MỘT SỐ KINH NGHIỆM BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI Ở LỚ 5

Qúa trình bồi dưỡng học sinh giỏi môn Toán có thể xem là một phép thử, theo dõi sự phát triển của học sinh qua từng giai đoạn và kịp thời có những giải pháp giúp học sinh phát triển đúng

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Đề tài : MỘT SỐ KINH NGHIỆM BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI MÔN

TOÁN Ở TIỂU HỌC PHẦN I: PHẦN MỞ ĐẦU ( ĐẶT VẤN ĐỀ ) 1.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Trong giai đoạn hiện nay, tư tưởng chiến lược của giáo dục Việt Nam là:

“Thực hiện công bằng xã hội trong giáo dục và đào tạo Tạo điều kiện ai cũng được học hành Người nghèo và những người thuộc diện chính sách được Nhà nước và cộng đồng giúp đỡ để học tập Bảo đảm điều kiện để những người học giỏi phát triển tài năng” Đây là một chiến lược đúng đắn bởi lẽ học sinh giỏi là tài sản quý của mỗi quốc gia, là thế hệ giàu tài năng cho đất nước trong tương lai Nếu phát hiện học sinh có những năng lực tiềm ẩn, chúng ta có thể tạo môi trường và tổ chức hoạt động học tập thích hợp để trẻ có cơ hội phát triển tài năng của mình Qúa trình bồi dưỡng học sinh giỏi môn Toán có thể xem là một phép thử, theo dõi sự phát triển của học sinh qua từng giai đoạn và kịp thời có những giải pháp giúp học sinh phát triển đúng hướng và phát triển tối đa năng lực của bản thân

Các kết quả nghiên cứu về Tâm lí học lứa tuổi, sinh lí trẻ đều thừa nhận rằng: Lứa tuổi học sinh tiểu học rất thuận lợi cho việc phát hiện và bồi dưỡng năng lực tư duy, nếu quan tâm chú ý đến sự phát triển các phẩm chất trí tuệ của các em thì giúp cho các năng lực tiềm ẩn của học sinh được phát triển tốt nhất Tuy nhiên, Giáo dục Tiểu học ở nước ta hiện nay thực sự chưa chú trọng đến vấn đề này, vẫn còn chung chung trong cách thực hiện các chính sách để phát triển năng lực tiềm ẩn của học sinh có năng khiếu toán học

1.2 Lý do chọn đề tài

Bồi dưỡng học sinh giỏi nói chung và học sinh giỏi Toán nói riêng còn có tác

dụng thúc đẩy phong trào thi đua dạy tốt, học tốt ở các trường tiểu học Đối với cán bộ quản lí, việc bồi dưỡng học sinh giỏi sẽ là một trong những chiến lược phát triển của nhà trường Đối với giáo viên, quá trình bồi dưỡng học sinh giỏi

sẽ có những phản hồi tích cực từ công tác giảng dạy của bản thân; đồng thời góp

phần trau dồi, bồi dưỡng chuyên môn trong giảng dạy Đối với học sinh, đây là môi trường là cơ hội để các em được phát triển năng lực cá nhân, để thử sức trong học tập và những trải nghiệm những hiểu biết sâu rộng hơn về môn Toán Nhưng thực tế công tác triển khai bồi dưỡng học sinh giỏi môn Toán hiện nay của từng trường, từng địa phương cũng gặp không ít khó khăn, trở ngại Một trong những khó khăn không nhỏ đó là việc bồi dưỡng học sinh giỏi môn Toán với những nội dung gì, bồi dưỡng như thế nào để đạt hiệu quả? Điều đó quả là một vấn đề còn nan giải Qua một số năm bồi dưỡng học sinh giỏi môn Toán, tôi rút ra một số kinh nghiệm thông qua đề tài "Một số kinh nghiệm bồi dưỡng học sinh giỏi môn Toán ở Tiểu học"

1.3 Phạm vi, đối tượng áp dụng

Căn cứ vào đặc điểm tình hình và điều kiện cho phép, phạm vi và đối tượng tập trung nghiên cứu là học sinh ở trường Tiểu học Phú Hiệp

1.4 Mục tiêu nghiên cứu

Xuất phát từ một nghiên cứu của đề tài, nhằm giúp học sinh học giỏi Toán ở tiểu học, tạo nguồn học sinh dự các hội thi học sinh giỏi Toán Phần rèn luyện kiến thức, kỹ năng tôi đã tiến hành thực nghiệm, kiểm nghiệm tính khả thi của

đề tài, sự hiệu quả của các phương pháp, hình thức tổ chức các phương pháp dạy học

1.5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp khảo sát: Là phương pháp tiến hành khảo sát chương trình

dạy học bồi dưỡng học sinh năng khiếu ở tiểu học để phân tích nội dung của đề tài

- Phương pháp phân tích: Căn cứ vào số liệu đã được khảo sát, kết hợp với

luận chứng của đề tài Tôi tiến hành trình bày một số vấn đề về dạy học bồi dưỡng học sinh năng khiếu môn toán phần số học ở tiểu học

- Phương pháp tổng hợp: Là phương pháp tổng hợp và kết luận về nội

dung nghiên cứu qua các số liệu đã khảo sát và phân tích Đề xuất ý kiến về những biện pháp dạy học toán trong trường tiểu học

Ngoài ra tôi còn sử dụng thêm một số phương pháp khác phục vụ cho quá trình nghiên cứu:

- Phương pháp lý luận: Sưu tầm tài liệu, đọc tài liệu, tra cứu thông tin.

- Phương pháp điều tra: Giảng dạy, dự giờ đồng nghiệp.

- Phương pháp thực nghiệm: Đưa biện pháp đề xuất giảng dạy trực tiếp

tại các khối lớp tiểu học

1.6 Sơ lược điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm

Phương pháp này giúp ta chuyển từ cách dạy học cổ truyền là thầy đọc trò chép sang dạy học lấy học sinh làm trung tâm Phương pháp đã đổi mới cách dạy

và học là hướng tới hoạt động học tập chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động Học sinh sẽ nắm được các mạch kiến thức về môn Toán ở Tiểu học một cách sâu sắc, biết phân tích nhận dạng các bài toán Đồng thời phân tích các yếu

tố trong bài toán và vận dụng kĩ năng tính toán nhanh chóng, chính xác Làm tăng sự hứng thú tìm tòi, kĩ năng sáng tạo và phát triển tư duy của học sinh

PHẦN II NỘI DUNG 2.1 Cơ sở khoa học, lí luận.

Trong hệ thống giáo dục quốc dân, tiểu học là bậc học có ý nghĩa đặc biệt quan trọng vì nó là bậc học do nền tảng cơ bản nhất tác động đến toàn xã hội Việc phát triển tài năng và bồi dưỡng nhân tài ở tiểu học là một vấn đề cấp bách được các trường đặc biệt quan tâm và chú ý đến

Ở tiểu học công việc phát hiện và bồi dưỡng những học sinh có năng khiếu

là nhiệm vụ có tầm quan trọng, đặc biệt nhằm phát huy năng lực học toán ngay

từ đầu ở các em Giúp cho việc bồi dưỡng các tài năng và bồi dưỡng nhân tài toán học có hệ thống từ bậc tiểu học lên bậc trung học và cao hơn nữa Mục đích

cơ bản của việc bồi dưỡng học sinh giỏi là: Phát hiện tài năng và bồi dưỡng nhân tài cho đất nước Phát triển năng lực học toán cho học sinh và đào tạo đội ngũ học sinh có đủ khả năng tham gia vào các kì thi học sinh giỏi Thúc đẩy phong trào “Dạy tốt – Học tốt” nhằm đạt hiệu quả giáo dục cao

2.2 Thực trạng

Ở tiểu học, đội ngũ giáo viên đã được đào tạo một cách cơ bản về kiến thức

và phương pháp giảng dạy Thường xuyên được bồi dưỡng tham gia vào các đợt tập huấn, hội thảo chuyên đề, tham gia chương trình bồi dưỡng thường xuyên do

Sở giáo dục và Phòng giáo dục tổ chức Mặc dù vậy, vấn đề nội dung và phương pháp giảng dạy toán nâng cao ở tiểu học vẫn chưa được chú ý Giáo viên chỉ quan tâm đến truyền thụ kiến thức cơ bản trong chương trình, còn việc nâng cao

và mở rộng kiến thức cho học sinh thì ít giáo viên quan tâm Nếu giáo viên có hướng dẫn thì cũng chỉ là đối phó chứ chưa thật tâm huyết với nghề nghiệp và học sinh Hơn nữa, cũng do giáo viên chưa định ra được hệ thống nội dung của các dạng (hay các loại) toán khó; các hệ thống phương pháp giải các dạng toán khó

Từ những thực trạng trên, tôi quyết định chọn đề tài nghiên cứu "Một số kinh nghiệm bồi dưỡng học sinh giỏi môn Toán ở tiểu học" nhằm nâng

cao nghiệp vụ cho bản thân và góp phần nhỏ bé cùng đồng nghiệp giải quyết công tác phát triển và bồi dưỡng học sinh năng khiếu toán ở tiểu học

2.3 Mô tả sáng kiến.

2.3.1 Các hình thức bồi dưỡng học sinh giỏi:

Phần lớn các nước đều chú ý bồi dưỡng học sinh giỏi từ tiểu học, cách tổ chức dạy học cũng rất đa dạng Sau đây là một số hình thức bồi dưỡng học sinh giỏi Toán:

- Lớp riêng biệt: Học sinh giỏi được rèn luyện trong một lớp học riêng, thường gọi là lớp chuyên, lớp năng khiếu

- Học tách rời: Một phần thời gian theo lớp học sinh giỏi, phần còn lại học lớp bình thường

- Làm giàu tri thức: Toàn bộ thời gian học sinh học theo lớp bình thường và nhận tài liệu mở rộng để thử sức, tự học ở nhà

- Trường mùa hè: Bao gồm nhiều khóa học được tổ chức vào mùa hè

2.3.2 Nguyên tắc bồi dưỡng học sinh giỏi Toán:

Việc xây dựng các nội dung và phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi môn Toán phải tuân thủ các nguyên tắc xây dựng chương trình và tài liệu dạy học

môn Toán ở Tiểu học Trong quá trình bồi dưỡng học sinh giỏi môn Toán, các nguyên tắc này sẽ được cụ thể hóa, nhấn mạnh thêm

-Đảm bảo bám sát mục tiêu, chương trình Toán ở tiểu học

-Đề cao sự sáng tạo, tích cực của học sinh

-Nguyên tắc tích hợp

-Nguyên tắc phù hợp với đặc điểm tâm lí lứa tuổi của học sinh tiểu học -Nguyên tắc đảm bảo tính hấp dẫn

2.3.3 Biểu hiện của học sinh giỏi Toán

Cùng ở một độ tuổi, có những học sinh trong hoạt động nhận thức, tư duy thể hiện ở tính linh hoạt, mềm dẻo khác nhau Khi giải quyết nhiệm vụ học tập, các học sinh giỏi Toán thường có một số biểu hiện dễ nhận thấy như sau:

-Có khả năng thay đổi phương thức hành động để giải quyết vấn đề phù hợp với những thay đổi của các điều kiện

-Có khả năng chuyển đổi linh hoạt từ dạng tư duy này sang dạng tư duy khác

-Có khả năng xác lập sự phụ thuộc theo hai hướng xuôi và ngược

-Thích tìm tòi khám phá bài toán theo nhiều cách khác nhau; có óc tò mò, thích khám phá, không muốn dừng lại ở việc làm theo mẫu có sẵn

-Có óc quan sát tinh tế, nhanh chóng phát hiện ra vấn đề phát triển theo chiều hướng hợp lí hơn, độc đáo hơn

-Có trí tưởng tượng phát triển, nhất là trong quá trình lĩnh hội các kiến thức về hình học

2.3.4 Một số biện pháp

Bồi dưỡng học sinh hứng thú và nhu cầu học toán để sao cho học sinh coi việc học toán và làm toán như là niềm vui, là nhu cầu thiết yếu của chính bản thân mình

Xây dựng một hệ thống vấn đề có tính gợi mở nhằm giúp học sinh so sánh, nhận xét làm tiền đề cho việc hình thành và phát triển các thao tác tư duy

cơ bản: phân tích, tổng hợp, khái quát hóa

Tập luyện cho học sinh thói quen nhìn các ví dụ, bài toán dưới các khía cạnh khác nhau: Xét trường hợp đặc biệt, tương tự, quy lạ về quen, trường hợp tổng quát

Tập luyện cho học sinh cách phân tích nội dung hay cách giải bài toán để tìm ra cách giải khác nhau, từ đó chỉ ra cách giải hay nhất đối với bài toán đã cho

Tập luyện cho học sinh thói quen mở rộng, phát triển bài toán rồi giải

2.3.5 Xác định dạng toán bồi dưỡng học sinh giỏi Toán ở tiểu học

Khi bồi dưỡng cho học sinh cần lưu ý giúp học sinh phân biệt được các dạng bài toán từ đó đưa ra giúp học sinh lựa chọn phương pháp, hướng giải bài đúng Các dạng toán cụ thể cần bồi dưỡng cho học lớp tiểu học:

- Các bài toán về số và dãy số tự nhiên

- Các bài toán về các phép tính trên số tự nhiên

- Các bài về phân số và số thập phân

- Các bài toán có nội dung hình học

- Các bài toán về chuyển động

- các bài toán về đại lượng tỉ lệ

- Các bài toán định tính

2.3.6 Hướng dẫn học sinh giải bài toán

Hướng dẫn học sinh giải bài toán là công việc bắt buộc mà mỗi giáo viên tiểu học đều phải thực hiện trong mỗi tiết dạy học Toán Quy trình hướng dẫn học sinh giải bài toán ở tiểu học thường tiến hành như sau:

1) Hướng dẫn học sinh tìm hiểu nội dung bài toán

2) Hướng dẫn học sinh lập kế hoạch giải bài toán

3) Trình bày bài giải

4) Hướng dẫn học sinh kiểm tra cách giải bài toán và tìm cách giải khác

Ví dụ 1 : Thùng to có 26 lít dầu, thùng bé có 18 lít dầu Dầu được chứa vào

các chai như nhau, mỗi chai có 2 lít Hỏi có tất cả bao nhiêu chai dầu?

Giáo viên hướng dẫn học sinh thực hiện bài toán trên bằng cách dùng phương pháp vấn đáp, kết hợp với minh họa bằng tóm tắt đề toán

+ Bước 1: Hướng dẫn học sinh tìm hiểu nội dung bài toán

Giáo viên dùng hai câu hỏi: Bài toán cho biết gì? Bài toán hỏi gì? Để học sinh thấy rõ nội dung:

- Thùng to có 26 lít dầu

- Thùng bé có 18 lít dầu

- Mỗi chai chứa 2 lít dầu

- Hỏi có tất cả bao nhiêu chai dầu?

+ Bước 2 :Hướng dẫn học sinh lập kế hoạch giải toán

Theo những câu trả lời của học sinh, giáo viên hướng dẫn học sinh tóm tắt bài toán như sau:

Thùng to: 26 lít

Thùng bé: 18 lít

Có : chai dầu?

Tóm tắt trên chính là chỗ dựa cho học sinh tự tìm ra lời giải và phép tính tương ứng

- Thiết lập trình tự giải: Giáo viên đặt câu hỏi "Muốn biết có bao nhiêu chai

dầu, ta làm như thế nào?" Học sinh trả lời :"Trước hết ta phải tìm tổng số lít dầu

có ở hai thùng; sau đó mới tìm tổng số chai đựng dầu"

+ Bước 3: Trình bày bài giải:

Bài giải

Tổng số lít dầu có ở hai thùng là:

26 + 18 = 44 (lít)

Số chai đựng dầu là:

44 : 2 = 22 (chai)

Đáp số: 22 chai

+ Bước 4: Hướng dẫn học sinh kiểm tra cách giải bài toán va tìm cách giải khác

Hướng dẫn học sinh kiểm tra cách giải bài toán bằng cách lấy tổng số chai đựng dầu vừa tìm được nhân với số lít dầu đựng ở mỗi chai Nếu kết quả bằng tổng số lít dầu ở cả hai thùng là đáp án đúng

Giáo viên có thể hướng dẫn học sinh cách giải cách khác Đi tìm số chai đựng dầu ở mỗi thùng rồi cộng lại vời nhau

2.3.7 Tổ chức bồi dưỡng học sinh giỏi môn toán ở tiểu học.

Giáo viên phải xây dựng được kế hoạch bồi dưỡng học sinh giỏi Toán ở Tiểu học với nội dung chủ yếu sau:

-Xác định mục tiêu chung của việc bồi dưỡng học sịnh giỏi môn Toán và mục tiêu cụ thể cho từng chủ đề sẽ thực hiện

- Lựa chọn phương pháp dạy học thích hợp

- Dự kiến thời gian bắt đầu thực hiện kế hoạch bồi dưỡng

-Báo cáo với lãnh đạo nhà trường về kế hoạch bồi dưỡng

-Tổ chức trao đổi, lấy ý kiến đóng góp của đồng nghiệp về kế hoạch bồi dưỡng

*Quy trình thiết kế:

Bước 1: Xác định mục tiêu hoạt động

Bước 2: Nghiên cứu sách giáo khoa và tài liệu liên quan

Bước 3: Xác định khả năng đáp ứng các nhiệm vụ nhận thức của học sinh Bước 4: Lựa chọn phương pháp, phương tiện và hình thức dạy học, cách thức đánh giá

Bước 5: Thiết kế kế hoạch hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi môn Toán Trong công tác tổ chức bồi dưỡng học sinh giỏi môn Toán giáo viên cần chú ý:

-Tuyển chọn số lượng học sinh tham gia nên vừa đủ không nên quá nhiều hoặc quá ít Nhiều quá thì chất lượng không cao, nhưng ít quá thì học sinh không hứng thú, không tạo ra được sự thi đua tích cực trong học tập

-Khi dạy bồi dưỡng, cần giúp học sinh nhận dạng bài toán và lựa chọn phương pháp giải thích hợp

-Trước khi cung cấp cho học sinh các dạng toán nâng cao, giáo viên nên hệ thống hóa những kiến thức cơ bản có liên quan và bổ sung những kiến thức nâng cao (nếu có)

-Giáo viên có thể tổ chức các hoạt động ngoại khóa toán học dưới các hình thức: “Câu lạc bộ Toán học”, “Đố vui học” hay “Nhà toán học trẻ tuổi”, sẽ tạo sân chơi thú vị và bổ ích cho học sinh

2.4 Kết quả, hiệu quả mang lại

Qua một thời gian nghiên cứu đề ra một số kinh nghiệm bồi dưỡng học sinh giỏi môn Toán ở tiểu học, tôi đã tổ chức thực hiện chuyên để toán, về phương pháp, kinh nghiệm bồi dưỡng cho học sinh tiểu học được nâng cao và đạt hiệu quả cao Kết quả đạt được cụ thể như sau:

Thống kê ở khối 5

Học sinh giỏi Tổng số HS: 105 HSTrước khi áp dụng Tổng số HS: 105 HSSau khi áp dụng

Từ những kết quả đạt được nêu trên, tôi thấy biện pháp bồi dưỡng ở môn Toán ở tiểu học không những chỉ giúp cho học sinh củng cố, vận dụng các kiến thức đã học, mà còn giúp các em phát triển tư duy, sáng tạo trong học toán và biết vận dụng thực hành vào thực tiễn trong cuộc sống Đồng thời số lượng cũng như chất lượng học sinh giỏi ở tiểu học được nâng lên đáng kể

2.5 Tính mới, tính sáng tạo

Phương pháp này giúp ta chuyển từ cách dạy học cổ truyền là thầy đọc trò chép sang dạy học lấy học sinh làm trung tâm Phương pháp đã đổi mới cách dạy

và học là hướng tới hoạt động học tập chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động Học sinh sẽ nắm được các mạch kiến thức về môn Toán ở Tiểu học một cách sâu sắc, biết phân tích nhận dạng các bài toán Phân tích các yếu tố trong bài toán và vận dụng kĩ năng tính toán nhanh chóng, chính xác Làm tăng sự hứng thú tìm tòi, kĩ năng sáng tạo và phát triển tư duy của học sinh

2.6 Đánh giá phạm vi ảnh hưởng của sáng kiến.

Căn cứ vào đặc điểm tình hình và điều kiện cho phép có thể áp dụng thực hiện kinh nghiệm này đối với học sinh ở trường Tiểu học Phú Hiệp

PHẦN III : KẾT LUẬN 3.1 Khẳng định kết quả nghiên cứu

Qua việc nghiên cứu đề tài, làm bài thực nghiệm và kết quả đạt được tôi thấy

số lượng cũng như chất lượng học sinh giỏi ở trường được nâng lên đáng kể Từ

đó khẳng định việc bồi dưỡng môn Toán cho học sinh ở tiểu học là việc làm vô cùng quan trọng Nó không những giúp cho học sinh có kĩ năng giải toán mà còn giúp cho học sinh có khả năng lập luận chặt chẽ lôgic mọi vấn đề Đồng thời tạo nguồn lực cho các kì thi học sinh giỏi cấp huyện, cấp tỉnh Đây cũng chính là tiền đề để cho học sinh phát triển khả năng diễn đạt, khả năng phân tích vấn đề trong các môn học khác cũng như trong thực tế cuộc sống mà chúng ta cần phải tiếp tục nghiên cứu

3.2 Gợi mở những vấn đề tiếp tục nghiên cứu

Mỗi phương pháp tự bản thân nó sẽ không có hiệu quả cao trong giảng dạy nếu như không có sự phối hợp với những phương pháp khác Việc kết hợp nhiều phương pháp, kỹ thuật dạy học trong một tiết dạy, cũng như việc chọn lựa một phương pháp, một kỹ thuật dạy học phù hợp cho một dạng kiến thức là điều rất khó khăn đối với giáo viên nhưng lại cần thiết giúp học sinh học tập tích cực hơn

và nắm bài chủ động hơn Vì vậy, khi dạy học các thầy cô cũng nên vận dụng linh hoạt nhiều phương pháp

3.3 Kiến nghị, đề xuất :

* Đối với giáo viên

Giáo viên phải luôn đổi mới phương pháp dạy bằng nhiều hình thức như: trò

chơi, đố vui phù hợp với đối tượng học sinh của mình: "Lấy học sinh để

hướng vào hoạt động học,người thầy là người hướng dẫn, tổ chức, trò thì nhận thức chủ động trong việc giải toán."

Trong giảng dạy, giáo viên cần chú ý phát triển tư duy, khả năng phân tích, tổng hợp, khả năng suy luận lôgic, giúp các em nắm chắc kiến thức cụ thể

Không dừng lại ở kết quả ban đầu (giải đúng bài toán) mà nên có yêu cầu cao hơn với học sinh Nâng độ khó của bài tập để kích thích tư duy của học sinh

* Đối với nhà trường