Tâm Lý Học Trẻ Em docx

Tâm lý học trẻ em là khoa học nghiên cứu những đặc điểm và quy luật phát triển tâm lý của trẻ, xem sự hoạt động của trẻ, sự phát triển các quá trình, phẩm chất tâm lý và sự hình thành nh

Tâm Lý Học Trẻ Em

I ĐỐI TƯỢNG CỦA TÂM LÝ HỌC TRẺ EM:

Có nhiều khoa học nhiên cứu về trẻ em, mỗi khoa học nghiên

cứu trẻ em theo khía cạnh riêng, với cách riêng của mình Tâm

lý học trẻ em quan tâm đến quá trình phát triển trẻ em, hình

thành nhân cách, trở thành người lớn như thế nào

Tâm lý học trẻ em là khoa học nghiên cứu những đặc điểm và

quy luật phát triển tâm lý của trẻ, xem sự hoạt động của trẻ, sự

phát triển các quá trình, phẩm chất tâm lý và sự hình thành nhân

cách của trẻ theo con đường nào, bằng cơ chế nào

Có thể nói một cách khái quát rằng đối tượng của tâm lý học trẻ

em là sự sự phát triển tâm lý của trẻ; những đặc điểm, những

quy luật đặc trưng cho sự phát triển tâm lý ở mỗi độ tuổi

II Ý NGHĨA CỦA TÂM LÝ HỌC TRẺ EM VÀ QUAN HỆ

CỦA NÓ VỚI CÁC KHOA HỌC KHÁC:

Khi nghiên cứu sự phát triển tâm lý của trẻ, tâm lý học trẻ em đã

sử dụng các tài liệu của nhiều khoa học khác và đến lượt mình

nó cũng cung cấp những tài liệu có ý nghĩa quan trọng đối với

Tâm lý học trẻ em dựa trên triết học duy vật biện chứng Các

luận điểm triết học vạch ra những quy luật chung nhất của sự

phát triển các hiện tượng tự nhiên và xã hội Nó chứng minh

rằng tâm lý, ý thức con người do xã hội quyết định Sự hiểu biết

các quy luật chung giúp cho tâm lý học trẻ em tìm ra cách nhìn

đúng đắn đối với sự phát triển tâm lý của trẻ em

Ngược lại, việc nghiên cứu tỉ mỉ sự phát triển của trẻ em, nhất là

việc trẻ em nhìn nhận thế giới xung quanh như thế nào sẽ giúp ta

hiểu sâu hơn bản chất chung của nhận thức con người

Tâm lý học trẻ em dựa trên những tri thức về tâm lý con người

do tâm lý học đại cương cung cấp, đồng thời nó lại cung cấp cứ

liệu cho tâm lý học đại cương, cho những hiểu biết sâu sắc hơn

về những vấn đề tâm lý của người lớn, đặc biệt là những quy

luật nảy sinh và phát triển tâm lý như thế nào

Tâm lý học trẻ em thường xuyên sử dụng những thành tựu giải

phẫu sinh lý và bệnh học lứa tuổi, nhất là những số liệu về sự

phát triển của hệ thần kinh và hoạt động thần kinh cao cấp của

trẻ

Nhiệm vụ cơ bản của giáo dục là bảo đảm sự phát triển của trẻ,

chuẩn bị cho nó bước vào cuộc sống Để làm tốt việc này, nhà

giáo dục phải nắm vững những đặc điểm và quy luật phát triển

của đứa trẻ, nếu không sẽ phải mò mẫm và dễ bị sai lệch Trong

lĩnh vực giáo dục mầm non, tâm lý học trẻ em có một vị trí đặc

biệt Từ việc tổ chức đời sống đến việc hướng dẫn cho trẻ trong

các hình thức hoạt động, muốn đạt được kết quả tốt, người nuôi

dạy cần phải biết những đặc điểm và quy luật phát triển tâm lý

của trẻ Tâm lý học trẻ em không những giúp cho người nuôi

dạy trẻ có khả năng hiểu trẻ mà còn biết vun trồng và phát triển

tất cả những phẩm chất tốt đẹp của trẻ Tránh được những thiếu

sót trong công tác giáo dục trẻ

“Thi đỗ tiểu học rồi thì muốn lên trung học, đỗ trung học rồi thì

muốn lên đại học – riêng về mỗi cá nhân của người học sinh, thì

ý muốn ấy không có gì lạ Nhưng chung với nhà nước thì ý

muốn ấy thành vô lý; vì bất kỳ ở nước nào số trường trung học

cũng ít hơn trường tiểu học, trường đại học cũng ít hơn trường

trung học."

(Trích bài viết Học sinh và lao động của Chủ tịch Hồ Chí Minh)

“Chọn nghề không nên chỉ căn cứ vào sở thích hay nguyện

vọng Sở thích (dù là thích đến tột đỉnh) cũng chưa hẳn là sở

trường đích thực Mặt khác, nếu có sở thích mà chỉ nuôi dưỡng

nó bằng sự đam mê chứ không bằng sự dày công luyện tập và

chí thú học hỏi, thì sớm muộn sở thích đó cũng sẽ bị “giã từ”

Tâm lý con người và tâm lý động vật luôn luôn phát triển Tuy

nhiên tính chất và nội dung của quá trình phát triển trong thế

giới động vật và ở con người khác nhau Cơ chế chủ yếu của sự

phát triển tâm lý động vật là sự truyền kinh nghiệm từ thế hệ

trước đến thế hệ sau bằng quy luật di truyền sinh học Đặc điểm

của các chức năng tâm lý người là chúng được phát triển trong

quá trình trẻ lĩnh hội kinh nghiệm – lịch sử, theo quy luật di

truyền xã hội hay kế thừa văn hoá

Nên người là quá trình đứa trẻ lĩnh hội kinh nghiệm xã hội – lịch

sử được loài người sáng tạo ra và giữ lại trong nền văn hoá,

bằng hoạt động của chính trẻ em và luôn luôn được người lớn

hướng dẫn – tức là giáo dục Đây chính là cơ chế của sự phát

triển tâm lý trẻ em

Phân tích cơ chế này, ta nhận thấy những điều kiện đó là những

mối quan hệ giữa nền văn hoá với sự phát triển của trẻ, giữa

hoạt động của chính trẻ với sự phát triển của nó, giữa những

điều kiện sinh học với sự phát triển của trẻ…

Những mối quan hệ này đều mang tính phổ biến và tính tất yếu

khách quan, vì vậy nó mang tính quy luật

I QUAN HỆ GIỮA VĂN HOÁ VÀ SỰ PHÁT TRIỂN TÂM

LÝ CỦA TRẺ:

Cũng như mọi sinh vật, con người là một bộ phận của vũ trụ,

chịu sự chi phối chặt chẽ của thế giới tự nhiên, nhưng cao hơn

mọi sinh vật khác, con người còn có một thế giới nữa do mình

sáng tạo ra, đó chính là văn hoá Do đó nói tới văn hoá là nói tới

thế giới tinh thần của con người và những thành tựu đạt được

trong suốt tiến trình lịch sử của nó, để hoàn thiện mình và xã

hội

Người ta chia văn hoá thành hai hình thái: Văn hoá vật chất và

văn hoá tinh thần Dù văn hoá vật chất hay văn hoá tinh thần đều

chứa đựng những kinh nghiệm xã hội – lịch sử mà loài người đã

tích luỹ được Do đó sự phát triển diễn ra trong quá trình trẻ em

lĩnh hội kinh nghiệm loài người trong nền văn hoá

Ngay từ khi ra đời trẻ đã tiếp xúc với nền văn hoá của loài

người Nền văn hoá xã hội với những sản phẩm vật chất tinh

thần ngay từ đầu đã là nguồn gốc và nội dung của sự phát triển

tâm lý

Sự phát triển tâm lý của trẻ chịu sự chi phối bởi những điều kiện

sống, bởi trình độ văn hoá của những người xung quanh, bởi

mức độ phong phú và tinh xảo của những phương tiện sống, bởi

những biến động của xã hội

Sớm tiếp xúc với một nền văn hoá cao, đó là điều kiện thuận lợi

cho sự hình thành và phát triển nhân cách của trẻ

Nền văn hoá chứa đựng kinh nghiệm xã hội-lịch sử của toàn

nhân loại, nhưng ở mỗi dân tộc, mỗi địa phương do những điều

kiện sống khác nhau nên đã hình thành nên những phong tục,

tập quán, truyền thống văn hoá khác nhau, tạo nên nền văn hoá

mang bản sắc dân tộc, bản sắc vùng miền

Trong quá trình phát triển, trẻ tiếp nhận văn hoá theo hai con

đường:

1 Con đường tự phát: Là sự tiếp nhận một cách tự nhiên của các

yếu tố trong hoàn cảnh sống chủ yếu bằng bắt chước

Với con đường này, sự phát triển tâm lý của trẻ mang tính chất

tuỳ tiện, những thành đạt nếu có trong bước đường lớn lên đều

mang tính ngẫu nhiên

2 Con đường tự giác ( tức giáo dục ): Là sự tác động có mục

đích, có kế hoạch của người lớn đối với trẻ nhằm hình thành ở

trẻ những phẩm chất nhân cách đáp ứng những yêu cầu của xã

hội Nói cách khác, giáo dục dưới dạng chung nhất là sự chuẩn

bị cho trẻ bước vào đời sống xã hội Đây là con đường chủ yếu

để hình thành nhân cách cho trẻ em và để phát triển xã hội

Ngày nay, với sự tiến bộ của “ công nghệ giáo dục”, người ta có

thể điều khiển sự phát triển một cách chủ động Trước hết là

định hướng cho sự phát triển, lựa chọn nội dung và phương pháp

tổ chức hoạt động cho trẻ nhằm lĩnh hội những kinh nghiệm

trong nền văn hoá phù hợp với mỗi trình độ phát triển của trẻ

em

Như vậy, văn hoá ( trong đó có cả giáo dục ) đóng vai trò cực kỳ

quan trọng đối với sự phát triển tâm lý và hình thành nhân cách

của trẻ em Nếu không được sống trong xã hội loài người,

không được tiếp xúc với nền văn hoá nhân loại thì đứa trẻ sẽ

không thể nên Người được

Đối với trẻ ở lứa tuổi mầm non, văn hoá gia đình giữ vai trò đặc

biệt quan trọng

Văn hoá gia đình là một môi trường đặc biệt, giúp cho sự phát

triển của trẻ thơ được thuận lợi Trước hết vì đó là một môi

trường an toàn, trong đó đứa trẻ luôn ở bên cạnh những người

ruột thịt, luôn được thương yêu, ấp ủ nên đã tạo cho đứa trẻ cảm

giác an toàn về tâm lý, về thể chất

Gia đình còn là một môi trường phong phú Trong gia đình có

ông bà, cha mẹ, anh chị em, tạo ra những mối quan hệ đa dạng

giữa nhiều người ở độ tuổi khác nhau.Thế giới đồ vật trong nhà

nhiều hình, nhiều vẻ tạo điều kiện cho trẻ làm quen với xung

quanh

Trong gia đình, trẻ được nuôi dạy theo một phương thức , khác

với phương thức giáo dục nhà trường Thể hiện ở những đặc

điểm sau đây:

+ Gia đình chăm sóc dạy dỗ trẻ bằng tình thương yêu ruột thịt

+ Người lớn trong gia đình dạy trẻ bằng giao tiếp trực tiếp và

thường xuyên với các em

+ Gia đình không tiến hành giáo dục đồng loạt đối với các cháu

trong cùng một nhóm Gia đình chăm sóc, dạy dỗ từng cháu

một, phù hợp với đặc điểm riêng của mỗi cháu

+ Giáo dục gia đình thường bằng nhiều hình thức mang tính chất

tổng hợp và đượm màu sắc nghệ thuật

Tuy nhiên hiệu quả của giáo dục gia đình hoàn toàn phụ thuộc

vào trình độ văn hoá của mỗi thành viên, đặc biệt là trình độ văn

hoá của người mẹ

Cùng với sự phát triển của xã hội gia đình cũng đã biến đổi về

cơ bản Tuy vậy văn hoá gia đình vẫn luôn luôn đóng vai trò đặc

biệt quan trọng đối với trẻ thơ Sau này khi lớn khôn, mỗi người

có thể chịu ảnh hưởng từ nhiều phía của nền văn hoá xã hội

Nhưng những gì mà văn hoá gia đình đã hun đúc nên vẫn được

mang theo trong mỗi người đến suốt đời

II QUAN HỆ GIỮA HOẠT ĐỘNG VÀ SỰ PHÁT TRIỂN

TÂM LÝ CỦA TRẺ:

Để phát triển, để nên người, đứa trẻ phải tự hoạt động để lĩnh

hội kinh nghiệm xã hội - lịch sử Hoạt động không chỉ là nơi

tâm lý con người được bộc lộ mà chính là cái hình thành nên

tâm lý của con người

Muốn phát triển tâm lý và hình thành nhân cách trẻ em thì nhất

thiết phải đưa chúng vào những hoạt động nhất định.Giáo dục

trước hết phải là quá trình tổ chức hoạt động tích cực của trẻ em,

qua đó mà chiếm lĩnh nền văn hoá của dân tộc và của nhân loại

Những phẩm chất tâm lý được hình thành không chỉ phụ thuộc

vào tính tích cực hoạt động của cá nhân, mà còn phụ thuộc vào

chất lượng hoạt động

Trong cuộc sống, con người có thể tham gia vào nhiều hoạt

động, song có những dạng hoạt động trong giai đoạn này là chủ

đạo, có ý nghĩa lớn đối với sự phát triển tâm lý, nhân cách, còn

những hoạt động khác ít có ý nghĩa hơn, chỉ đóng vai trò thứ

yếu

Ở mỗi giai đoạn phát triển có một hoạt động nhất định đóng vai

trò chủ đạo, hoạt động này có những đặc điểm sau đây:

+ Là hoạt động có đối tượng mới, chưa hề có trước đó Chính

đối tượng mới này tạo ra những cái mới trong tâm lý, tức là tạo

ra những phát triển

+ Là hoạt động có khả năng chi phối toàn bộ đời sống tâm lý

của trẻ em và tiếp theo đó những quá trình tâm lý sẽ được cải tổ,

được tổ chức lại bằng hoạt động này

+ Là hoạt động có khả năng chi phối các hoạt động khác cùng

diễn ra đồng thời trong giai đoạn đó

Nhờ những đặc điểm này, hoạt động chủ đạo đã tạo ra những nét

đặc trưng trong tâm lý của trẻ ở mỗi giai đoạn phát triển

Căn cứ vào sự thay đổi cơ bản trong điều kiện sống và hoạt

động của trẻ, căn cứ vào những thay đổi trong cấu trúc tâm lý

của trẻ và sự trưởng thành cơ thể của trẻ em, các nhà tâm lý đã

chia ra một số thời kỳ chủ yếu trong sự phát triển tâm lý trẻ em:

+ Tuổi sơ sinh: mới sinh đến 2 tháng

Hoạt động chủ đạo :

+ Tuổi hài nhi: 2 tháng đến 12 tháng

Hoạt động chủ đạo : Giao tiếp xúc cảm trực tiếp với người lớn

+ Tuổi nhà trẻ ( ấu nhi): 1 tuổi đến 3 tuổi

Hoạt động chủ đạo : Hoạt động với đồ vật

+ Tuổi mẫu giáo: 3 tuổi đến 6 tuổi

Hoạt động chủ đạo : vui chơi ( trung tâm là trò chơi đóng vai

theo chủ đề )

+ Tuổi nhi đồng: 6 tuổi đến 11 tuổi

Hoạt động chủ đạo : Học tập

+ Tuổi thiếu niên: 11 tuổi đến 15 tuổi

Hoạt động chủ đạo : Học tập và giao lưu nhóm bạn thân

+ Tuổi đầu thanh niên: 15 tuổi đến 18 tuổi

Hoạt động chủ đạo : Học tập gắn với xu hướng nghề nghiệp,

hoạt động xã hội

Tuy nhiên, cần nhớ rằng hoạt động chủ đạo không phải là hoạt

động duy nhất

III ĐIỀU KIỆN SINH HỌC VÀ SỰ PHÁT TRIỂN TÂM LÝ

CỦA TRẺ:

Điều kiện sinh học bao gồm tất cả những yếu tố tạo nên hình

thái cơ thể con người, trong đó đặc biệt quan trọng là hệ thần

kinh, là cơ sở vật chất để diễn ra hoạt động tâm lý, như một đại

diện của loài người

Các điều kiện sinh học không quyết định hoàn toàn sự phát triển

tâm lý của trẻ theo con đường di truyền sinh học, nhưng cũng

cần phải xác định rõ vai trò của nó trong sự phát triển ấy

Ngay từ khi lọt lòng mẹ, trẻ đã kế thừa từ tổ tiên của mình cấu

tạo và chức năng cơ thể, đã có một hệ thần kinh với một bộ não

người có khả năng trở thành cơ quan hoạt động tâm lý cực kỳ

phức tạp mà chỉ con người mới có Không có bộ não người thì

không thể nảy sinh các phẩm chất tâm lý của con người

Điều kiện sinh học còn ảnh hưởng đến sự phát triển tâm lý của

trẻ ở những điều sau đây:

+ Những chức năng tâm lý sơ đẳng của con người như các cảm

giác gắn liền với các giác quan Chất lượng hoạt động của các

giác quan sẽ ảnh hưởng đến các chức năng tâm lý bậc cao

+ Kiểu hoạt động thần kinh cấp cao ( mạnh hay yếu; cân bằng

hay không cân bằng; linh hoạt hay không linh hoạt) Điều đó

ảnh hưởng đến cách bộc lộ của hoạt động tâm lý, khiến cho

hành vi của mỗi người mang sắc thái riêng

+ Những độc tố trong cơ thể cha mẹ cũng ảnh hưởng lớn đến sự

phát triển tâm lý của trẻ em, nhất là đến trí tuệ Chẳng hạn con

cái của những người bị nhiễm chất độc màu da cam, nghiện ma

tuý, nghiện rượu… sẽ làm cho những tế bào của vỏ bán cầu đại

não của con cái hoạt động không bình thường dẫn đến nhiều

khuyết tật trong đời sống tâm lý và thường là chậm phát triển trí

tuệ

Tóm lại: Những điều kiện sinh học có ảnh hưởng lớn đến sự

phát triển tâm lý của trẻ Ảnh hưởng đó là ở chỗ nó tạo điều kiện

thuận lợi hay gây trở ngại cho sự phát triển tâm lý với tốc độ

nhanh hay chậm, dễ dàng hay khó khăn