh v i cac giam dd'c d cac cdng ty phai keu gpi lao ddng tti Bac Kj^, Trung Ky, t h i m chi ca ngtidi Hoa dg'n tti Xidm" (2) Mdt trong nhting vide l i m d i u tign khi
b i t tay v i o cdng cupc khai thac thupc dia h
Ddng Dtidng cung nhti d xti L i o cua thi^c
d i n Phap la tig'n h a n h xay dting dtidng sa:
"Cung nhti nhflng ngticfi La M i , nhting ngtidi Phap thtic dan luon ludn l i nhting ngtidi xay dting ldn v l dtidng s i Hp khdng quen mi't t r u y l n thdng n i y d Lien bang Ddng Dtidng" (3)
Hg t h i n g dtidng bd cung nhti dtidng s i t
CO tam quan trpng ri't d i e biet, nd tao ra
* ThS Trudng Dai hpc Su pham H i Noi 2
Trang 9kha n i n g di dan tti nhting ndi qua n h i l u
ngtidi d v i qua dti lao ddng dd'n nhting tinh
edn thtia dan Hdn ntia, Lao Iai la mdt xti
bipt lip, nam sau trong Iuc dia, nen viee
xay dting he thong dtidng bp noi Lio vdi
Viet Nam la ri't c i n thig't di Lio cd the
thdng thtidng ra dtidc eac cang bien Trung
Ky cua Viet Nam v i t i e h Lio ra khdi Xigm
(Thii Lan), Mac dti thtic dan Phap thi'y ro
dupe t i m quan trpng ctia viee xiy dting he
thdng dudng s i v l chig'n Itide quan sti, cflng
nhti v l cd sd ha t i n g cho khai thac kinh tg',
nhting tren thtic tg', eong viec nay dtidc tie'n
h i n h hg't stic c h i m chap va chi dupe d l y
manh sau khi Chie'n t r a n h the gidi thti
Nhi't (1914-1918) ket thuc
Ke tti n i m 1904, thue dan Phap bat tay
khdi cdng x i y dting mpt he thd'ng dudng ke't
ndi Viet Nam vdi Lio, eu the con dtidng so'
9 tti Dong Ha sang Savanakhet, nhting dg'n
n i m 1907 thi eon dtidng n i y bi bd dd v i chi
dtidc tig'p tuc tig'n h i n h vao n i m 1910, eho
dg'n n i m 1926 mdi hoan t h i n h Nam 1913,
thtic d i n Phap eho xay dung con dudng so" 7
tti Nghe An di Xigng Khoang; nam 1916,
xay dting con dtidng sd' 8 tti Ha Tinh di
Khim Mupn; n i m 1917, x i y dung con
dudng so' 6 tti Thanh Hoa sang Sam Nua
Dg'n t h i n g Gigng n i m 1930, nhflng cdng
trinh ha t i n g cd sd cua dtidng s i t tti T i n
Ap din T h i Khet b i t dau dupe x i y dting d
moi d i u cua eon dudng n i y (tig'c thay, con
dudng s i t d i u tign n i y cua Lio v i n mai bi
dd dang!),
Vdi vigc d l y manh xay dting hg thd'ng
dtidng s i d Lio khi thtic dan Phap b i t tay
vio cdng cudc khai t h i c thugc dia l l n thti
hai, tinh d i n n i m 1930, nhting con dtidng
qud'c 16 p h i vd the cd l i p cua Lao v l phia
cac cang bien Trung Ky Vigt Nam dan dtidc
hign hinh Dd la con dtidng Qude 16 sd 9 tti
Savanakhet dg'n Lao Bao v i D i Nang
T h i Khet den Vinh (285km) dtidc rai da Dtidng tti Vinh dg'n Xigng Khoang v l din Ludng Pha B i n g (650km) dang hoan
t h i n h , Dtidng qud'c lp so" 13 tti T h i Khet den Savannakhet, Pakse, Khdne, v l Krati^ (Campuchia) v i Sai Gdn (950km), con dtidng nay chtia dtipc dai da chay song song vdi sdng Md Cdng (4)
Song song vdi eac trung tam h i n h chinh, chinh quyen thuc dan cho x i y dting cac con dtidng n h i n h noi vdi he thd'ng cac con dtidng Idn each Vieng C h i n 250km, cie con dtidng nhanh toa ve Luong Pha Bang, Npng Khai v i Paksane, ve Vinh Tti Tha Khet, m6t con dtidng co the di Iai dtidc bang
xe dg'n t i n Pak hin boun va eac md thilc fl
N i m Pathdne Tti Pakse, cd 2 con dudng 6 t6 cd the di Iai dtipc, mdt dtidng de'n Saravane, mdt dtidng khac de'n Phimoun,
g i n Oubone, gan d i l m kg't thtic con dudng sat tti B i n g Cd'c chay dg'n (5)
Den n i m 1934, cd hai tinh bi co lip d Lao da dupe khai thong v i noi dtidc vdi cac xti k h i e cija Lien bang D6ng Dtidng bang con dudng cho phdp 6 t6 cd the di lai dUdc
Do I i tinh Attapti vao t h i n g 12-1934 trong vting phia Nam Lao v i Sam Nua vao thing 2-1935 trong vung phia B i c Lao (6) Sau khi "cdng cupc p h i v6 cd lip dtidc theo dud'i mdt cich kien n h i n v i se l i cin thie't dupe theo dud'i trong mdt thdi gian
d i i , da cho phgp viec ra ddi v i nd rd hing loat san nghidp cdng nghigp v i khai md" (7) Sd vd'n d i u tti v i o khai thac d Lao, chu yg'u I i md thilc, ngay c i n g tang trong nhting n i m trtidc 1930 Cu t h i nhti: nam
1924 l i 200.000 franc, nam 1925 la 3.835.000 franc, n a m 1926 la 21.550.000 franc, n i m 1927 la 18.880.000 franc, nam
1928 I i 101.600.000 franc San ltidng quang md khai thac n a m 1924 d L i o l i 140 ti'n/nam, den nam 1930 t i n g vpt l i 1.334
Trang 10t i p trung chu yg'u d md Phdng Tiu va Bd
Ndng thupc tinh Kham Mu6n
De phue vu cho viec day manh x i y dting
ha t i n g cd sd, hg thd'ng dtidng s i , khai t h i e
md thie'c 5 Lio, thtic d i n P h i p tinh de'n
phai tuygn mdt so' ltidng ldn n h a n cdng
ngtidi Viet tti Vigt Nam sang Viee tuyen
dung n h i n cdng can thiet eho nhting eong
trinh cdng ich cua t r u n g Udng va cua dia
phtidng dtidc thtic hien chu yeu trong mua
kho tti n g i y 15-10 dg'n n g i y 15-5 h i n g
n i m Vi v i y , n h a n cdng ngtidi Viet Nam
n h i p cti vao Lao ve ed b a n la nhfliig ngtidi
ndng dan ngheo mudn kig'm sdng theo thdi
vu Hp de'n tti cac tinh Bac Ky, d i e biet l i
Trung Ky
Nhiing ngtidi di thtic nay dau tign chi'p
n h i n tti viec tuyen mp t i p thg tti l i n g qug
ctia hp, do cac htidng chtic dting dau dia
phtidng tuyen dung Hp c i n cti vao mot so
dilu kign dg tuyen md: dtidc ci'p so lao
ddng va dtidc ki giao keo keo dai cho nhflng
ngtidi trtidng t h i n h tti 18 tud'i trd ldn Di
phu theo nhiem vu dtidc i'n dinh lUdng
cdng n h i t la 0$50 Ngtidi Ian dpng dti^c
c h i m sdc ve y te' m i l n phi va dtidc trd ci'p
ttidng dtidng trong nhiing trtidng hdp bi tai
nan lao ddng m i d i n de'n vide mi't kha
n i n g lao ddng; nhting ngtidi nay dtidc tra
phi ton v l di lai (khti hdi) sau khi cd it nhi't
4 t h i n g lao ddng (9)
Thdi ki cupc k h u n g hoang kinh te the
gidi (1929 - 1933) ldn dg'n dinh diem thi
vide tuyen phu ngtidi Viet v i ngtidi Lao chi
d i l n ra tai cho va khdng cdn viec ky giao
keo ntia Do k h u n g hoang kinh te ma so
Itidng nhting ngtidi boat dpng bi giam di
mdt mia, nhting theo cic bao cao cua chinh
phu T o i n quyen Dong Dtidng thi "da cd
mpt sti t h u i n ldi dtidc tao ra cho nhflng lao
ddng n h i p cti ngtidi Vidt nhU: Viec giam
tai chay con dtidng Vinh - T h i Khet, Ddng
Ha - Savannakhet va vigc tinh hinh chinh tri d Bac Trung Ky dtidc van hdi (im chi thdi ky nd'i d i y cua Xo vie't Nghg Tinh da bi
d i n ap - t i e gia) cho phep ddn gian hda cac thu tuc kiem soit viec di lai cua ngtidi ban xti gifla Trung Ky v i Lao" (10)
Vigc sti dung cac nhan cdng tti do v i theo mtia da tang Idn vio khoang tti ngiy 15-5-
1931 den ngay 1-6-1932 I i 5.785 ngtidi (bao gdm ti't ca hai loai) va phan b d n h u sau:
Ha Lao: Cdng vigc lam dudng gdm 600 phu, trong dd cd 300 ngtidi Vidt Nam, 30 ngUdi Hoa, 170 ngtidi Lio;
Trung Lio: Lo thti 4 cua dtidng sat T i n
Ap - Tha Khet gdm 1.200 ngtidi Vigt Nam; Cac con dtidng trong cic md (Thahinkham de'n Phdng Tiu): 700 ngtidi Vigt Nam;
Cdng viec l i m dtidng (Savanakhet, T h i Khet, Vidng Chan): 1.400 lao dong, trong dd
CO 1.100 ngtidi Viet Nam v i 300 ngtidi Lao Thtidng Lio: Dtidng Qud'c Id sd 7 (Xigng Khoang), 800 lao dpng, trong dd 200 ngtidi Viet Nam, 400 ngtidi Lio, Kha, Meo (11)
Sd Itipng phu ngtidi Viet d tinh Kham Mudn kha dong dao, ndi t i p trung chii yeu nhting ngtidi lao ddng l i m viec tren cac cdng trtidng l i m dtidng va trong cac ham
md tang n h a n h qua cac n i m : N i m 1912 l i
840 ngtidi, 1931 l i 6.200 ngtidi, n i m 1943
l i 16.200 ngudi (12)
6 hai md thiec Phdng Tiu v i Bd Ndng thu h u t p h i n dong lao ddng la ngtidi Vidt Vao nam 1929, 2 md nay cd khoang 6.000 lao dpng, dg'n t h i n g 5-1932, do t i c ddng cua khiing hoang kinh tg', nhting sti cai thidn mang lai tti cac phtidng tien khai thac va viec h o i n t h a n h dien khf hda d khu md da
l i m cho sd Itidng n h i n cdng giam xuong cdn 1.157 lao ddng, trong do cd 7 ngtidi
Trang 11Nam, 156 ngtidi Lio, 70 ngtidi Xigm, 2 ngtidi
Campuchia Nhan cdng ki hdp ddng htidng
theo quy dinh ngay 25-10-1927 gidi han chi
cd 3 ngtidi Viet Nam Ti't ca loai hlnh n h i n
Itic khae, cdng n h i n ki thuat v i nhflng
ngtidi khdng cd n g h i d i u l i lao ddng tti do
den tti Bic v i Trung Ky l i chu ylu (13)
Nhti viy, trong thdi ki P h i p thudc, tren
nhflng cong trudng l i m dudng v i trong eac
h i m md khai t h i e d Lio, ngudi Viet chig'm
mpt so" Itidng ddng dao: Khai thac md d
Phdng Tiu ti Ip ngtidi Vidt chig'm 1/2, ngtidi
Lio chig'm 1/2; Khai thac md d Bd Ndng
ngudi Lio 1/2, ngtidi Vidt 1/2; Cong ty khai
thic md d Thupng Md Cdng 1/3 ngtidi Viet,
2/3 ngtidi Lio (14)
Trong hdi ki cua dng Phan Linh (ttic
Phan Di) vin cdn gdi Iai eong vigc l i m
dtidng trong thdi ki Phap thudc: "Con
dtidng lam tti Viing Chan di Nam Ngdm,
ehinh tdi cung da l i m d eon dtidng do, Phap
khoin cho ngtidi Vidt Nam Rdi ngudi Viet
Nam, mdt anh n i o dting Ign lam ehu t h i u
N h i n ra p h i n vigc rdi kdu gpi mdt so ngtidi
den cting lim, l i m xong, giao cho P h i p ,
P h i p tra cho mdt sd tiln, dem ve tra cdng
lai cho ngudi l i m Trdn Vientiane, cd Tti
Htiu Long hoic ca Dupe, bang Cdng Do l i
nhflng tay t h i u khoin Viet Nam, t h i u ea
lam n h i , t h i u ca s i n bay, thau ca l i m
dtidng Do l i nhting anh chu thau chinh
Chu thau chinh khoan lai cho chti thau
nhd,, Xiy dting dtidng sa, n h i ctia, cau
cdng, p h i n nhieu P h i p li'y n h i n c6ng
ngtidi Vidt Nam v i cdng chtic Vidt Nam
Cai ky gi cung l i Viet Nam ca" (15)
Mac dti nhflng ngtidi Viet sang day la d l
"tim kigm d Lao nhflng dieu kien sd'ng d l
dang hdn, hda binh hdn cudc sd'ng ctia qug
htidng hp" (16), tuy nhign cupc sdng d ndi
di't khach qug ngUdi khdng d l d i n g chtit
nao khi m i ddng Itidng cua hp n h i n dtidc
qua it di Nhting ngtidi lao ddng khi dtidc
t u y i n dung, ki ke't hdp ddng vio nhting
n i m 1931 - 1932 thi dtidc htidng mtic Itidng cdng n h i t la 0$50 (17), nhting thtic t i d i n g ltidng cua hp n h i n dtidc thudng thi'p hdn
N i m 1937, Itidng cdng nh^kt ctia nhiing ngtidi l i m vide cho cie doanh nghidp md va cdng nghiep l i 0$25 ddi vdi d i n ong, 0$16 ddi vdi d i n ba De'n n g i y 5-8-1938, theo Nghi dinh cua Kham sti Lao, Itidng cua hp dtidc tang len chut it: 0$33 doi vdi d i n ong, 0$28 ddi vdi d i n ba (18)
Nhflng ngudi lao ddng Vidt l i m vide tren di't Lio khdng chi n h i n dtidc ddng lUdng it
di m i hp cdn phai ddng du cic loai thul trong dilu kien l i m viec hg't stic tdi tg, khdng dam bao vg sinh v i stic khoe M6t khoan thug' t h a n b i t budc dd'i vdi bi't cut ngtidi Vigt n i o sinh sd'ng d Lio la 2$50 (19),
t h u l kham stic khde 0$50 cho ti't ca cac hang phu (20), ngoai ra hp cdn phai ddng
t h u l rtipu la 0$50 v i thug' lao ddng cong ich, to'ng so' tien m i hp phai nop eo t h i len tdi 7$80 (21) Nhting ngtidi Vipt ddng thul than 5$00 thi se khdng phai di lao dong e6ng ich Vi v i y ma n h i l u ngtidi Viet khi btidc chan dg'n dat Lao da kgu ca, p h i n nan vdi cic n h i e l m quyln l i hp phai nop thul ngay khi hp dd'n xti nay (22), Tti sti vd ly
n i y , CO ri't nhieu trtidng hdp phu Viet Nam
phai khang nghi cic n h a chtic trach b ban
q u i n minh khong dtidc b i t ngtidi t h i n phai ddng thue' cho hp ntia, trong khi hp da chiu
t h u l t h i n d Lao rdi (23)
Vdi mpt ed sd ha t i n g nghdo n i n ma thtic dan Phap xay dting len d ntidc Lio vln
dtidc coi la "thuoc dia dii tra" ndn cac cd s3
y t l d d i y cung kha it di Do dd, viec chim sdc y te ddi vdi ngtidi dan, d i e biet l i nhflng ngtidi lao ddng lam thud het stic han chi M^c du sau nay chinh quyln thtic dan da
cd mdt sd bign phap d l h a n c h i dich benh
Trang 12va h i m md nhti t i n g ctidng vigc kiem soit
ve sinh ctia nhflng ngtidi lao dpng theo
Dilu 63, Nghi dinh ngay 25-10-1927 cua
dng Toin quyln A Varrenne, t i n g ctidng
so' Itidng cic y t i , thudc sot rgt cung dtipc
ci'p phdng ngtia v i ci'p rdng rai Theo
quyg't dinh ngay 26-2-1936, nhting leu va
man c i n h i n dtipc ci'p phat cho phu lue 16
de chdng lai cdn trting can tren chinh
nhflng cdng trtidng n i y (24), Tuy nhidn,
nhflng bien p h a p n i y l i khdng dti d l bao
dam stic khde va an t o i n cho ngtidi lao
ddng Do v i y m i ngtidi ta da goi vting mo
N i m Pathene la "thung lUng chi't" (25)
Trong t i c p h i m "Bdn dn che do thiic
ddn Phdp ", N g u y i n Ai Quo'c da phan anh
trung thtic hinh anh nhting ngtidi phu lam
dtidng dtidng thdi bi bd t h i n trong chdn
rting sau ntidc dpc d xti Lao; "Vide d i p
dtidng D i N i n g , dtidng Tri'n Ninh v i
dtidng Ai Lao cdn di Iai trong long moi
ngtidi biet bao nhigu ky nidm dau ddn Cac
d i n phu phai di bd h i n g tram ciy sd mdi
dg'n dupe cdng trtidng Dd'n do hp phai chui
rue trong nhflng tup l l u t r a n h tham hai
Khdng cd may may ve sinh, khdng cd td
chtic y te Dpc dtidng khdng tram nghi
chin, khdng n h i t r a m tru Ho chi dtidc mdt
sui't cdm i n khdng dii no vdi mdt chut c i
khd, ntidc thi udng ngay khu sum ddc d i n g
sd d khe nui, bdnh hoan etic nhpc, h i n h ha
tan te d i lam cho n a n chet chdc d cdng
trtidng t h i t la khiing k h i l p " (26)
Chinh vi nhflng ngtidi lao ddng Vidt
chig'm mdt so' Itidng ldn trdn cac cdng
trtidng l i m dtidng v i trdng cac h i m md
khai t h i c d Lao nen cac dang vien cpng san
ngtidi Viet hoat ddng d L i o da chu ^ gay
dting cd sd cich mang trong cic h i m md v i
tren cac cdng trtidng l i m dtidng, phat ddng
hp di'u t r a n h chdng lai chu P h i p Den dau
nhflng n i m 30 cua thd' ki XX, chi bd d md
Day I i mpt trong so cac chi bfi cpng san d i u tien cting vdi cac chi bp cpng san khac d Vigng C h i n , Pakse, Savannakhet trd
t h i n h hat n h i n cua phong t r i o each mang
d Lao v i gay dting lign minh chid'n di'u L i o
- Vigt Nam khdng ngting p h i t triln Phu lue Ip v i phu md ngudi Viet Nam d
L i o da tig'n hanh nhieu cupc bai cdng, bilu tinh ddi t i n g Itidng, giam gid l i m Trong cic nign giim tinh hinh h i n h chinh, kinh
t l t i i chinh cua chinh quyln thtic dan Phap cd t h i tim thi'y n h i l u di'u Ifn v l cie phong t r i o di'u tranh eua phu md v i ngtidi Vipt d Lio: 'Thong t r i o ddi yeu sich x i hpi
do viec ddng t i l n hi mi't gia va nhting v i n ban p h i p qui vtia mdi cd hieu Itic nhflng ygu sich dupe dd trinh v i o t h i n g 12 v i
t h i n g Gieng bdi Phdng nhan sti ciia Md
thig'c h Bd Ndng v i Phong Tiu, t h i n g 2 bdi
cac phu Iuc lp trdn cac cong trtidng Quo'c lp
13 tti Vieng C h i n di Paksane, v i t h i n g 3 bdi cae thd mdc d Vieng Chan v i bdi nhan sti cua n h i may dien d dd thi niy" (27)
Vio nhflng nam 1937-1938, "mdt sd vu phien loan xay ra trong mdi trtidng eua ngtidi
An Nam dtipc phan anh bdi mdt loat cac cupc dinh cong, dac biet tren md N i m Pathene vao
t h i n g Gidng nam 1937, tren cac cdng trtidng lim dtidng d T h i Khet, trdn cic trai nong nghiep d T r l h Ninh vio t h i n g 2-1938 va y dinh ehong ddng thue d T h i Khet vio 20-ff' (28) Hay vao t h i n g 2-1939 no ra mdt so cudc (finh cong trdn cac cdng trtidng lam dtidng do
"nguyen vpng ciia phu An Nam ddi v l qud i n Tg't Nguygn dan" (29)
Nhu viy, nhting ngtidi lao ddng di thtic Viet Nam vdn da cd mdt cudc sd'ng khon khd cl que n h i , nay hg phai ddi bd qug htidng sang L i o vdi mong muon tim kig'm dtidc cdng i n viec l i m , thoat khdi canh ed han Nhting cupc sdrig ciia ho d ndi di't
Trang 13(1), (2), (4), (5) Rapport sur la situation
administrative, econom.ique et financiere au Laos
durant la periode 1929-1930, Uk Noi, Imprimerie
d'extreme - orient, 1930, tr 10, 14, 11, 11
(3) J e a n - Pierre Aumiphin, Su hien diin tai
chinh vd kinh ti' cua Phdp d Bdng Duang
(1859-1939), Hoi Khoa hoc Lich sii Viet Nam xufi't ban,
HANSi, 1994, tr 116
(6) Rapport sur la situation administrative,
economique et financiere au Laos durant la periode
1934-1935, Vientian, Imprimerie du Gouverment,
1935, tr 5
(7), (16) Rapport sur la situation
administrative, economique et financiere au Laos
durant la periode 1930-1931, H i Noi, Imprimerie
d'extreme - orient, 1931, tr 5
(8) Nguyen Hung Phi, TS Bua Si Chaldnsuc,
Lich sd Ldo hiin dgi, Nxb Chinh tri Quoc gia, tilp
1, 2006, tr 26
(9), (11), (13), (17) RappoH sur la situation
administrative, economique et financiere au Laos
durant la periode 1931 -1932, Ha Noi, Imprimerie
G.Taupin et C", 1932, tr 45, 45, 47, 45
(10), (14), (24) Rapport sur la situation
administrative, economique et financiere au Laos
durant la periode 1932 - 1933, Ha Noi, Imprimerie
G.Taupin et C, 1933, tr 50, 49, 49
(12) Eric Pietrantoni, La population du Laos
de 1912 a 1945, B.S.E.I., N.S., Tome XXVIH, N°l,
1" trim 1953, tr 34
(15) P h a n U n h , Hoi ki cda ddng chi Phan
Linh (tiic Phan Di), ghi am ngky 24-2-1967, Tai
li^u luu trQ Vi?n Lich sil Dang, tr 16
(18), (29) Rapport sur la situation
administrative, economique et financiere au Laos
(20) Xem; Nghi dinh so 586-S cua Toka quygn
Dong DUdng Alexandre Varrenne, ki ng&y 1 thang
10 nam 1926, ho sd 76549, phSng Phu Tokn quyin
D6ng Duong, Trung t a m LUu trfl Qu6c gia 1, Ha Noi
(21) Bulletin administratifdu Laos 1932, tr 999 (22) Bulletin administratif du Laos 1931 tr,
389, Nghi djnh ao 586-S cua Toin quyen A
Varrenne n g i y 1-10-1926 qui dinh ngSn sach dja phUdng L^o ndi ngu&i phu Vi?t n6p thue thfin h^ng n a m co nghia vu phai h o i n tra l^i so thue d6 cho ngan sach dia phuOng BSc Ky, ndi ban qufin ciia ngucfi phu Vift Tuy nhien, hUdng chuic dia phUdng cua V i | t Nam v l n cti thu thue thfin vdi
nhieu trudng hffp di p h u ben Lao nen da gfiy ra 8\f
York, Westview Press, 1990, tr 33
(27) Rapport sur la situation administrative, economique et financiere au Laos durant la periode 1936-1937, Vientian, Imprimerie du Gouverment,
1937, tr 5
(28) Rapport sur la situation administrative, economique et financiere au Laos durant la periode 1937-1938, Vientian, Imprimerie du Gouverment,
Trang 14KET HOP CHAT CHE GlffA XAY DUNG CAN CUTDU KICH von CHONG PHA TE ff DONG B A N G BAC Bfi TRONG
CUOC KHANG CHIEN CHONG THUC DAN PHAP
NGUYfiN VAN N H A T *
1 Ddng bang Bac Bp hay ddng b i n g sdng
Hdng l i mdt vting dat rdng Idn nam quanh
khu vtic ha Itiu sdng Hdng thupc m i l n Bic
Vidt Nam, vung di't bao gdm 10 tinh v i
t h i n h pho': Ha Ndi, Hai Phdng, Bic Ninh,
Ha Nam, Hting Ydn, Hai Dudng, T h i i Binh,
Nam Dinh, Ninh Binh va Vinh Phuc
Thdi ky k h a n g chig'n chd'ng P h i p
(1945-1954), ddng bang B i c Bd gdm 15 ddn vi
h i n h chinh ci'p tinh: B i c Ninh, H i Ddng,
H i Nam, H i Ndi, Hai Dtidng, Hai Ninh,
Hai Phdng, Nam Dinh, Ninh Binh, Phtic
Ydn, Sdn Tay, Thai Binh, Hting Ydn, Kie'n
An v i Vinh Ygn Do d i l u kien chig'n tranh,
ddn vi h i n h chinh cac tinh cd thay ddi,
song ed ban v i n gdm cic ddn vi trgn
Tti dau n a m 1947, khi Dang, Chinh phu
v i t o i n bd Itic ltidng k h a n g chie'n chuyen
ldn Vigt Bac, vting ddng bang va dd thi
mien B i c bi P h a p chiem ddng Tuy viy,
trong sudt 9 n a m cho'ng Phap, do sU ldn
manh cua Itic Itidng k h a n g chie'n, sti quan
ly cac vting ludn c6 sti thay ddi Khdng
nhting v i y , vdi dtidng Id'i chig'n t r a n h nhan
dan, k h i n g chien toan d i n , toan didn v i
vdi chu trtidng "bien hgu phUdng cita dich
thdnh tiin phUdng cda ta", ngn khai niem
vting dich chiem d6ng chi l i ttidng doi 0 nhting vting P h i p chie'm ddng lu6n tdn tai nhting Itic Itidng ciia Viet Minh hoac d i n
q u i n , du kich, bg dpi dia phtidng, hdic chinh quyln bi mat, nhting td chtic quan chting cdng khai Ngay ca n h i l u vung Phap
d i lap dtidc hdi Te nhting hdi T l nay ban ngiy thi l i m viec eho Phap, ban dem thi lai
la chinh quyen cua Viet Minh Loai chinh quyln nay, Phap cung phai thtia n h i n va gpi l i "Tl Viet Minh" hay "Tl hai mat" Nhu viy, trong thdi ky khang chign chdng Phap, d ndng thdn ddng b i n g Bic Bg v i trong
ca ntidc hinh t h i n h cae viing nhti sau: Vung tti do: L i vung h o i n t o i n do chinh quyen each mang kiem soit; Vung c i n cti du kich: La vting giap ranh, hoic nam trong vung Phap kiem soat; Vung tam chig'm (vting dich hau, vung
P h i p chig'm ddng) I i vung Phap kiem soit
h o i n toan; trong dd ed vung Te la vung Phap da thig't l i p chinh quyen dia phtidng, quan ly dtidc di't dai va nhan dan Tti dau n a m 1947, thtic dan Phap da thig't l i p lai bd may cai tri tai H i Ndi va
* PGS.TS Vipn Sti hpc
Trang 15cac tinh ddng b i n g Bic Bp, vdi he thd'ng cai
tri gdm chinh quyen, q u i n dpi, cdng an, tda
i n v i cic cd quan chuygn m6n
Chinh quyln ci'p xa l i ddn vi ci'p cd sd
trong he thong chinh quyen dia phtidng eua
Phap Tai d i y q u i n Phap ket hdp eae boat
dgng q u i n sti vdi vigc du dd, Itia phinh,
mua chudc n h i n d i n d l t h i n h l i p Hdi te
(1) Nhigm vu cua Hdi te chti yg'u l i trdng
nom t r i t tti tri an, canh phdng, ke khai so
t r i u bd, thdc lua, nhan k h i u trong xa, thi
h i n h nhflng menh lenh ciia P h i p , tig'p tg'
v i do tham, chi diem cho P h i p
Do nhflng hoat ddng c i n quet, khung h6
k i t hdp vdi nhflng thii do^in mua chudc, Itia
bip cho ngn thtic dan P h i p d i t h i n h l i p
dtidc ri't nhieu h6i T l d ddng bang Blc Bg,
Tinh dg'n t h i n g 2-1948, 6 H i Ddng da eo 74
ling l i p hgi Tl, trong dd huyen Thanh Tri
cd 20 ling, huy$n Thanh Oai cd 35 ling,
huygn Hoii Dtic c6 19 ling 6 tinh Hai
Dudng, huyen C i m Giing cd 81 x i , huydn
Kim Thanh cd 12 xa, huyen Binh Thanh c6
5 xa, huygn Gia Lgc cd 9 xa, huy$n Thanh
H i cd 1 x i , huyen Ddng Trilu cd 4 x i 6
Hting Ydn, huygn My H i o c6 37 x i , huygn
Ygn My cd 25 x i , huyen Khoai Chau cd 10
xa, toin huygn V i n Lam va Van Giang da
lip Tl, Tai Kiln An, huygn Kiln Thuy cd
75 lang, huyen Hai An ed ti't ca cac xa lap
Tl, huyen An Lao cd 35 ling, huyen An
Dtidng cd 62 lang; 20 xa cua phu Kinh Mdn,
90 xa ciia phu Nam Sich, 4 xa cua huydn
Chi Linh, 12 xa cua huygn Lue Sdn Hai
Trong 5 phu, huygn phia nam cua B i c
Ninh l i Gia Lim, V i n Lam, Gia Binh,
Lang Tii, T h u i n T h i n h da cd tdi 348 hpi
T l (2) Cd the ndi, h l u h i t cae dia phUdng
bi thtic dan Phap chiem ddng da l i p hdi T l
2 Dong bang Bic Bd gdm cac dd thi
quan trpng v i vting ndng thdn rpng Idn, ndi
t i p trung ldn stic ngtidi, stie ctia eho cupe
chien tranh ddi vdi ca ta va Phap, Do d6 ddng b i n g B l c Bp la chig'n trtidng chinh, ndi t r a n h gianh t h i Itic gifla hai ben, Nhti trdn da ngu, trong thdi k^ 1945-
1954, ddng bang B i c Bp chu yg'u do Phap kiem soat, do v i y viee x i y dting ling chiln di'u, x i y dting c i n cti du kich n h i m bien
h i u phtidng cua dich t h i n h tiln phtidng eua ta trd t h i n h chti trtidng v i dtidng lfi khang chig'n cua Dang va Chinh phti
De big'n h i u phtidng ctia djch t h i n h tiln phtidng cua ta, cdng viec d i u tidn v i quan trpng I i phai p h i t a n bd m i y chinh quyln
cd sd cua dich, ma d vung d i n g bang Bfic
Bd l i cac ban, cac hpi Te do Phap lip nen Mud'n chdng pha hdi T l cua dich, dilu b4t budc v i tign quyg't la phai xiy dting ling chie'n di'u, khu du kich v i cao hdn l i cin cfl
du kich tig'n tdi viec x i y dting he thing chinh quyln cich mang,
Ngay khi k h i n g chiln t o i n quIc bung
nd', vdi tinh t h i n "thd hi sinh tdt cd chii nhdt dinh khong chiu mdt nUdc, nhdt dinh khong chiu ldm nd li", nhan d i n cac tinh ddng b i n g Bac Bd da d l y manh 'Thong trdo xdy diing ddn qudn tii ve, lap ldng khdng chien ", ra stic r i o ling, to chtic san
xui't theo ne ng'p quan sti, vtia on dinh dSi sd'ng, vtia s i n s i n g chdng gi^e
Hdi nghi dan quan t o i n qudc lan thfl 1 (5-1947) hpp v l cdng t i c to chtic d i n quan
da sd b6 tdng ket kinh nghidm xay dUng
l i n g khang chiln, xem dd I i mdt hinh thflc chig'n di'u ri't higu qua d ddng bing, dUcic ddng dao quan chung t h a m gia Hpi nghi quyg't dinh: Phai d i e biet ra stic to chflc
l i n g chig'n di'u d khap cac ndi, cung c6' vfi
h o i n bi cac lang chiln di'u da dtidc td' chflc
N g i y 27-5-1947, trong thti "GOi nam nit chiin si dan qudn tii vi vd du kich todn qudc", Chii tich Hd Chi Minh khang dinh:
Trang 16cua t o i n d i n tdc, l i m6t Itic Itidng vd dich,
l i mdt btic ttidng s i t ciia Td' qudc Vd l u i n
dich n h a n hung bao thg' nao, h i dung v i o
Itic Itipng dd, btic ttidng do, thi dich n i o
cung phai t a n ra" (3)
Sau thi't bai d Viet B i c Thu - Dong
1947, thtic dan P h a p phai thay ddi chie'n
Itidc tti "danh n h a n h t h i n g nhanh" sang
danh keo dai, thtic hien am mUu "li'y chig'n
t r a n h nudi chig'n t r a n h , dting ngtidi Vidt
d i n h ngtidi Vigt" B i n g kg'hoach "silt chat"
v i "vg't d i u loang", Phap sti dung "hg thd'ng
cti digm nhd v i cac dpi ting chidn nhd" dd
binh dinh vung chidm ddng, di ddi vdi viec
ndi liln v i cung c6' h i n h lang dong - tay de
chia c l t Viet Bac vdi m i l n xudi
Trtidc tinh hinh do, t h i n g 1-1948, Hdi
nghi Trung tidng Dang md rpng da d l ra
bien phap: "mdt m i t p h i t tridn dan quan,
phat trien chiln t r a n h du kich k h i p ndi,
n h i t l i trong vung dich kiem soat, ddng
thdi ttiy theo tinh the" t i p trung van ddng
tidu didt dich, quet nhting ddn le eua giac,
b i t dich t h u hep dia b a n Iai " (4)
T h i n g 5-1948, tai H6i nghi can bd
Trung tidng l l n thti 4 ( t h i n g 5-1948), Dang
xac dinh: Cdng t i e vung sau lUng dich l i
mdt bp p h i n ri't quan trgng trong t o i n bd
cdng t i c khang chiln Hdi nghi de ra nhiem
vu phai "giti vflng v i nang cao trinh dd giac
ng6 v i tinh t h i n quye't chien cua d i n , lap
Iai v i lam kien co cac td' chtic q u i n chting
v i cua Hdi, lam rdi ren v i tan ra hang ngu
dich, pha chinh quyln dich, lap lgi chinh
quyln ta" (5)
T h i n g 4-1948, Hdi nghi d i n quan t o i n
qudc l l n thti 2 da ra nghi quyet v l nhiem
vu k h a n g chien nam 1948 Nghi quyet neu
ro: " P h i t ddng m a n h me du kich chie'n
t r a n h ( ) 1$P l^ng chien di'u d dong b i n g
( ), p h i t trien chien t r a n h du kich trong
cd sd du kich trong vting dich kilm soit v i
g i y du kich chien di'u ndi d i c6 cd sd " (6) Hdi nghi d i x i c dinh: "Mim giai phdng cua khu vtic tam chid'm phai tti cac l i n g x i day Ign"
H6i nghi cung d l ra cae bign p h i p dg giy dting Itic Itidng du kich trong vting dich chig'm ddng: 'Thai ci'p toe tim cic manh mdi d l gay dting tg' chtic du kich bi m i t it nha't moi xa phai cd mpt to' du kich bi
m i t Can phai to chtic rdng rai cic b i c phu lao, phu nti, thilu nhi v i o du kich" (7) Trong Thti gtii Hdi nghi, Chu tich Hd Chi Minh c i n d i n : 'Thig't thtic to chtic v i thie't thue hui'n luydn d i n quan du kich tting ling L i y d i n quan du kich l i n g l i m
n i n tang; ddng thdi phai kien toan cic dpi
du kich thoat Iy ( ) Phai ludn giti quyln chii d6ng, phai tim dich m i danh, phai ludn ludn khui'y rd'i p h i hoai dich, phai cdng nhting t h i n g Ipi nhd t h i n h t h i n g ldi to" (8)
T h i n g 4 n i m 1950, Hdi nghi dan q u i n
v i bp dpi dia phtidng t o i n qudc l l n thti 4 dtidc tig'n h i n h De an cua H6i nghi tiep tuc
x i c dinh: "Dly manh khu du kich, thanh
l i p nhflng c i n cti du kich la mot ke hoach khdng the thie'u ( ) Xiy dting can cti dia hay kien t o i n cic khu du kich l i nhiem vu
c i n ban cua cic dia phtidng chti khdng t h i
y lai v i o quan ehu Itic" (9)
Tfl ngay 27-9-1951 d i n ngiy 5-10-1951, Ban Chi'p h a n h Trung Udng Dang hpp Hgi nghi l l n 2 de danh gia tinh hinh v i d l ra chu trtidng mdi Ddi vdi vung dich chie'm ddng v i vung du kich, Hdi nghi xic dinh:
"Cdng tac vung tam bi chie'm va vung du kich l i mdt cdng t i c ri't quan trgng cua Dang", do v i y phtidng cham chung l i "Doan kg't, td' chtic v i di'u tranh v l mpi mat (ehinh tri, q u i n sti, kinh tl), khdng de cho dich cung cd va md rdng khu tam chie'm, khdng
Trang 17d l cho dich thtic hidn am mtiu li'y chien
tranh nudi chie'n tranh, dung ngtidi Vidt
danh ngtidi Viet" Cong t i e chinh dtidc xac
dinh li: "1- Ddn van 2- Van ddng nguy
binh 3- Phdt trien chien tranh du kich" (10)
T h i n g 1-1953, Ban Chap h i n h Trung
Udng Dang hpp Hpi nghi lan thti Tu Trong
dien v i n khai mac Hpi nghi, Chti tich Hd
Chi Minh chi ro: "Chig'n trtidng sau lung
dich phai md rdng du kich chie'n de tieu
didt va tieu hao nhting bp p h i n nho cua
dich; dg chd'ng dich can quet, bao vd tinh
mang, t i i san eho dan; de khui'y roi, p h i
hoai, kilm e h l dich, tuyen t r u y l n v i giao
due quin ehung nhting vung do, thu hep
ngudn nguy binh cua dich, md rgng vung
du kich v i ein cti du kich ctia ta, d i n g
t h i n h l i p v i cung cd' nhting c i n cti khang
chie'n sau Iting djch" (11) Hpi nghi da ra
Nghi quyg't "Vicdng tdc sau lUng dich" ngu
ro: "Tilp tuc t i n g ctidng ve mpi mat; phat
trign chie'n tranh du kich, eho'ng v i p h i e i n
quet de eiing ed'vi md rdng vting du kich v i
cin cti du kich; pha am mtiu eua dich x i y
dting nguy quyen v i nguy quin; cho'ng dich
p h i hoai ctidp hoc kinh tg', chdng sti tuygn
truyln vtia Itia bip cua dich Phai tang
ctidng viec tuyen truyen, giao due va to
chtic nhan din" (12)
Ngiy 10-3-1953, Hpi nghi can bp dich
h i u Bie Bp hpp ban ve cuge dau tranh
trong vung dich chiem dong Hpi nghi xac
dinh can cti du kich l i dia b i n quan trgng
dg dly manh t o i n bg cupc di'u tranh sau
Iting dich, do viy ta phai kign quyg't d i n h
bai mpi cupe can quet cua dich, tieu diet
dich v i bao ve kho n h i n lUc, vat Itic trong
ein cti khdi bi hoac it bi to'n thi't Can phai
t i n g cudng Itic Itidng vu trang, cung cd'
chi'nh quyln dan chti nhan dan, tang ctidng
sti quan hg gitia Dang va quan ehung, lam
cho nhan dan trong c i n cti du kich doin
ke't c h i t che xung quanh Dang v i Chinh phii de di'u tranh vdi dich
Dg'n nam 1954, trong cac khu du kich vi
c i n cti du kich, Itic lupng dan quan du kich phat trign nhanh va boat dgng manh me
d i u k h i p Theo Bao cao tinh hinh hoat dpng v i x i y dung dan q u i n du kich ba
t h i n g d i u n i m 1954 cua Cue D i n quan, fl Sdn Tay ed 10 x i tam bi chig'm tai Thach Thi't, Qu6'c Oai chuyen len khu du kich vdi 27km2 va 20.000 dan 6 H i Dong eo 17 xa thudc ChUdng My, My Dtic trd t h i n h khu
du kich rdng 153km2 gdm 90.468 din 6 Ninh Binh d i chuyin cac x i thudc Kim Sdn
va Yen Mo t h i n h khu du kich rpng 56kni^ vdi 45.000 dan Ha Nam chuyen 12 x i tam chie'm Ign khu du kich, rpng 95km^ gom 61.400 d i n v i 3 x i tti khu du kich thinh can cti du kich rpng 29km^ vdi 20.300 din thudc cac huyen Y Yen, Kim Bang Trong 3
t h i n g di'u n i m 1954, can cti du kich d dong bang B i c Bp tang 290km2 gdm 141.000 dan, khu du kich tang 568km^ vdi 311.000
d i n , l i m cho vting tam chig'm cua dich bi co hep thgm 858km^vdi 452.000 dan (13)
3 Nhti trgn da trinh bay, he thong hoi
T l I i eong cu de Phap thi hanh cac chinh sich d thdn x i , pha mat t r a n dan tpc thdng nhi't cua ta, chia re n h i n dan vdi chinh quyln khang chien, tao cd sd de bat linh,
b i t phu, ho trp eho cae cudc hanh quan can qudt, l i m tai, m i t dd xdt lUc lUdng v i hoat dpng eua ta, la cdng eu vd vdt, bde lot quin chting, p h i hoai kinh te khang chig'n Do
viy, di xay dting dtidc l i n g chiln di'u, khu
du kich va c i n cti du kich, nhigm vu diu tign va tign quyg't la phai pha chinh quyln
cd sd ciia dich; gan viec pha hdi Te vdi viec xay dting chinh quyln each mang d ling xa
Trong eac ngay 15, 16, 17-1-1948, Ban Chi'p h i n h Trung tidng Dang hpp Hdi nghi
Trang 18cudc k h i n g chie'n va d l ra nhiem vu cho
giai doan mdi, trong do co nhiem vu chd'ng
p h i hpi Te cua dich Nghi quyet Hdi nghi
da xic dinh: "Ndi n i o P h i p s i p lap hpi Te
phai b i t gpn bpn Itiu manh, bpn nguy h i l m
di cti, khdng cho Phap de tim can bd Ndi
n i o Phap da l i p hpi Te rdi, phai vtia dung
stic manh tigu digt hgi Tl, ttidc vu khi t h i n
binh, vtia dung chinh sich thuyg't phuc, ldi
keo Idi dung; tieu diet bpn tidng nganh, 16i
keo bpn bi't d i e di phai n h i n l i m hpi T l
vdi dich, bpn cdn doi chtit lUdng t i m ; p h i
hpi Tl, nhting cung cd ndi v i cd luc phai
cho ngtidi dting ra nh^n l i p hdi T l de de
hoat dpng Nhting muc dich l i p hdi Te do
chi I i Idi dung hinh thtic td chtic hdp phap
trong vung dich k i l m soit ngat m i che day
nhting hoat ddng each mang, dting muu de
li'y sung dich gilt dich, dilu tra tinh hinh
dich, gitip dS bd dpi va du kich, dan q u i n
t i c chie'n" (14)
Ngiy 19-1-1948, Ban Thtidng vu Trung
tidng Dang r a "Chi thi phd hgi Te" Chi thi
ndu ro: "Dd'i vdi hpi Te cung nhti ddi vdi mpi
td' chtic bu nhin khac, cd nhign ndi chung,
ta phai tim h i t each p h i , ddng thdi phai
cung cd cd quan chinh quyln ciia ta ngay
trong vting dich kigm soat
Tuy nhien phai rat khdn khdo v i m i m
mdng Phai ttiy theo h o i n canh, tuy theo
tinh the ma dinh each ddi phd hdi t l cho
dung: cd ndi phai dung vo lUc khiing bd hdi
t l , giai t a n hdi T l Cd ndi phai dung ldi le
thuyg't phuc ( ) Thuyg't phue h i m dpa
khdng dtidc se khung bd' ( ), trong nhting
vung ta khdng the nha't t h i l t tridt de bd hpi
Te dtidc, hoac vi h o i n canh d i e biet, tridt
bd hdi T l , khdng b^ng ldi dung hgi T l " (15)
Hgi nghi cung chi ro: Trong nhting trtidng
hdp nhi't dinh, ta phai b i l t lpi dung hpi T l
hoic dtia ngtidi ciia ta v i o dg n i m tg
"Chinh quyen cua ta phai bf m i t tdn tai
dtidc eung cd' de lanh dao hpi Te, thtic h i n h nhiem vu cua minh va giti vting tin ttidng cua dan" (16)
Thuc hign Chi thi cua Ban Thtidng vu Trung tidng Dang, cic l i g n khu tiy da hpp
b i n triln khai ke'hoach Thing 11-1948, Lign khu uy 3 da ra Nghi quye't "Td'ng giai t i n hpi Tg^' neu rd: "Quet sach cac hgi T l tay sai ctia dich N h i m nhiJng hdi t l phan dong nhi't, bgn trung thanh vdi Phap d i dupe chung tin nhigm giao vu khi va diing l i m tay chin chi phdi cac hdi t l chung quanh" (17)
Q u i n triet chu trUdng eua Dang, quan
va d i n d cac dia phtidng da s i n g tao nhilu hoat dpng pha t l , trti gian co hieu qua, tranh thu hoac vo hieu hda hdi T l Tai Lign khu I, sd hpi Te theo Phap chi chilm 8%, s6' hdi Te chinh quyen each mang chi dao chig'm 67%, s6' hpi T l eo lien lac vdi each mang nhting ta chua ehi dao dupe chilm 25% Tai Lien khu 3, sd hpi T l theo cich mang chiem 80% to'ng so' hpi T l m i Phap
da l i p d d i y (18)
Ngiy 18-12-1948, Cue Dan q u i n Bp
Tdng ehi huy ra Chi thi tdng gidi tdn hgi
Te Chi thi phan tich ro: De ddi pho vdi i m
mtiu eua dich, ta co nhting thu doan ngan can viec xay dting chinh quyln bu nhin nhu diet t l phan dpng, giai tan hpi Te Hdn nfla ta da big't ldi dung chinh quyln do lam
ed sd hdat ddng cho ta, gitip cho viec g i y dung lai cd sd chinh tri, quan sti trong vung dich tam kigm soat va p h i t trign dtidc chig'n t r a n h du kich d vting dich h i u Chi thi ehi ro: Hdn luc n i o he't, c i n phai kign quyet giai tan ehinh quyln bu nhin ciia dich C i n phai thi h i n h quyg't liet trong mdt pham vi rgng rai Chu trtidng cua ta
trong giai doan mdi phai l i "tdng gidi tdn hgi Te trong todn quoc " nhti quyg't dinh cua
Hgi ddng qud'c phdng td'i cao (19) Tuy vay, tuy tinh hinh cu the cua tting dia phtidng
Trang 19tan hpi Te, hoac ldi dung hp, hoac cti ngtidi
cua ta ra l i p hpi Te Hinh thtic cao nhi't la
tiln h i n h tdng p h i te
Tti thtic tiln p h i t l , chung ta da rut ra
dtidc nhilu b i i hpc kinh nghigm nhti phai
canh cao trtidc khi tigu digt; d vting n i o
Phip d i cd cd sd chac chan thi ta chu trUdng
hda hao, 16i k6o hdi Tl; ddng thdi tich ctic
v i n ddng q u i n chung N i m hpi Te phai n i m
nhiing ke elm d i u (ttic l i nam Ly trtidng,
Tign chi, Thti ehi) rdi dung ap Itic vdi ci'p
dtidi (Trtidng t u i n , Htidng dung )
Do thuc hien to't vigc phan loai hdi Tl,
quyg't dinh bign p h i p dd'i pho thich ting,
ngn chi trong mdt thdi gian ngan, ta da giai
tan m6t loat hpi Te, dot h i t bang sic eua
bgn htidng ly 6 nhting ndi thtic d i n Phap
chig'm d6ng v i ed bam giti thi chinh phti
khang chig'n phai cti ngudi cua ta tham gia
h6i T l de tranh thu ldi dung hdat dpng hdp
phap cua cac ban T l do
Cuoi n i m 1948, phong t r i o tong pha t l
noi Ign r i m rp 5 nhieu ndi, nhi't la ddng
bang Bic Bg Tai khu vtic xung quanh H i
Ndi, ta d i giai t i n 90% trong te'ng so' 136
hgi Te 6 Bic Ninh, trong tuan lg to'ng p h i
t l (tti 19-12 de'n 23-12), nhan dan da giai
tan 262 hpi Te
0 Hai Phong, Kig'n An, Lien tinh tiy ra
nghi quyg't to' chtic p h i t l cho tting huyen,
tting khu vuc Dgm 25-10-1948, nhan dan
huygn Thuy Nguyen cd lUc lUdng vu trang
hd trp nd'i day pha hdn 90% hdi Tl, btic rut
mpt so ddn bo't Ngiy 24-12-1948, cupc td'ng
p h i t l lai diln ra lign tie'p d cac huyen An
Dtidng, An Lao, Hai An, Kig'n Thuy, Thi xa
Do Sdn , 458 hpi T l d cic thdn xa bi p h i ,
72 tdn phan dpng bi d i n tpi
Nhti viy, tti n g i y 10-1948 dg'n ngiy
6-1-1949 tai 9 tinh, T h i n h pho l i Ha Npi,
Hai D6ng, Sdn Tay, Hda Binh, Hai Dtidng!
Hting Ydn, Kie'n An, H i Nam, quan va dan
ta da p h i 631 hdi Te, b i t giti 1.429 ten, digt tai chd 64 ten tay sai gian i c (20) Trong nam 1950, Trung tidng Dang chd
trtidng "Mgt thdng to'ng hogt ddng" pha te,
Htidng ting chie'n dich n i y , cac tinh Hai Dudng, Hting Ygn, T h i i Binh, H i Nam, Ninh Binh da tig'n h i n h to'ng phi te
h i n g loat, l i m tan ra h l u h i t cie hpi TIfl cie x i
Cdng t i e pha t l dupe xic dinh l i c6ng vigc thtidng xuyen, lign tuc vi cd thtic tll^; Khi cac Itic Itipng vu trang rtit khoi viing, hoic khi dich md cac chiln dich ldn, cic hoi
T l lai dtidc l i p lai Vting tu do, vting tranh chi'p va vung dich chie'm ddng lu6n biln dpng theo tinh the cua hai ben,
N i m 1951, phdi hdp vdi chig'n dich Hoa Binh, phong trao q u i n chung nd'i diy pha
te phat t r i l n manh me, n h i l u khu du kfch
ra ddi d cae tinh hflu ngan
0 Ninh Binh, ta tieu didt g i n hai phin
ba quan chiem ddng cua dich, phi 128 trong to'ng sd 138 hdi Tl, giai phdng gin hg't huygn Ydn Md, md khu du kich I vi II gdm 13 xa thudc huygn Kim Sdn, ndi liln vdi khu du kich Khanh Trung, Khinh Hoi,
K h i n h V i n (Ydn Khanh), Ygn Lac (Yen Mo) lam rung chuyin hg thdng chilm dong cua dich d phia n a m tinh va trtic tilp md dudng cho bp dpi chu Itic vtidt sdng Day danh s i u v i o trong long dich
0 Ha Nam, chien tranh du kich phat tridn manh, chuyen h i n g loat thdn xa hi Phap chig'm dong t h i n h l i n g khang chiln, san phang 14 cti diem, btic h i n g 24 cti dilm khae, diet 45 trong to'ng so" 50 vi tri t l vii trang, htidng, td'ng dung, pha 320 trong tdng so' 380 hdi T l , md rdng cd sd chinh tri
d k h i p ndi N h i l u khu du kich hinh thinh
d ti't ea cac huyen,
6 Nam Dinh, ta tien h i n h td'ng pha tl,
Trang 20Giao Thuy, Hai Hau, 10 xa eiia huyen Trtic
Ninh, mien ha Nghia Hung, 5 x i d Y Ygn,
10 xa d Vu Ban, 2 xa d My Lpc
0 H i D6ng, n h a n dan vung day tdng
pha t l , phdi hdp vdi Itic Itidng vu trang tigu
diet v i btic r u t nhieu vi tri dich, phuc hdi
cd sd d 171 thon, md cac khu du kich; Nam
U*ng Hda, Ddng P h u Xuydn, Tay Phu
Xuygn, Ddng Thudng Tin, Nam Lien Nam
Kg't qua p h i t l d i lam tan ra v i tg het
p h i n ldn bd may chinh quyen tay sai cua
thtic dan Phap d thon xa trong viing Phap
chilm dong NhiJng hdi T l cdn lai ri't hoang
mang, dao ddng O nhieu ndi, hdi Te td ra
bi't Itic, khong dam thi h i n h cac menh lenh
cua Phap Hoat dpng eiia hdi T l bi ngung trd
mdt thdi gian d i i , t h i m ehi d nhieu ndi,
quan Phap phai rtit bo nhieu vi tri, ddn bo't
m i chting tha'y khong an toin, d i n de'n thu
hep pham vi chilm ddng v i nhti v i y d i tao
thgm thuan ldi cho quan v i d i n ta md rpng
xay dung cac l i n g chig'n di'u, cac cin cti
khang chien d ngay trong ldng dich
Cd t h i k h i n g dinh r i n g hoat dgng tong
p h i t l cua ta d i l n r a Udn tuc da thu dtidc
nhflng k i t qua het stic to ldn 'Tong p h i Te
thtic chi't l i eugc noi d i y ddng loat cua nhan
dan vung sau Iiftig dich, cd Itic Itidng vu
trang hd trd, phdi hpp, dtidi sti chi dao t i p
trung thd'ng nha't cua clip uy Dang, va nd l i
mtii tig'n cdng ldi hai de p h i hd thd'ng kim
kep, chd'ng lai co hidu qua chinh sich "dung
ngtidi Viet d i n h ngticfi Viet" eua dich" (21)
Td'ng giai t i n hdi t l t h a n h cong l i mdt
b i n g chting chting minh stic manh cua
CHU THICH
(1) Hoi Te li mot to chtic chinh quyen ci'p xa
do Phap dit ra vi ap dung diu tien b Nam Bo
dUdc gpi l i Hei ding hUdng chflc (hay Hoi dong ky
hio hoic Ban hoi te) Ngiy 27-8-1904, Phap ban
hinh Nghi dinh thinh lip Ban h6i te t ^ ci'p xa
nhan dan, uy tin cua Dang v i Chinh phu, lam cho n h a n d i n vting dich chilm ddng tin ttidng vao Dang, tin vao t h i n g ldi cudi cting cua cudc khang chien
Vide pha chinh quyen dich, gay dting chinh quyln n h i n dan trong vung tam bi chig'm CO y nghia nhti la khdi nghia tting phan, vtia la k i t qua ciia phong t r i o chig'n
t r a n h du kich vtia t i e dpng trd lai cho viec day manh chie'n t r a n h du kich, tao dia b i n lam chti d nhiJng mtic dp khac nhau, tao dilu kign hinh t h i n h ngn nhflng khu du kich va c i n cti du kich
Nhti viy, cudc chig'n di'u cua q u i n v i dan ta trong vung P h i p chig'm ddng d ddng
b i n g Bie Bp d i l n ra gay go, quyg't liet Cung vdi vide x i y dung lUc Itidng vfl trang, chdng dich c i n qudt, phd'i hdp vdi eic chig'n trtidng tien cong tidu diet dich, mdt eong
t i e thtidng xuygn, hgn tuc, vtia i m tham, vtia s6i nd'i do la kg't hdp chat che gitia viec noi d i y chd'ng p h i te vdi vigc x i y dting khu
du kich, c i n cti du kich, x i y dting Itic Itidng chinh tri, chinh quyen nhan dan Vdi dudng ldi khang chien dung d i n , sang tao Dang v i Chinh quyen each mang
da b i l n ddng bang B i c Bd - vung di't bi
P h i p chig'm ddng, h i u phtidng ciia dich, ban dau t h i n h nhflng l i n g chien di'u, cac khu du kich, rdi hinh t h i n h nhiing c i n cti
du kich, trd t h a n h t i l n phtidng cua cupe khang chig'n, gdp p h i n quan trpng vao
t h i n g ldi ciia cudc khang chie'n chdng Phap trtidng ky eua n h i n dan Vigt Nam
moi nhan vien gifl mot chflc vu rieng nhU: HUdng
ca HUdng chu, HUdng sU, HUdng truSng, HuOng chanh, HUdng giao, HUdng quan, HUdng bo, HUdng thon, Xa trUdng, HUdng hio, Chanh luc bo
(2), (18), Vien Stf hoc Lich si Viet Nam, tip 10