TÂM lý học TRẺ EM đào TIỂU vũ

tổ chức hoạt động cho trẻ nhằm lĩnh hội những kinh nghiệm trongnền văn hoá phù hợp với mỗi trình độ phát triển của trẻ em.Như vậy, văn hoá trong đó có cả giáo dục đóng vai trò cực kỳ q

TÂM LÝ HỌC TRẺ EM

BÀ I 1: N HỮN G VẤN ĐỀ CHUN G VỀ TÂM LÝ HỌC TRẺ EM

I ĐỐI TƯỢNG CỦA TÂM LÝ HỌC TRẺ EM:

Có nhiều khoa học nhiên cứu về trẻ em, mỗi khoa học nghiêncứu trẻ em theo khía cạnh riêng, với cách riêng của mình Tâm lýhọc trẻ em quan tâm đến quá trình phát triển trẻ em, hình thànhnhân cách, trở thành người lớn như thế nào

Tâm lý học trẻ em là khoa học nghiên cứu những đặc điểm vàquy luật phát triển tâm lý của trẻ, xem sự hoạt động của trẻ, sựphát triển các quá trình, phẩm chất tâm lý và sự hình thành nhâncách của trẻ theo con đường nào, bằng cơ chế nào

Có thể nói một cách khái quát rằng đối tượng của tâm lý họctrẻ em là sự sự phát triển tâm lý của trẻ; những đặc điểm, nhữngquy luật đặc trưng cho sự phát triển tâm lý ở mỗi độ tuổi

Thuvientailieu.net.vn

II Ý NGHĨA CỦA TÂM LÝ HỌC TRẺ EM VÀ QUAN HỆ CỦA NÓ VỚI CÁC KHOA HỌC KHÁC:

Khi nghiên cứu sự phát triển tâm lý của trẻ, tâm lý học trẻ em

đã sử dụng các tài liệu của nhiều khoa học khác và đến lượt mình nócũng cung cấp những tài liệu có ý nghĩa quan trọng đối với các khoahọc khác

Tâm lý học trẻ em dựa trên triết học duy vật biện chứng Cácluận điểm triết học vạch ra những quy luật chung nhất của sự pháttriển các hiện tượng tự nhiên và xã hội Nó chứng minh rằng tâm lý,

ý thức con người do xã hội quyết định Sự hiểu biết các quy luậtchung giúp cho tâm lý học trẻ em tìm ra cách nhìn đúng đắn đối với

sự phát triển tâm lý của trẻ em

Ngược lại, việc nghiên cứu tỉ mỉ sự phát triển của trẻ em, nhất

là việc trẻ em nhìn nhận thế giới xung quanh như thế nào sẽ giúp tahiểu sâu hơn bản chất chung của nhận thức con người

Tâm lý học trẻ em dựa trên những tri thức về tâm lý con người

do tâm lý học đại cương cung cấp, đồng thời nó lại cung cấp cứ liệucho tâm lý học đại cương, cho những hiểu biết sâu sắc hơn vềnhững vấn đề tâm lý của người lớn, đặc biệt là những quy luật nảysinh và phát triển tâm lý như thế nào

Tâm lý học trẻ em thường xuyên sử dụng những thành tựu giảiphẫu sinh lý và bệnh học lứa tuổi, nhất là những số liệu về sự pháttriển của hệ thần kinh và hoạt động thần kinh cao cấp của trẻ

Nhiệm vụ cơ bản của giáo dục là bảo đảm sự phát triển của trẻ,chuẩn bị cho nó bước vào cuộc sống Để làm tốt việc này, nhà giáo

Thuvientailieu.net.vn

dục phải nắm vững những đặc điểm và quy luật phát triển của đứatrẻ, nếu không sẽ phải mò mẫm và dễ bị sai lệch Trong lĩnh vựcgiáo dục mầm non, tâm lý học trẻ em có một vị trí đặc biệt Từ việc

tổ chức đời sống đến việc hướng dẫn cho trẻ trong các hình thứchoạt động, muốn đạt được kết quả tốt, người nuôi dạy cần phải biếtnhững đặc điểm và quy luật phát triển tâm lý của trẻ Tâm lý họctrẻ em không những giúp cho người nuôi dạy trẻ có khả năng hiểutrẻ mà còn biết vun trồng và phát triển tất cả những phẩm chất tốtđẹp của trẻ Tránh được những thiếu sót trong công tác giáo dụctrẻ

BÀ I 2: CÁ C QUY LUẬT PHÁ T TR IỂN TÂM LÝ TRẺ

Tâm lý con người và tâm lý động vật luôn luôn phát triển.Tuy nhiên tính chất và nội dung của quá trình phát triển trong thếgiới động vật và ở con người khác nhau Cơ chế chủ yếu của sựphát triển tâm lý động vật là sự truyền kinh nghiệm từ thế hệ trướcđến thế hệ sau bằng quy luật di truyền sinh học Đặc điểm của cácchức năng tâm lý người là chúng được phát triển trong quá trình trẻlĩnh hội kinh nghiệm – lịch sử, theo quy luật di truyền xã hội hay

kế thừa văn hoá

Nên người là quá trình đứa trẻ lĩnh hội kinh nghiệm xã hội –lịch sử được loài người sáng tạo ra và giữ lại trong nền văn hoá,bằng hoạt động của chính trẻ em và luôn luôn được người lớn hướngdẫn – tức là giáo dục Đây chính là cơ chế của sự phát triển tâm lýThuvientailieu.net.vn

trẻ em.

Phân tích cơ chế này, ta nhận thấy những điều kiện đó lànhững mối quan hệ giữa nền văn hoá với sự phát triển của trẻ, giữahoạt động của chính trẻ với sự phát triển của nó, giữa những điềukiện sinh học với sự phát triển của trẻ…

Những mối quan hệ này đều mang tính phổ biến và tính tấtyếu khách quan, vì vậy nó mang tính quy luật

I QUAN HỆ GIỮA VĂN HOÁ VÀ S Ự PHÁT TRIỂN TÂM LÝ CỦA TRẺ:

Cũng như mọi sinh vật, con người là một bộ phận của vũ trụ,chịu sự chi phối chặt chẽ của thế giới tự nhiên, nhưng cao hơn mọisinh vật khác, con người còn có một thế giới nữa do mình sáng tạo

ra, đó chính là văn hoá Do đó nói tới văn hoá là nói tới thế giới tinhthần của con người và những thành tựu đạt được trong suốt tiếntrình lịch sử của nó, để hoàn thiện mình và xã hội

Người ta chia văn hoá thành hai hình thái: Văn hoá vật chất vàvăn hoá tinh thần Dù văn hoá vật chất hay văn hoá tinh thần đềuchứa đựng những kinh nghiệm xã hội – lịch sử mà loài người đã tíchluỹ được Do đó sự phát triển diễn ra trong quá trình trẻ em lĩnhhội kinh nghiệm loài người trong nền văn hoá

Ngay từ khi ra đời trẻ đã tiếp xúc với nền văn hoá của loàingười Nền văn hoá xã hội với những sản phẩm vật chất tinh thầnngay từ đầu đã là nguồn gốc và nội dung của sự phát triển tâm lý

Sự phát triển tâm lý của trẻ chịu sự chi phối bởi những điều

Thuvientailieu.net.vn

kiện sống, bởi trình độ văn hoá của những người xung quanh, bởimức độ phong phú và tinh xảo của những phương tiện sống, bởinhững biến động của xã hội.

Sớm tiếp xúc với một nền văn hoá cao, đó là điều kiện thuậnlợi cho sự hình thành và phát triển nhân cách của trẻ

Nền văn hoá chứa đựng kinh nghiệm xã hội-lịch sử của toànnhân loại, nhưng ở mỗi dân tộc, mỗi địa phương do những điều kiệnsống khác nhau nên đã hình thành nên những phong tục, tập quán,truyền thống văn hoá khác nhau, tạo nên nền văn hoá mang bản sắcdân tộc, bản sắc vùng miền

Trong quá trình phát triển, trẻ tiếp nhận văn hoá theo hai conđường:

1 Con đường tự phát: Là sự tiếp nhận một cách tự nhiên củacác yếu tố trong hoàn cảnh sống chủ yếu bằng bắt chước Với conđường này, sự phát triển tâm lý của trẻ mang tính chất tuỳ tiện,những thành đạt nếu có trong bước đường lớn lên đều mang tínhngẫu nhiên

2 Con đường tự giác ( tức giáo dục ): Là sự tác động có mụcđích, có kế hoạch của người lớn đối với trẻ nhằm hình thành ở trẻnhững phẩm chất nhân cách đáp ứng những yêu cầu của xã hội Nóicách khác, giáo dục dưới dạng chung nhất là sự chuẩn bị cho trẻbước vào đời sống xã hội Đây là con đường chủ yếu để hình thànhnhân cách cho trẻ em và để phát triển xã hội

Ngày nay, với sự tiến bộ của “ công nghệ giáo dục”, người ta

có thể điều khiển sự phát triển một cách chủ động Trước hết làđịnh hướng cho sự phát triển, lựa chọn nội dung và phương pháp

Thuvientailieu.net.vn

tổ chức hoạt động cho trẻ nhằm lĩnh hội những kinh nghiệm trongnền văn hoá phù hợp với mỗi trình độ phát triển của trẻ em.

Như vậy, văn hoá ( trong đó có cả giáo dục ) đóng vai trò cực

kỳ quan trọng đối với sự phát triển tâm lý và hình thành nhân cáchcủa trẻ em Nếu không được sống trong xã hội loài người, khôngđược tiếp xúc với nền văn hoá nhân loại thì đứa trẻ sẽ không thểnên Người được

Đối với trẻ ở lứa tuổi mầm non, văn hoá gia đình giữ vai tròđặc biệt quan trọng

Văn hoá gia đình là một môi trường đặc biệt, giúp cho sự pháttriển của trẻ thơ được thuận lợi Trước hết vì đó là một môi trường

an toàn, trong đó đứa trẻ luôn ở bên cạnh những người ruột thịt,luôn được thương yêu, ấp ủ nên đã tạo cho đứa trẻ cảm giác an toàn

về tâm lý, về thể chất

Gia đình còn là một môi trường phong phú Trong gia đình cóông bà, cha mẹ, anh chị em, tạo ra những mối quan hệ đa dạng giữanhiều người ở độ tuổi khác nhau.Thế giới đồ vật trong nhà nhiềuhình, nhiều vẻ tạo điều kiện cho trẻ làm quen với xung quanh

Trong gia đình, trẻ được nuôi dạy theo một phương thức ,khác với phương thức giáo dục nhà trường Thể hiện ở những đặcđiểm sau đây:

+ Gia đình chăm sóc dạy dỗ trẻ bằng tình thương yêu ruột thịt+ Người lớn trong gia đình dạy trẻ bằng giao tiếp trực tiếp vàthường xuyên với các em

+ Gia đình không tiến hành giáo dục đồng loạt đối với các cháutrong cùng một nhóm Gia đình chăm sóc, dạy dỗ từng cháu một,

Thuvientailieu.net.vn

phù hợp với đặc điểm riêng của mỗi cháu

+ Giáo dục gia đình thường bằng nhiều hình thức mang tính chấttổng hợp và đượm màu sắc nghệ thuật

Tuy nhiên hiệu quả của giáo dục gia đình hoàn toàn phụ thuộcvào trình độ văn hoá của mỗi thành viên, đặc biệt là trình độ vănhoá của người mẹ

Cùng với sự phát triển của xã hội gia đình cũng đã biến đổi về

cơ bản Tuy vậy văn hoá gia đình vẫn luôn luôn đóng vai trò đặcbiệt quan trọng đối với trẻ thơ Sau này khi lớn khôn, mỗi người cóthể chịu ảnh hưởng từ nhiều phía của nền văn hoá xã hội Nhưngnhững gì mà văn hoá gia đình đã hun đúc nên vẫn được mang theotrong mỗi người đến suốt đời

II QUAN HỆ GIỮA HOẠT ĐỘNG VÀ S Ự PHÁT TRIỂN TÂM LÝ CỦA TRẺ:

Để phát triển, để nên người, đứa trẻ phải tự hoạt động để lĩnhhội kinh nghiệm xã hội - lịch sử Hoạt động không chỉ là nơi tâm lýcon người được bộc lộ mà chính là cái hình thành nên tâm lý củacon người

M uốn phát triển tâm lý và hình thành nhân cách trẻ em thìnhất thiết phải đưa chúng vào những hoạt động nhất định.Giáo dụctrước hết phải là quá trình tổ chức hoạt động tích cực của trẻ em,qua đó mà chiếm lĩnh nền văn hoá của dân tộc và của nhân loại

Những phẩm chất tâm lý được hình thành không chỉ phụthuộc vào tính tích cực hoạt động của cá nhân, mà còn phụ thuộc

Thuvientailieu.net.vn

vào chất lượng hoạt động.

Trong cuộc sống, con người có thể tham gia vào nhiều hoạtđộng, song có những dạng hoạt động trong giai đoạn này là chủ đạo,

có ý nghĩa lớn đối với sự phát triển tâm lý, nhân cách, còn nhữnghoạt động khác ít có ý nghĩa hơn, chỉ đóng vai trò thứ yếu

Ở mỗi giai đoạn phát triển có một hoạt động nhất định đóngvai trò chủ đạo, hoạt động này có những đặc điểm sau đây:

+ Là hoạt động có đối tượng mới, chưa hề có trước đó Chínhđối tượng mới này tạo ra những cái mới trong tâm lý, tức là tạo ranhững phát triển

+ Là hoạt động có khả năng chi phối toàn bộ đời sống tâm lýcủa trẻ em và tiếp theo đó những quá trình tâm lý sẽ được cải tổ,được tổ chức lại bằng hoạt động này

+ Là hoạt động có khả năng chi phối các hoạt động khác cùngdiễn ra đồng thời trong giai đoạn đó

Nhờ những đặc điểm này, hoạt động chủ đạo đã tạo ra nhữngnét đặc trưng trong tâm lý của trẻ ở mỗi giai đoạn phát triển

Căn cứ vào sự thay đổi cơ bản trong điều kiện sống và hoạtđộng của trẻ, căn cứ vào những thay đổi trong cấu trúc tâm lý củatrẻ và sự trưởng thành cơ thể của trẻ em, các nhà tâm lý đã chia ramột số thời kỳ chủ yếu trong sự phát triển tâm lý trẻ em:

+ Tuổi sơ sinh: mới sinh đến 2 tháng

Hoạt động chủ đạo :

+ Tuổi hài nhi: 2 tháng đến 12 tháng

Hoạt động chủ đạo : Giao tiếp xúc cảm trực tiếp với người lớn

+ Tuổi nhà trẻ ( ấu nhi): 1 tuổi đến 3 tuổi

Thuvientailieu.net.vn

Hoạt động chủ đạo : Hoạt động với đồ vật

+ Tuổi mẫu giáo: 3 tuổi đến 6 tuổi

Hoạt động chủ đạo : vui chơi ( trung tâm là trò chơi đóng vaitheo chủ đề )

+ Tuổi nhi đồng: 6 tuổi đến 11 tuổi

Hoạt động chủ đạo : Học tập

+ Tuổi thiếu niên: 11 tuổi đến 15 tuổi

Hoạt động chủ đạo : Học tập và giao lưu nhóm bạn thân

+ Tuổi đầu thanh niên: 15 tuổi đến 18 tuổi

Hoạt động chủ đạo: Học tập gắn với xu hướng nghề nghiệp,hoạt động xã hội

Tuy nhiên, cần nhớ rằng hoạt động chủ đạo không phải là hoạtđộng duy nhất

III ĐIỀU KIỆN S INH HỌC VÀ S Ự PHÁT TRIỂN TÂM LÝ CỦA TRẺ:

Điều kiện sinh học bao gồm tất cả những yếu tố tạo nên hìnhthái cơ thể con người, trong đó đặc biệt quan trọng là hệ thần kinh,

là cơ sở vật chất để diễn ra hoạt động tâm lý, như một đại diện củaloài người

Các điều kiện sinh học không quyết định hoàn toàn sự pháttriển tâm lý của trẻ theo con đường di truyền sinh học, nhưng cũngcần phải xác định rõ vai trò của nó trong sự phát triển ấy

Thuvientailieu.net.vn

Ngay từ khi lọt lòng mẹ, trẻ đã kế thừa từ tổ tiên của mình cấutạo và chức năng cơ thể, đã có một hệ thần kinh với một bộ nãongười có khả năng trở thành cơ quan hoạt động tâm lý cực kỳ phứctạp mà chỉ con người mới có Không có bộ não người thì không thểnảy sinh các phẩm chất tâm lý của con người.

Điều kiện sinh học còn ảnh hưởng đến sự phát triển tâm lý củatrẻ ở những điều sau đây:

+ Những chức năng tâm lý sơ đẳng của con người như các cảmgiác gắn liền với các giác quan Chất lượng hoạt động của các giácquan sẽ ảnh hưởng đến các chức năng tâm lý bậc cao

+ Kiểu hoạt động thần kinh cấp cao ( mạnh hay yếu; cân bằnghay không cân bằng; linh hoạt hay không linh hoạt) Điều đó ảnhhưởng đến cách bộc lộ của hoạt động tâm lý, khiến cho hành vi củamỗi người mang sắc thái riêng

+ Những độc tố trong cơ thể cha mẹ cũng ảnh hưởng lớn đến

sự phát triển tâm lý của trẻ em, nhất là đến trí tuệ Chẳng hạn concái của những người bị nhiễm chất độc màu da cam, nghiện ma tuý,nghiện rượu… sẽ làm cho những tế bào của vỏ bán cầu đại não củacon cái hoạt động không bình thường dẫn đến nhiều khuyết tậttrong đời sống tâm lý và thường là chậm phát triển trí tuệ

Tóm lại: Những điều kiện sinh học có ảnh hưởng lớn đến sựphát triển tâm lý của trẻ Ảnh hưởng đó là ở chỗ nó tạo điều kiệnthuận lợi hay gây trở ngại cho sự phát triển tâm lý với tốc độ nhanhhay chậm, dễ dàng hay khó khăn

Thuvientailieu.net.vn

Bài 3 : ĐẶC ĐIỂM PHÁT TRIỂN TÂM LÝ

I ĐẶC ĐIỂM PHÁT TRIỂN TÂM LÝ CỦA TRẺ S Ơ S INH: (0 – 2 tháng)

1.Vai trò của các phản xạ không điều kiện:

Từ đời sống trong bụng mẹ, một môi trường trường đối ổnđịnh, đứa trẻ ra đời như đột ngột bị đẩy vào một hoàn cảnh mới mẻcủa môi trường không khí, với vô số kích thích của thế giới bênngoài

Đời sống của bé trong môi trường mới được bảo đảm nhờ cónhững cơ chế di truyền có sẵn: hệ thống thần kinh đã sẵn sàng thíchnghi với điều kiện bên ngoài, những hệ cơ quan cơ bản của cơ thểbắt đầu khởi động, nhờ đó trong những ngày đầu tiên các phản xạ

tự vệ được thực hiện Bên cạnh những phản xạ tự vệ, còn có cácphản xạ định hướng, tức là những phản ứng của trẻ hướng tớinhững kích thích mới lạ Phản xạ định hướng là cơ sở ban đầu củahoạt động tìm tòi của trẻ Tuy nhiên sự tìm tòi của trẻ còn bị hạnchế bởi các giác quan còn quá non nớt

Trong những ngày đầu tiên của cuộc sống của trẻ đã có một sốphản xạ không điều kiện, giúp trẻ thích ứng với hoàn cảnh sốngmới Phản xạ thở, phản xạ mắt và những phản xạ về nhiệt độ… đều

là những phản xạ bẩm sinh được thực hiện sau khi sinh ra

Tuy mới sinh ra đứa trẻ hầu như bất lực không tự phát triểnThuvientailieu.net.vn

được, nhưng lại có khả năng tiếp nhận kinh nghiệm và hành vi đặcbiệt của con người.

2.Tình trạng bất phân (cảm giác không phân định):

Trẻ sơ sinh trong tình trạng bất phân khi cảm nhận mọi vật.Trong tháng đầu trẻ hầu như chưa tiếp nhận kích thích từ bênngoài, chỉ có nội cảm và tự cảm, chỉ khi nào kích thích bên ngoàiquá mạnh mới nhận ra

Ban đầu nội cảm chiếm ưu thế, về sau ngoại cảm chiếm ưu thế,nhưng những hoạt động nội cảm vẫn tiếp tục một cách vô thức

Hết tuần đầu, em bé bắt đầu có những phản ứng phân định.Đến hết tuần thứ 6 bé có thể cảm nhận được một số kích thích từmôi trường bên ngoài

Trẻ sớm nhận ra mặt người Khi lại gần dù đói hay no trẻ cũngphản ứng với bộ mặt người, còn những đồ vật khác thì không gâyphản ứng gì

Ở giai đoạn này cảm xúc và cảm giác còn hỗn hợp, nội cảm lấn

át ngoại cảm Nhưng ở vùng môi, miệng và họng, là nơi mà một kíchthích bên ngoài tạo ngay một phản ứng đặc trưng: tìm bú

Quá trình tiến từ tiếp cảm gần đến tiếp cảm xa đóng vai tròquan trọng trong sự phát triển Bé vừa bú vừa nhìn mẹ, hai cảmgiác ở miệng và mắt kết hợp lại Những lúc miệng rời vú, không còncảm giác gần, nhưng cảm giác xa vẫn còn Dần dần thị giác đóng vaitrò quan trọng, vì không bị dứt đoạn Đây là chỗ dựa đầu tiên choquan hệ với đối tượng Thuvientailieu.net.vn

3 Nhu cầu tiếp nhận các ấn tượng thế giới bên ngoài, nhu cầu gắn bó với người khác:

a Nhu cầu tiếp nhận các ấn tượng thế giới bên ngoài:

Nhu cầu này gắn liền với phản xạ định hướng Lúc đầu trẻ chỉ

có phản ứng nhìn khi có một vật sáng để gần và chỉ có phản ứngnghe khi có tiếng động to Nhờ đó nhu cầu tiếp nhận các ấn tượngxuất hiện, trẻ bắt đầu nhìn theo các vật di động hoặc phản ứng với

âm thanh, đặc biết là giọng nói của người lớn và rất thích nhìn vàomặt người

Dần dần trẻ đã có thể phân biệt được các âm thanh và mùi vịkhác nhau Tiếng nói chuyện bình thường, hoặc tiếng hát khe khẽcũng làm cho trẻ chú ý

Đặc điểm quan trọng của trẻ sơ sinh là thị giác và thính giácphát triển nhanh để tiếp nhận những ấn tượng bên ngoài, đó là nhờ

sự trưởng thành nhanh chóng của hệ thần kinh, trước hết là não bộ.Điều kiện thiết yếu để não bộ có thể phát triển bình thường là

sự luyện tập các giác quan để thu nhận các tín hiệu từ thế giới bênngoài Nếu đứa trẻ bị giữ trong tình trạng cô lập với thế giới bênngoài thì sẽ chậm phát triển một cách nghiêm trọng Do đó ngườilớn cần chú ý tạo ra và tổ chức các ấn tượng bên ngoài cho trẻ tiếpnhận để phát triển nhanh các phản xạ định hướng của trẻ vào thế

Thuvientailieu.net.vn

giới xung quanh.

b Nhu cầu gắn bó với người khác:

Lọt lòng mẹ trẻ đã có những ứng xử làm cho người lớn phảiquan tâm như mút, bám níu, mỉm cười, muốn được ôm ấp, vỗ về,thể hiện một nhu cầu gắn bó với người lớn Phản xạ rúc đầu vàongực mẹ, một mặt là để tìm vú, nhưng mặt khác là muốn áp sát vào

da thịt mẹ để được ôm ấp vỗ về Quan hệ với người mẹ qua xúc giác

là quan trọng vào bậc nhất và cũng được xuất hiện sớm nhất, hiệntượng đó là sự gắn bó mẹ con

Sự gắn bó mẹ con là mối quan hệ đầu tiên và quan trọng nhất,tạo điều kiện cho sự phát triển sau này của trẻ Thiếu đi sự gắn bónày, em bé sẽ khó phát triển bình thường, ngay cả sự sống còncũng gặp nhiều khó khăn M ối quan hệ gắn bó mẹ – con là một nhucầu gốc, có ngay từ đầu, lúc trẻ mới sinh ra

Như vậy, trong trường hợp bé bị tách khỏi mẹ quá sớm, thìđiều cần thiết là phải giúp cho trẻ tạo ra mối quan hệ gắn bó mẹ –con (Nhu cầu này cũng có thể thoả mãn được bởi người khác, miễn

là người đó có lòng yêu thương, sẵn lòng ôm ấp, vỗ về)

Trong mối quan hệ gắn bó mẹ – con, ở cả hai phía mẹ và conđều phát ra tín hiệu cho nhau Thông qua những tín hiệu phát ra từ

mẹ và con, nhiều công trình nghiên cứu đã tổng kết được bốn kiểuquan hệ gắn bó mẹ- con như sau:

+ Kiểu thứ nhất: Tín hiệu phát ra ở mẹ và con đều mạnh.Nghĩa là nhu cầu gắn bó của cả hai mẹ con đều tỏ ra bức thiết.Thuvientailieu.net.vn

Trong trường hợp này mối quan hệ gắn bó mẹ – con được thiết lậpmột cách dễ dàng, thuận lợi Kiểu này thường thấy ở những cặp mẹcon sinh nở bình thường, mẹ tròn con vuông, xuất phát từ lòng ước

ao mong đợi của người mẹ đối với sự ra đời của đứa con

+ Kiểu thứ hai: Tín hiệu phát ra từ người mẹ thì mạnh mà từngười con thì lại yếu Thường thì đây là trường hợp của những trẻ

bị thiếu tháng hay khuyết tật bẩm sinh Trong trường hợp nàyngười mẹ nên giao tiếp với con một cách nhẹ nhàng, từ tốn

+ Kiểu thứ ba: Tín hiệu của con thì mạnh, nhưng tín hiệu của

mẹ lại yếu Kiểu này thường xảy ra ở những người mẹ có con mộtcách bất đắc dĩ, có con không theo ý muốn… Trong trường hợpnày người mẹ thường lạnh lùng, thờ ơ với con, không muốn giaotiếp với con Vì không nhận được tín hiệu đáp lại của người mẹ, tínhiệu phát ra của đứa bé yếu dần đi, có khi mất hẳn và bé lâm vàotình trạng ủ ê, mệt mỏi, dễ mắc phải chứng bệnh “trầm cảm”

+ Kiểu thứ tư: Tín hiệu phát ra đều yếu ở cả mẹ và con Đâythực sự là một tai hoạ Cần phải có biện pháp khơi dậy tín hiệu ở

cả hai phía Trường hợp này rất cần sự hỗ trợ của những ngườixung quanh, cần cả thầy thuốc lẫn những nhà tâm lý học

Tạo ra được những quan hệ gắn bó mẹ – con ngay từ nhữngngày đầu trẻ mới ra đời là một cách phòng ngừa tốt nhất, tránh chotrẻ nguy cơ chậm phát triển hay phát triển lệch lạc về sinh lý cũngnhư tâm lý sau này

Nhu cầu gắn bó mẹ – con là cơ sở nảy sinh nhu cầu giao tiếpgiữa em bé với những người xung quanh Dần dần ở trẻ hình thànhnên những phản ứng vận động xúc cảm đặc biệt hướng tới người

Thuvientailieu.net.vn

lớn Phản ứng này được gọi là phức cảm hớn hở Sự xuất hiện phứccảm hớn hở cũng là lúc chuyển từ thời kỳ sơ sinh bước sang thời

kỳ mới: tuổi hài nhi

II ĐẶC ĐIỂM PHÁT TRIỂN TÂM LÝ CỦA TRẺ HÀI NHI: (2 – 15 tháng)

1 Giao tiếp xúc cảm trực tiếp với người lớn là hoạt động chủ đạo.

Giao tiếp với người lớn là một nhu cầu bức thiết của trẻ Sở dĩ

có nhu cầu này là do yêu cầu khách quan của cuộc sống, trẻ em cầnphải được chăm sóc thường xuyên của người lớn mới thoả mãnđược những yêu cầu của cơ thể, mặt khác cũng lại do cư xử củangười lớn, đã khơi gợi ở trẻ những xúc cảm ban đầu

Giao tiếp trực tiếp với người lớn có ảnh hưởng mạnh mẽ đến

sự phát triển tâm lý của trẻ Đặc biệt là về mặt xúc cảm

Từ nhu cầu tiếp xúc da thịt với người lớn đến giao tiếp thực

sự với người lớn, khi mà trẻ đã có những phương thức giao tiếp làmột bước phát triển rõ rệt từ tuổi sơ sinh đến tuổi hài nhi Tronggiao tiếp với người lớn, trẻ tiếp nhận được những sắc thái xúc cảmkhác nhau của người lớn, rồi dần dần trẻ cũng thể hiện được nhữngxúc cảm khác nhau của mình

Vào khoảng tháng thứ 6 đến tháng thứ 8, ở trẻ xuất hiện mộthiện tượng mới: lúc có người lạ đến gần trò chuyện với bé, bé khôngmỉm cười ngay như trước mà tỏ ra sợ hãi, từ chối không muốn giaoThuvientailieu.net.vn

tiếp Đây là một mốc quan trọng trong quá trình phát triển cảmxúc.

Sự sợ hãi trước một người lạ cho thấy rằng đã xuất hiện ranhgiới giữa bản thân và vật thể xung quanh, cũng tức là xuất hiện mộtbản ngã thô sơ (cũng có thể gọi là cái “ tôi”, tuy còn mờ nhạt

Cùng với giao tiếp trực tiếp với người lớn, dần ở trẻ xuất hiệnnhu cầu sờ mó, cầm nắm các đồ vật Từ đó nhu cầu giao tiếp trựctiếp sẽ nhường chỗ cho giao tiếp với đồ vật, tức là giao tiếp vớingười lớn để tiếp xúc với đồ vật Lúc này người lớn trở thành khâutrung gian giữa trẻ và đồ vật Sự giao tiếp này dần dần trở thànhhoạt động phối hợp giữa người lớn và trẻ em Người lớn dẫn dắtđứa trẻ đến với thế giới đồ vật và hướng dẫn nó biết hành động vớicác đồ vật đơn giản

Nhờ hoạt động phối hợp với người lớn, ở trẻ nảy sinh khảnăng bắt chước hành động của người lớn Khả năng này là điều kiệnquan trọng để tiếp thu những điều dạy dỗ của người lớn, mở rộngvốn kinh nghiệm của trẻ

Khả năng bắt chước những hành động của người lớn được pháttriển mạnh trong suốt thời kỳ hài nhi Đến cuối tuổi này thì sự bắtchước tăng lên rõ rệt (chải tóc giống mẹ, đọc sách giống bố…)

Như vậy hành động của người lớn xung quanh đã ảnh hưởngrất lớn đến sự hình thành và phát triển những phẩm chất tâm lý củatrẻ

Trong quá trình giao tiếp, người lớn luôn hướng dẫn, uốn nắnhành vi của trẻ, bằng con đường đó, đứa trẻ dần dần dần hình thànhđược những thói quen tốt và học cách ứng xử đúng đắn

Thuvientailieu.net.vn

Tóm lại: Trong suốt thời kỳ hài nhi nếu không có sự tiếp xúcvới người lớn thì sự phát triển tâm lý của trẻ không thực hiện được.Giao tiếp với người lớn được coi là điều kiện tiên quyết để trưởngthành.

2 S ự phát triển vận động, hành động với đồ vật và sự định hướng vào môi trường xung quanh:

Sự tiến bộ của những vận động và hành động của trẻ hoàn toànphụ thuộc vào sự hướng dẫn của người lớn Nếu người lớn thườngxuyên chú ý tới trẻ và tổ chức hành động cho trẻ thì những vậnđộng và hành động của trẻ có những bước tiến rõ rệt và đóng vai tròtích cực trong sự phát triển tâm lý

Bò là cách vận động đầu tiên của trẻ Thường thì khoảng 7 – 8tháng trẻ bắt đầu biết bò Thoạt tiên là trườn, sau đó là bò lồm cồm

cả hai chân và hai tay Trước khi biết đi, trẻ học cách đứng dậy trênhai chân có vịn, rồi không cần vịn tay, đi men rồi sau đó chậpchững từng bước một Quá trình này rất cần sự giúp đỡ của ngườilớn

Trong những tháng đầu tiên trẻ khám phá môi trường xungquanh bằng thị giác, thính giác và vị giác Sau tháng thứ ba trẻ bắtđầu dùng hai tay để sờ mó đồ vật Đến tháng thứ tư trẻ bắt đầunắm lấy đồ vật, có khi nắm đồ vật trong tay một hồi lâu, tuy vậytrẻ vẫn chưa hoàn toàn làm chủ hành động nắm Từ tháng thứ sáutrở đi thì động tác nắm được cải thiện hơn Càng về cuối năm độngtác nắm càng chính xác hơn.Thuvientailieu.net.vn

Khi trẻ có thể cầm nắm đồ vật trong tay thì nó bắt đầu thaotác với đồ vật bằng tay Những thao tác đầu tiên rất đơn giản (cầmlấy rồi buông ra), sau đó thao tác trở nên phức tạp hơn (đẩy đồ vật

Cần chú ý rằng quá trình phát triển vận động, thao tác với đồvật và định hướng vào môi trường xung quanh tự trẻ không thểthực hiện được mà phải có sự hướng dẫn kích thích về tình cảm vàtrí tuệ của người lớn

Nhờ người lớn hướng dẫn, tổ chức vận động và thao tác với đồvật, đứa trẻ đã có những biểu tượng đầu tiên về thế giới xung quanh,làm xuất hiện những hình thái đầu tiên của hoạt động tâm lý, giúptrẻ định hướng được vào thế giới này và tạo nên những tiền đề đểtrẻ tiếp nhận những loại kinh nghiệm lịch sử – xã hội khác nhau ởnhững giai đoạn sau này

3 Hình thành những tiền đề để lĩnh hội ngôn ngữ:

Nhu cầu giao tiếp với người lớn và sự định hướng vào môiThuvientailieu.net.vn

trường xung quanh ngày càng tăng đã làm nảy sinh khả năng nói ởtrẻ Khi giao tiếp, trẻ thường thích thú chăm chú lắng nghe và bắtchước những âm thanh trong lời nói của những người xung quanh

Những cuộc “trò chuyện” giữa người lớn với trẻ hài nhi đãkhêu gợi ở đứa trẻ những trạng thái cảm xúc tích cực, sự thích thúđược giao tiếp với người lớn và bắt đầu có những phản ứng lại vớinhững sắc thái tình cảm khác nhau trong lời nói của người lớn

Càng về cuối năm, đứa trẻ càng thích giao tiếp với người lớnbằng những âm bập bẹ Âm bập bẹ có ý nghĩa vô cùng to lớn đốivới sự phát triển ngôn ngữ sau này

Sự thông hiểu lời nói của trẻ xuất hiện trên cơ sở của việc phốihợp hoạt động của tri giác nhìn và nghe

Lúc đầu, trẻ hài nhi nghe ngôn ngữ như những âm thanh nào

đó Ngữ âm là yếu tố đầu tiên quyết định thái độ phản ứng của trẻtức quyết định sự hiểu ngôn ngữ của trẻ

Cuối tuổi hài nhi, mối liên hệ giữa tên đối tượng và chính bảnthân đối tượng trở nên rõ ràng và phong phú hơn Đó là hình thứcđầu tiên của sự thông hiểu ngôn ngữ

Như vậy trong quá trình giao tiếp xúc cảm trực tiếp với ngườilớn sự thông hiểu ngôn ngữ của trẻ dần dần mang tính tích cực hơn

và trở thành một trong những phương tiện quan trọng để mở rộngkhả năng giao tiếp của trẻ với những người xung quanh

Tóm lại: Sự phát triển tâm lý của trẻ trong năm đầu tuy cònđơn sơ nhưng rất quan trọng, song song với tiến tới độc lập về mặtsinh học của con người, ở giai đoạn này chủ yếu là tạo ra những tiền

đề cần thiết để sau này hình thành nên những chức năng tâm lý của

Thuvientailieu.net.vn

1 Hoạt động với đồ vật là hoạt động chủ đạo:

a Tuổi nhà trẻ, mối quan hệ của trẻ với đồ vật có chức năngnhất định và phương thức sử dụng tương ứng, với sự hướng dẫncủa người lớn trẻ hướng hoạt động của mình vào việc nắm cách sửdụng đồ vật và ngày càng giống với cách sử dụng đồ vật của ngườilớn-gọi là hoạt động với đồ vật(hoạt động có đối tượng)

b Hoạt động chủ đạo của tuổi này là hoạt động có đối tượng

vì nhờ nó các chức năng của đồ vật lần đầu tiên được bộ lộ và đồvật trở thành đối tượng thu hút sự chú ý của trẻ, giúp trẻ khám phátìm tòi,nhờ đó tâm lý trẻ phát triển mạnh đặc biệt phát triển trí tuệ

c Điều quan trọng khi lĩnh hội những hành động sử dụng đồvật trẻ lĩnh hội những qui tắc hành vi trong xã hội.Đồ chơi đối vớitrẻ rất cần thiết giúp trẻ khám phá chức năng và phương thức sửdụng,tuy nhiên người lớn cần mạnh dạn cho trẻ tiếp xúc vật thật và

đồ chơi có nhiều thao tác nhằm kích thích trẻ hành động

Thuvientailieu.net.vn

2 Các loại hành động với đồ vật:

Sự tiếp xúc thế giới xung quanh càng rộng thì phương thứchành động với đồ vật càng phong phú,trong đó những hành độngthiết lập các mối tương quan và những hành động công cụ là hoạtđộng có ý nghĩa đặc biệt đối với sự phát triển của trẻ

a Hành động thiết lập các mối tương quan

+ Đó là những hành động đưa hai hoặc nhiều đối tượng vàonhững mối tương quan nhất định trong không gian

+ Ở tuổi hài nhi, trẻ đã bắt đầu thực hiện hành động với đồ vậtnhư

Tháo, lắp nhưng trẻ chưa biết đến các thuộc tính của đồ vật, chưabiết chọn đồ vật theo hình dáng, kích thước…

+ Đến tuổi nhà trẻ, trẻ đã biết tính đến các thuộc tính của đốitượng trong mối tương quan của đồ vật Đây là hành động khámphá phức tạp vì phải điều chỉnh bằng chính kết quả thu được do đócần phải được sự giúp đỡ của người lớn như làm mẫu, giúp trẻ thựchiện hành động… Sự lĩnh hội những hành động thiết lập mối tươngquan của trẻ phụ thuộc vào phương pháp dạy dỗ của người lớn nhờ

đó các chức năng tâm lý: tri giác, trí nhớ, tưởng tượng, tư duy trựcquan hành động phát triển

b Hành động công cụ:

Thuvientailieu.net.vn

+ Hành động công cụ là hành động trong đó một đồ vật nào đóđược sử dụng như một công cụ để tác động lên các đồ vật khác.

+ Trẻ mới chỉ học cách sử dụng một số công cụ sơ đẳng nhấtđịnh như thìa,cốc,bút nhưng vẫn có ý nghĩa lớn đối với sự pháttriển tâm lý vì những công cụ đó đã có những đặc điểm chung củamọi công cụ: cách thức dùng chúng do xã hội qui định và cấu tạocủa công cụ do phương thức sử dụng qui định

+Công cụ là khâu trung gian giữa bàn tay với đồ vật mà trẻ cầntác động tới và sự tác động đó diễn ra tuỳ thuộc vào cấu tạo củacông cụ

Ví dụ: dùng thìa xúc cơm khác xa dùng tay bốc cơm cho vàomiệng

Vì vậy việc sử dụng công cụ đòi hỏi thay đổi hoàn toàn độngtác của bàn tay,làm cho bàn tay phục tùng cấu tạo của công cụ, nếutrẻ biết chú ý đến mối quan hệ giữa công cụ và đối tượng mà hànhđộng hướng tới.Vì vậy cần sự hướng dẫn có hệ thống của người lớn.+Hành động công cụ mà trẻ nắm được chưa hoàn toàn thànhthạo,còn phải tiếp tục.Song quan trọng trẻ nắm được chính nguyêntắc của việc sử dụng công cụ(nguyên tắc hoạt động cơ bản của conngười)

3 Đi theo tư thế thẳng đứng - Hình thái vận động đặc trưng của con người:

+ Cuối tuổi hài nhi, một số trẻ đã bắt đầu đi chập chững Đi làhình thái vận động đặc trưng của con người,không có sẵn trong

Thuvientailieu.net.vn

chương trình di truyền Việc điều khiển các cử động đi vẫn chưađược hình thành, vì thế đứa trẻ luôn luôn bị mất thăng bằng Ngườilớn cần dìu dắt trẻ đi từng bước một và kịp thời cổ vũ khi trẻ điđược vài bước từ đó trẻ cảm thấy thích đi, không chán nản mặc dù

bị ngã lên ngã xuống Dần dần động tác đi lấn át động tác bò và trởthành phương thức cơ bản để di chuyển

+ Động tác đi ngày càng tiến bộ, trẻ đã làm chủ được thân thểcủa mình, bước đi của trẻ mạnh dạn hơn, vận động được thực hiện

và không gây căng thẳng nữa.Trẻ không những đi mà còn chạy vìchạy dễ lấy thăng bằng hơn đi, do đó người lớn cần tập cho trẻnhững động tác khéo léo, linh hoạt Đây là bước tiến cơ bản nhằmlàm cho trẻ độc lập về mặt sinh học và là một bước quan trọngtrong việc xã hội hoá đứa trẻ

Trẻ được giao tiếp tự do và độc lập với thế giới bên ngoài,phát triển những khả năng định hướng trong không gian Trẻ có thểkhám phá thế giới đồ vật phong phú hơn và hành động với đồ vậtnhiều hơn, tiếp thu nhiều kinh nghiệm, nắm những kỹ năng sử dụng

đồ vật; trẻ giao tiếp với nhiều người xung quanh giúp phát triển nhucầu giao tiếp ngôn ngữ

Trẻ biết đi là một bước trưởng thành về sinh học và mặt xã hộivới tư cách là một con người thực sự, có tính độc lập trong việcchiếm lĩnh thế giới đồ vật và giao tiếp với những người xung quanh

II S Ự PHÁT TRIỂN TÂM LÝ TRẺ TUỔI NHÀ TRẺ DƯỚI ẢNH HƯỞNG CỦA HOẠT ĐỘNG VỚI ĐỒ VẬT:

Thuvientailieu.net.vn

1.S ự phát triển ngôn ngữ của trẻ nhà trẻ:

+ Ở giai đoạn này, trẻ nảy sinh nhu cầu giao tiếp với người lớnbằng ngôn ngữ đồng thời với sự phát triển nhu cầu giao tiếp bằngngôn ngữ, việc tích luỹ các biểu tượng do hoạt động với đồ vậtmang lại có ý nghĩa lớn đối với sự phát triển ngôn ngữ của trẻ Cácbiểu tượng đó tạo cơ sở để lĩnh hội nghĩa của các từ và liên kếtchúng với hình ảnh của các sự vật, hiện tượng xung quanh Ngônngữ của trẻ phần lớn phụ thuộc vào sự dạy bảo của người lớn Đểkích thích trẻ nói người lớn cần đòi hỏi trẻ phải bày tỏ nguyện vọngcủa mình bằng lời nói

+ Ngôn ngữ của trẻ phát triển theo hai hướng chính: Hoànthiện sự thông hiểu lời nói của người lớn và hình thành ngôn ngữtích cực riêng của đứa trẻ

a Trong khi hoạt động với đồ vật, trẻ thường gặp những tìnhhuống cụ thể trong đó các đồ vật và các hành động với đồ vật chưathể tách rời nhau Vì vậy trẻ không thể lĩnh hội các từ biểu đạt đồvật riêng, hành động riêng mà chỉ có thể lĩnh hội ngôn ngữ biểu đạt

Thuvientailieu.net.vn

sự phục tùng của trẻ đối với lời chỉ của người lớn ngày càng vữngchắc hơn.

Ở trẻ hai tuổi, lời nói có tác dụng khởi động dược thực hiện dễdàng hơn so với lời nói có tác dụng kiềm hãm hành động

Ở trẻ ba tuổi, trẻ có khả năng hiểu lời nói tách khỏi tình huống

cụ thể,thì việc chỉ dẫn của người lớn mới bắt đầu điều chỉnh hành vicủa trẻ trong những điều kiện khác nhau Sự thông hiểu lời nói củangười lớn được biến đổi về chất, trẻ hiểu những từ riêng biệt và cóthể thực hiện hành động với đồ vật theo sự hướng dẫn của ngườilớn, giúp trẻ sử dụng ngôn ngữ như phương tiện cơ bản để nhậnthức thế giới

b Hoạt động với đồ vật của trẻ càng phong phú thì giao tiếpvới người lớn càng được mở rộng thúc đẩy trẻ lĩnh hội ngôn ngữ vàkích thích trẻ nói, đây là thời kỳ phát cảm ngôn ngữ.Trẻ luôn đòihỏi biết tên đồ vật và cố gắng nói để hỏi tên đồ vật đó, khi gọi đứngtên đồ vật hiện tượng xung quanh trẻ rất thích thú ,vốn từ được mởrộng và phát âm ngày chính xác hơn

+Ở tuổi này, trẻ nói còn lệch âm, vốn từ ít, chưa nắm vữngngữ pháp ( hiện tượng nói ngược) Đến 3 tuổi, ngôn ngữ của trẻphát triển mạnh giúp trẻ phát triển các hình thức ngữ pháp, trẻ nóiđược những câu phức tạp.Ngôn ngữ đã trở thành một phương tiệngiao tiếp, phát triển các chức năng tâm lý

2 Phát triển trí tuệ của tuổi nhà trẻ:

Cuối tuổi hài nhi, trẻ bắt đầu tri giác thuộc tính của đồ vậtThuvientailieu.net.vn

xung quanh nắm được các mối quan hệ đơn giản nhất giữa những đồvật Cuối tuổi nhà trẻ, do nắm vững hoạt động với đồ vật và mởrộng giao tiếp ngôn ngữ tạo điều kiện phát triển trí tuệ Những dạnghành động tri giác, tư duy đang hình thành là biểu hiện rõ rệt nhấtcủa sự phát triển trí tuệ

a Sự phát triển tri giác và sự hình thành những biểu tượng về cácthuộc tính của các đồ vật

+ Tuổi ấu nhi, tri giác còn sơ sài, trẻ mới chỉ nhận được cácdấu hiệu nào đó của đồ vật, có tính chất ngẫu nhiên bề ngoài.Trigiác trẻ được đầy đủ dần nhờ trẻ nắm được hoạt động với đồ vật,lĩnh hội phương thức sử dụng và tri giác kích thước hình dáng của

nó, trẻ lựa chọn liên kết các đối tượng cho phù hợp với hình dáng,

độ lớn, màu sắc, vị trí của chúng trong không gian Đó là nhữnghành động định hướng bên ngoài,tạo tiền đề thiết lập những hànhđộng định hướng bên trong sau này

+ Trẻ cần được sự hướng dẫn của người lớn,giúp trẻ sử dụngcác đồ chơi có các thao tác tháo lắp các bộ phận để trẻ so sánh lựachọn phù hợp, hình thành những hành động định hướng bên ngoàinhằm tìm hiểu các thuộc tính của đối tượng

+ Dần dần kiểu tri giác mới hình thành, trẻ dùng mắt để lựachọn đối tượng phù hợp hành động, đó là hành động bằng mắt đượcphát triển mạnh tuổi lên 3 Hành động định hướng bằng mắt giúptrẻ tích luỹ nhiều biểu tượng về các đối tượng và so sánh các vậtkhác Cần cho trẻ làm quen với tính đa dạng của đồ vật như phânbiệt màu,các hình…

Thuvientailieu.net.vn

+ Tri giác bằng tai phát triển, trẻ tri giác mối quan hệ giữa các

âm thanh theo độ cao, cần giúp trẻ bằng các bài hát đơn giản, hấpdẫn và chỉ cho trẻ phân biệt những âm thanh có độ cao khác nhauphát ra từ những đội tượng quen thuộc

b Phát triển tư duy của tuổi nhà trẻ:

Cuối tuổi hài nhi trẻ đã biết sử dụng mối liên hệ giữa các đốitượng để đạt mục đích như kéo rổ để lấy quả cam đựng trong đó.Đến tuổi nhà trẻ, trẻ đã biết xác lập các mối quan hệ chưa có sẵngiữa các đồ vật để giải quyết nhiệm vụ như lấy gậy khều quả bóngrơi vào gầm bàn

Người lớn cần đưa ra những mẫu hành động cho trẻ bắt chước,trẻ còn biết xác lập những mối liên hệ mới giữa các đối tượng nhờviệc thử thực tế với những hành động bằng tay, gọi là tư duy trựcquan - hành động nhờ đó tâm lý bên trong như trí nhớ, tư duy,tưởng tượng hình thành

Cuối tuổi nhà trẻ bắt đầu xuất hiện hành động tư duy đượcthực hiện trong óc ( tư duy trực quan - hình tượng) như lấy vậttrên cao trẻ có thể dự đoán là dùng que để khều

Trong sự hợp nhất trong óc những đồ vật ,hành động cónhững dấu hiệu bề ngoài giống nhau, việc lĩnh hội các từ giữ vai tròquan trọng vì ý nghĩa của từ mà người lớn dạy cho trẻ được dùngvới ý nghĩa khái quát như từ đồng hồ chỉ các loại đồng hồ.Người lớncần giúp trẻ nhận ra tên gọi chung cho nhiều đồ vật cùng công dụng

Đặc điểm phát triển tư duy của trẻ gắn liền với hoạt động với

đồ vật, quan trọng là việc thực hiện những hành động công cụ

III XUẤT HIỆN TIỀN ĐỀ CỦA S Ự HÌNH THÀNH NHÂN CÁCH:

1.S ự hình thành thế giới nội tâm:

Trẻ lên 2 tuổi đã có thể hành động dưới ảnh hưởng của những

ấn tượng trực tiếp bên ngoài và của những mô hình được giữ lạitrong trí nhớ làm cho thế giới nội tâm được hình thành, hành vi củatrẻ được cải tiến.Trí nhớ lúc này giúp trẻ tìm thấy vị trí của mìnhtrong thế giới đồ vật và những người xung quanh,trẻ bắt đầu nhận ramối quan hệ giữa quá khứ, hiện tại ,tương lai Trẻ bắt đầu hìnhthành một cấu tạo tâm lý bên trong có tác dụng chi phối hành vi của

nó tức là xuất hiện động cơ,trẻ hành động chưa có động cơ rõ ràng.Thế giới nội tâm qui định thái độ riêng của trẻ khi tiếp nhậntác động bên ngoài và tác động giáo dục của người lớn.Trẻ tiếp nhậntác động đó tuỳ theo tác động đó đáp ứng các nhu cầu, hứng thú đãhình thành ở trẻ từ trước.Về sau trẻ mới hình thành những đặc điểmtâm lý giúp trẻ phối hợp các loại động cơ với nhau, làm cho động cơnày phục tùng động cơ khác

M ột đặc điểm nổi bật trong hành vi của trẻ là hành động bộcphát do ảnh hưởng của tình cảm và ý muốn nảy sinh từ hoàn cảnhtrực tiếp vì thế hành vi của trẻ phụ thuộc vào hoàn cảnh bênngoài.Người lớn cần dỗ trẻ bằng cách đưa cho trẻ đồ chơi kích thíchThuvientailieu.net.vn

sự chú ý của trẻ.

Trẻ đã thực hiện những hành động hướng tới những mục đíchđược chỉ ra bằng lời nói nhưng trẻ thường không làm đến nơi theo ýban đầu ,thế giới nội tâm của trẻ tuy đã hình thành nhưng chưa ổnđịnh

Tuổi hài nhi trẻ bắt đầu có tình yêu đối với những người gầngũi ,đến tuổi nhà trẻ tình yêu đó có thêm hình thái mới ,trẻ mongđược khen ngợi và sợ khi người lớn tỏ ra không bằng lòng, trẻ bộc lộthiện cảm bằng cách dỗ dành chia sẻ đồ chơi cho bạn Lời khen củangười lớn giúp hình thành tình cảm tự hào của trẻ nhờ đó trẻ luôn

cố gắng làm việc tốt, trẻ còn xuất hiện tình cảm xấu hổ, cần giáo dụctốt giúp tình cảm trẻ phát triển mạnh thúc đẩy thực hiện hành độngtốt

2 S ự xuất hiện tự ý thức của tuổi nhà trẻ:

Điểm quan trọng nhất trong sự phát triển của trẻ là lúc trẻ bắtđầu ý thức được mình , trẻ nhận ra cái “tôi”như khi xưng hô Trẻnhận ra tên gọi của mình là gắn liền với bản thân như một nhâncách.Trẻ đã có khả năng tự mình thực hiện những hành động với đồvật ,có thói quen tự phục vụ trong trường hợp đơn giản ý thức nàybộc lộ khi trẻ biết bắt đầu nói đến mình theo ngôi thứ nhất như

“con” ,”cháu”, “em”…

Hoạt động của trẻ hướng tới thế giới bên ngoài và hướng tớibản thân mình ,bắt đầu tự nhận thức như trẻ muốn thực hiện cáchành động với đồ vật và chú ý sự thay đổi mà trẻ tạo ra như tắt bậtThuvientailieu.net.vn

đèn, nhờ giao tiếp bằng ngôn ngữ quan hệ của trẻ càng được mởrộng giúp trẻ nhận ra mình là một chủ thể.Trẻ tự tìm hiểu cơ thểmình mang lại cho trẻ những tri thức và kinh nghiệm để hình thành

sự tự ý thức

Trẻ biết tự nhận xét mình nghe theo lời của người lớn và sau

đó tự liên hệ mình với các nhân vật trong truyện, cần khuyến khíchtrẻ làm theo yêu cầu của mình M ong muốn được khen trở thànhnhu cầu và cố gắng để đạt được nhờ đó trẻ có thể bỏ tính xấu họctính tốt , khả năng này còn hạn chế , người lớn cần kiên trì, nhắcnhở nhiều lần để trẻ làm xong phần việc được giao Trẻ được giáodục tốt luôn muốn trở thành bé ngoan dẫn đến sự phát triển lòng tựtrọng làm cho hành vi của trẻ trở nên tốt đẹp.Trẻ còn muốn hiểu vềbản thân trong quá khứ và mong muốn trong tương lai , cần dạy trẻbiết liên hệ hành vi đã có ,hiện có và sẽ có là phương hướng quantrọng giúp trẻ phát triển về mặt xã hội

3 Nguyện vọng độc lập và khủng hoảng của tuổi lên 3:

Khi trẻ “tách” mình khỏi người lớn và có ý thức về khả năngchính mình đồng thời xuất hiện thái độ mới với người lớn.Trẻ muốngiống và làm như người lớn, muốn độc lập tự chủ như trẻ hay nói:

”Con tự rửa tay…” Đây là dấu hiệu của sự trưởng thành nhưng lạixuất hiện tính bướng bỉnh do muốn làm theo ý mình, muốn dànhmọi vật về mình Người lớn cần tôn trọng tính độc lập của trẻ vàbiết cách hướng dẫn trẻ tự làm một số việc đơn giản thì trẻ vẫn biếtvâng lời mà tính độc lập vẫn phát triển Nếu được giáo dục đúngThuvientailieu.net.vn

đắn ,người lớn kịp thời nhận thấy những khả năng mới của trẻ vàthoả mãn nhu cầu muốn độc lập tự chủ, tạo ra những hình thứchoạt động mới, quan hệ mới với người lớn thì sự khủng hoảng sẽđược rút ngắn và vượt qua một cách nhẹ nhàng

Sự tách được bản thân mình ra khỏi người khác, sự tự nhậnthức về mình, mong muốn độc lập tự chủ là một bước ngoặt trong

sự phát triển tâm lý, tạo tiền đề cho sự hình thành nhân cách giaiđoạn tiếp theo

B à i 5 : CÁ C DẠN G HOẠT ĐỘN G CỦA TRẺ MẪU GIÁO

I HOẠT ĐỘNG VUI CHƠI LÀ HOẠT ĐỘNG CHỦ ĐẠO:

Vui chơi là hoạt động chủ đạo không chỉ vì trẻ mẫu giáo dànhnhiều thời gian cho nó, mà chính là trò chơi mà tung tâm là trò chơiđóng vai theo chủ đề đã gây ra những biến đổi về chất trong tâm lýcủa trẻ Nó chi phối các dạng hoạt động khác làm cho chúng mangmàu sắc độc đáo của tuổi mẫu giáo

1 Đặc điểm của hoạt động vui chơi của trẻ mẫu giáo:

Thuvientailieu.net.vn

a.Vui chơi là dạng hoạt động không mang tính bắt buộc , trẻ

tham gia nhiệt tình do chính sức hấp dẫn của trò chơi

Ví dụ: Trò chơi ” khám bệnh ” hấp dẫn trẻ là việc bác sĩ đeoống nghe vào tai, đặt ống nghe lên ngực người bệnh

Vậy động cơ của vui chơi nằm ngay trong quá trình hoạt động ,nên trò chơi mang tính tự nguyện rất cao, mang lại niềm vui sướngcho trẻ Đây là tính chất đặc biệt của vui chơi

b Đối với trẻ, trò chơi là một dạng hoạt động mang tính tự

lập Trong khi chơi, trẻ mẫu giáo thể hiện rõ ý thức làm chủ, trẻhoạt động hết mình, tích cực và độc lập Trong hoạt động vui chơi,người lớn chỉ có thể gợi ý, hướng dẫn mà thôi

Tác dụng giáo dục của người lớn trong hoạt động vui chơi là ởchỗ người lớn biến những yêu cầu giáo dục thành nội dung của hoạtđộng vui chơi và hướng dẫn tổ chức cho trẻ vui chơi sao cho vừathoả mãn những nhu cầu hứng thú của trẻ, mà lại đạt được nhữngyêu cầu giáo dục

c Trong trò chơi đóng vai theo chủ đề, đòi hỏi phải có sự phối

hợp giữa các thành viên trong trò chơi với nhau Trò chơi đối vớitrẻ mẫu giáo thường phản ánh một mặt nào đó của xã hội người lớnxung quanh, mà hoạt động của người lớn thì bao giờ cũng mang tínhchất xã hội Bởi vậy, để tiến hành một trò chơi nhằm mô phỏng lạiđời sống xã hội thì nhất thiết phải có nhiều trẻ em tham gia Tínhhợp tác là một nét phát triển mới, một nét tiêu biểu trong vui chơicủa trẻ mẫu giáo

d Trò chơi của tuổi mẫu giáo mang tính chất ký hiệu – tượng

trưng Trong khi chơi, mỗi đứa trẻ đều tự nhận cho mình một vai

Thuvientailieu.net.vn

nào đó và thực hiện hành động phù hợp với vai chơi, nhưng đấy chỉ

là hành động giả vờ Trong khi chơi, trẻ còn lấy vật này thay thếvật kia và tự đặt tên cho vật thay thế, rồi sử dụng vật thay thế đócho phù hợp với tên gọi của nó

Tất cả những điều giả vờ trên lại mang một ý nghĩa rất thực, vì

nó phản ánh một sự việc có thực đã xảy ra như vậy trong cuộcsống thực Đó chính là sự ra đời của chức năng mới của ý thức:Chức năng ký hiệu – tượng trưng

2 Cấu trúc của trò chơi đóng vai theo chủ đề:

a Chủ đề và nội dung trò chơi đóng vai theo chủ đề(ĐVTCĐ):

Trò chơi ĐVTCĐ của trẻ mẫu giáo có thể phản ánh cuộc sốngxung quanh khá đa dạng với các mảng hiện thực hết sức phong phú.Các mảng hiện thực được phản ánh vào trong trò chơi được coi làchủ đề của trò chơi Do đó, chủ đề của trò chơi cũng mang tínhmuôn màu muôn vẻ, phạm vi hiện thực mà trẻ tiếp xúc càng rộngbao nhiêu thì các chủ đề trò chơi thường phong phú bấy nhiêu.Cùng một chủ đề nhưng ở mỗi lứa tuổi trẻ lại tái tạo các mặt rấtkhác nhau của hiện thực cuộc sống

Bên cạnh chủ đề chơi còn phải chú ý thêm về mặt nội dung.Nội dung của trò chơi là những hoạt động của người lớn mà đứa trẻnhận thức được và phản ánh vào trò chơi của mình Đó là nhữnghành động của người lớn với các đồ vật, những mối quan hệ giữa họThuvientailieu.net.vn

với nhau, những yếu tố đạo đức, thẩm mỹ…

Đối với nội dung trò chơi ta cần phải quan tâm xem xét khíacạnh tích cực hay tiêu cực của mảng hiện thực mà trẻ em tái tạo.Nếu không quan tâm thì trẻ có thể chơi những trò chơi tiêu cực nhưsay rượu, nhảy tàu điện, bố mẹ cãi nhau…

b Vai chơi và hành động chơi:

Vai chơi là yếu tố quan trọng để tạo nên trò chơi Đóng vai cónghĩa là tái tạo lại hành động của một người lớn với các đồ vật trongnhững mối quan hệ nhất định với những người xung quanh Trongvai chơi trẻ nhận làm một chức năng xã hội của một người nào đó,thường là chức năng mang tính chất nghề nghiệp Đóng vai là conđường giúp trẻ thâm nhập vào cuộc sống của người lớn xung quanh

M uốn trở thành một vai nào đó trong trò chơi, điều quan trọng

là trẻ phải biết thực hiện hành động của vai đó Những hành độngnày xuất phát từ hành động thực tế mà trẻ đã trông thấy trong cuộcđời thực hay nghe kể lại Những thao tác của hành động lại phụthuộc vào đồ chơi, như vậy hành động chơi và cả thao tác chơi đềuphải phù hợp với điều kiện thực tế, cũng có nghĩa là để thực hiệnvai chơi trẻ không hành động tuỳ tiện mà hành động chơi phải xuấtphát từ vai chơi Vai chơi trong trò chơi quy định hành động của trẻđối với đồ vật và đối với bạn cùng chơi

Tuy nhiên đây chỉ là hành động mô phỏng, do đó nó khôngđòi hỏi phải có thao tác đúng kỹ thuật , mà chỉ cần phỏng theo hìnhthức của nó và mang tính khái quát.Thuvientailieu.net.vn

Chính tính khái quát và ước lệ của hành động chơi cho phéptrẻ tiến hành trò chơi trong những điều kiện các đồ chơi khác nhau.

c Những mối quan hệ qua lại của trẻ trong trò chơi: + Nhữngquan hệ chơi: Đó là những quan hệ qua lại của các vai trong trò chơitheo một chủ đề nhất định, mô phỏng mối quan hệ của người lớntrong xã hội

+ Những quan hệ thực: Đó là những quan hệ qua lại giữanhững trẻ là những người tham gia trò chơi, những người bạn cùngthực hiện một công việc chung

Trong trò chơi ĐVTCĐ, các quan hệ xã hội được bộc lộ ra rõrệt Việc thực hiện hành động của vai chơi là phải tạo ra các mốiquan hệ với các vai khác nhau Sức sống của trò chơi ĐVTCĐ là ởchỗ nó tạo ra được những mối quan hệ giữa các vai Đó chính là bảnchất của trò chơi ĐVTCĐ

d Đồ chơi và hoàn cảnh chơi:

Có hai loại đồ chơi: Loại thứ nhất là những đồ chơi do ngườilớn làm cho trẻ, mô phỏng theo những đồ vật thực ( con búp bê, cáithìa, ô tô…) Loại thứ hai là những vật thay thế cho đồ vật thật ( cáigối thay cho em bé, cái ghế thay cho toa tàu…)

Dù là đồ chơi loại thứ nhất hay loại thứ hai đều không phải là

đồ vật thực tương ứng với hành động của vai mà chỉ là vật thay thếnên khi trẻ thao tác với đồ vật thay thế thì những thao tác nàykhông tương ứng với hành động thực, từ đó buộc trẻ phải tưởngtượng ra một hoàn cảnh chơi tương ứng Như vậy hoạt động chơiThuvientailieu.net.vn

của trẻ đã tạo ra kết quả là hoàn cảnh chơi tưởng tượng Nghĩa làhoạt động chơi làm nảy sinh trí tưởng tượng chứ không phải trítưởng tượng có trước khi chơi, mà đó là kết quả của hoạt động chơi.

3 Vai trò của trò chơi trong sự phát triển tâm lý của trẻ mẫu giáo:

a Hoạt động vui chơi ảnh hưởng mạnh tới sự hình thành tính

chủ định của quá trình tâm lý Trong trò chơi, trẻ bắt đầu hìnhthành chú ý có chủ định và ghi nhớ có chủ định Khi chơi trẻ tậptrung chú ý tốt hơn và ghi nhớ được nhiều hơn

b Tình huống trò chơi và những hành động của vai chơi ảnh

hưởng thường xuyên tới sự phát triển của hoạt động trí tuệ của trẻmẫu giáo Trò chơi góp phần rất lớn vào việc chuyển tư duy từbình diện bên ngoài ( tư duy trực quan – hành động ) vào bình diệnbên trong ( tư duy trực quan – hình tượng)

Trò chơi còn giúp cho trẻ tích luỹ biểu tượng làm cơ sở chohoạt động tư duy, đồng thời cũng giúp cho trẻ lập kế hoạch hànhđộng và tổ chức hành vi của bản thân mình

c Vui chơi ảnh hưởng rất lớn đến đến sự phát triển ngôn ngữ

của trẻ mẫu giáo Tình huống trò chơi đòi hỏi mỗi đứa trẻ tham giavào trò chơi phải có một trình độ giao tiếp bằng ngôn ngữ nhấtđịnh Do đó để đáp ứng được những yêu cầu của việc cùng chơi, trẻphải phát triển ngôn ngữ một cách mạch lạc

d Trò chơi ĐVTCĐ có ý nghĩa quyết định đối với sự phát

triển trí tưởng tượng của trẻ mẫu giáo Trong hoạt động vui chơi,

Thuvientailieu.net.vn