CHỨC NĂNG CỦA VĂN HỌC

Khái niệm chức năng của văn chương là khái niệm dùng để xác định ý nghĩa và giá trị của văn chương đối với đời sống xã hội. Muốn thấu hiểu chức năng của văn chương, hay nói cách khác là, muốn thấy rõ ý nghĩa, giá trị tác dụng của văn chương thì chỉ có đặt nó trong mối liên hệ mật thiết với toàn bộ cơ cấu đời sống xã hội, với đối tượng phản ánh, với đời sống tinh thần phong phú của con người.. Văn học có các chức năng như chức năng giáo dục, chức năng thẩm mĩ....

CHỨC NĂNG VĂN HỌC

A Mục tiêu bài học

Giúp học sinh:

- Hiểu được các chức năng cơ bản của văn học, mối quan hệ và biểu hiện cụ thể qua các tác phẩm văn học

- Vận dụng tri thức về lí luận để lí giải các vấn đề đặt ra trong các tác phẩm, các

đề văn nghị luận

B Tiến trình dạy học

1 Khái quát về chức năng văn học

- VBvăn học:Quan niệm về Văn bản văn học không phải là một quan niệm bất biến Về nghĩa rộng: văn bản văn học là tất cả các văn bản sử dụng ngôn từ một cách nghệ thuật Theo nghĩa này, không chỉ văn bản thơ, truyện, kịch mà các văn bản hịch, cáo, chiếu đều được coi là văn bản văn học Theo nghĩa hẹp: văn bản văn học chỉ bao gồm các sáng tác có tính hình tượng nghệ thuật được xây dựng bằng hư cấu ( tức là tạo ra những hình tượng bằng tưởng tượng) như sử thi, truyền thuyết, truyện cổ tích Thời trung đại, với tư duy

nguyên hợp “văn sử triết bất phân”, rất khó phân biệt đâu là tác phẩm văn học đích thực Chẳng hạn, “Hịch tướng sĩ” của Trần Quốc Tuân, “Đại cáo bình Ngô”,

“Quân trung từ mệnh tập” của Nguyễn Trãi có tính hình tượng sinh động có thể xem là thuộc phạm trù nghệ thuật ngôn từ Thời hiện đại, “Tuyên ngôn độc lập”,

“Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến” của Hồ Chí Minh là những áng văn chính

luận xuất sắc, mang nhiều nét đặc trưng của ngôn ngữ nghệ thuật Trong chuyên

đề này, chúng tôi hướng tới quan niệm văn học theo nghĩa rộng.

- Nên phân biệt khái niệm Văn bản văn học và Tác phẩm văn học (phần này chị có nói qua rồi Em kiểm tra lại, nhắc lại, khắc sâu thêm cho HS hiểu Vấn

đề này khá trừu tượng nên mình phải nhắc lại nhiều lần cho HS nhớ)

+ Văn bản văn học là sự hiện diện bằng văn tự (ngôn từ) của tác phẩm, là phương diện

kí hiệu của tác phẩm Thông qua hoạt động đọc của người đọc, văn bản văn học mới trở thành khách thể thẩm mĩ, đó là tác phẩm trong tâm trí người đọc.

+ Văn bản văn học có ngôn từ, kết cấu, hình tượng là phần ít biến đổi, làm thành giá trị

ổn định của nó Tác phẩm văn học với tư cách là khách thể thẩm mĩ, ngoài phần văn bản còn bao hàm cả ngữ cảnh và sự lí giải của người đọc Do đó, tác phẩm văn học có sự tiếp nhận theo lịch sử Giá trị của tác phẩm văn học không chỉ phụ thuộc vào phần ngôn từ

mà còn phụ thuộc vào sự tiếp nhận của người đọc.

- Chức năng văn học là gì? Khái niệm chức năng của văn chương là khái niệm dùng để xác định ý nghĩa và giá trị của văn chương đối với đời sống xã hội Muốn thấu hiểu chức năng của văn chương, hay nói cách khác là, muốn thấy

rõ ý nghĩa, giá trị tác dụng của văn chương thì chỉ có đặt nó trong mối liên hệ mật thiết với toàn bộ cơ cấu đời sống xã hội, với đối tượng phản ánh, với đời sống tinh thần phong phú của con người

- Tại sao cần xem xét chức năng văn học? Văn học là một hình thái ý thức xã

hội thuộc thượng tầng kiến trúc cùng với hình thái ý thức chính trị, pháp quyền, tôn giáo ) và các thiết chế chính trị xã hội tương ứng của chúng (nhà nước, đảng, giáo hội ) Văn học phản ảnh tồn tại xã hội và có tác động trở lại đời sống xã hội

Hiểu rõ chức năng của văn chương sẽ tránh được các quan niệm coi thường văn chương,hạ thấp văn chương, xem văn chương là trò chơi chữ, là công việc nhàn rỗi, là trò mua vui giải trí tầm thường

Nghiên cứu phê bình văn học trước nay chưa thống nhất về số lượng chức năng của văn học Bởi văn học không chỉ phát triển một chức năng riêng biệt nào đó mà trái lại nó thực hiện rất nhiều chức năng khác nhau Chúng ta sẽ dừng lại ở một số chức năng được coi là chủ yếu nhất của văn học Giữa các chức năng này có mối liên hệ mật thiết, tác động lẫn nhau

2 Các chức năng cơ bản của văn học

a Chức năng nhận thức

* Tại sao văn học mang chức năng nhận thức?Đây là chức năng dễ nhận thấy

nhât khi người đọc tiếp cận tác phẩm Bởi lẽ tác phẩm văn học lấy chất liệu từ hiện thực kết hợp với những ấn tượng chủ quan sâu sắc của nghệ sĩ Vì thế có thể coi nhận thức là chức năng “tự thân” của văn học

* Biểu hiện:

Trong ý nghĩa thông thường nhất, nhận thức có nghĩa là “biết”, ý nghĩa nhận thức của nghệ thuật ở chỗ giúp cho ta biết thêm những gì? Có thêm những tri thức nào?

- Văn học mang đến những nhận biết các vấn đề của đời sống

+ Ở phương diện này văn học, đặc biệt là văn xuôi là những bộ bách khoa toàn thư về cuộc sống Qua văn học, độc giả biết thêm về thế giới xung quanh, văn học đưa người đọc thực hiện cuộc hành trình vượt không gian, thời gian khám phá nhiều vùng đất mới, có thêm nhiều kiến thức mới Trong tác phẩm “Việt

Hán văn khảo”, Phan Kế Bính viết: “Ngồi trong xó nhà mà lịch lãm hết danh lam thắng cảnh của thiên hạ; xem trên mảnh giấy mà tinh tường được hết các việc hay, việc dở của thế gian; sinh sau mấy nghìn năm mà tựa hồ như được đối diện

và được nghe tiếng bàn bạc của người sinh trước mấy nghìn năm, cũng là nhờ có văn chương cả”.

Gorki nói: “Sách mở rộng trước mắt tôi những chân trời mới”.

Nhiều ý kiến cho rằng văn học dân gian là cuốn sách giáo khoa về cuộc sống

Ngạn ngữ Ấn Độ có câu: “Cái gì không tìm thấy ở trong Mahabharata thì cũng không thể tìm thấy được ở Ấn Độ" Tác phẩm này được coi là "Đại Bách khoa toàn

thư" về văn hóa truyền thống, về thể chế chính trị, là tấm gương phản chiếu toàn

bộ đời sống con người Ấn Độ

Đặc điểm nhận thức của nghệ thuật gắn liền với đối tượng của nó Đối tượng trung tâm của nghệ thuật là con người và kèm với đó là đời sống xã hội Vì thế, mục đích cuối cùng của nghệ thuật là khám phá những bí ẩn trong tâm hồn con người Tác phẩm ra đời là kết quả của việc quan sát thực tế đời sống và quá trình nhà văn suy ngẫm, trăn trở về hiện thực đó Người đọc tìm đến văn chương nghệ thuật không chỉ để đi tìm những điều mới mẻ về thế giới xung quanh mà quan trọng hơn, độc giả muốn thấy được bản chất của cuộc sống qua cảm nhận của nhà văn, từ những “hiện tượng” mà họ bắt gặp hàng ngày, được đúc kết, suy ngẫm thành “bản chất” đời sống Càng những nhà văn lớn, phát hiện của họ về đời sống càng sâu sắc, mới mẻ Nhà phê bình Hoài Thanh đã

từng viết: “Nhà văn không có phép thần thông để vượt ra ngoài thế giới này”, nhưng thế giới này trong con mắt nhà văn phải có một hình sắc riêng” Ở những nhà văn lớn, người đọc còn nhận thấy khả năng dự báo tương lai qua tác phẩm của họ

VD: VH mang đến những hiểu biết về tự nhiên:

“Chuồn chuồn bay thấp thì mưa, bay cao thì nắng, bay vừa thì râm”

DC: Viết về những sự kiện, nhân vật có thật trong quá khứ nhưng thể loại truyền thuyết lại mang những nét độc đáo riêng biệt khác với lịch sử thông thường.Mặc

dù đề tài lịch sử là nội dung của truyền thuyết nhưng truyền thuyết k phải là lịch

sử mà là nghệ thuật, phản ánh lịch sử của địa phương, quốc gia, dân tộc Truyền thuyết k phản ánh chính xác các sự kiện và nhân vật mà quan tâm nhiều hơn đến

sự lay động tình cảm và niềm tin của người nghe sau những sự kiện và nhân vật

đó (SGK-trang 75) Đọc truyền thuyết, người đọc không chỉ tìm những cứ liệu lịch sử mà điều hấp dẫn nhất, quan trọng nhất là họ tìm thấy cách nhìn, cách cảm, thấy “sự thật tâm tình”, bài học, triết lí nhân sinh của nhân dân lao động được gửi

gắm qua những hình tượng sinh động, chi tiết kì ảo đặc sắc với “đôi cánh thơ và mộng” (Phạm Văn Đồng) “An Dương Vương và Mị Châu – Trọng Thủy” lấy cốt

lõi từ hai sự kiện lịch sử có thật là vua An Dương Vương lập nước Âu Lạc, xây thành, chế nỏ Và cuộc xâm lược của Triệu Đà, nước Âu Lạc sụp đổ, vua An Dương Vương thất bại Cứ liệu lịch sử là vậy, nhưng thông qua những hình tượng sinh động An Dương Vương, Mị Châu, Trọng Thủy, thông qua những chi tiết kì

ảo hấp dẫn, ta thấy được triết lí nhân sinh muôn đời được gửi gắm không khô khan, không giáo điều.(nên cụ thể hơn về những triết lí của truyền thuyết ADV Đây là cơ hội để kiểm tra bài cũ, khắc sâu kiến thức đã học cho học sinh.VD: Con người cần phải biết dung hòa mối quan hệ giữa lơi ích cá nhân và lợi ích cộng đồng; Con người không được chủ quan, mất cảnh giác…)

DC: “Đại Cáo bình Ngô” với những cứ liệu cơ bản đã làm sống dậy hào khí lịch

sử Và điều độc giả chờ đợi có lẽ không phải là việc Nguyễn Trãi viết lại lịch sử với những sự kiện nào? mà rằng các sự kiện lịch sử mà người viết đã cảm nhận ra sao về lịch sử Các sự kiện lịch sử khô khan ấy, bỗng chốc hiện lên sinh động

TP này học sinh chưa học, sẽ khó tiếp nhận.DC: Truyện ngắn “Người trong bao” của Sê khốp, lấy bối cảnh nước Nga cuối thế kỉ 19, kể về cuộc đời của “Người trong bao” Bê li côp luôn sợ hãi mọi thứ, cuối cùng chết trong sợ hãi kết thúc bằng câu nói “Không thể sống mãi như thế được” của nhân vật I-va- nứt Câu nói

đó đã dự báo khả năng cách mạng của nước Nga Và khoảng 19 năm sau, vào năm

1917, cách mạng tháng Mười đã nổ ra, kết thúc đêm trường tăm tối của chế độ Nga hoàng chuyên chế

- Văn học mang đến những nhận thức về đời sống tâm hồn con người

Lấy đối tượng trung tâm là con người, nhà văn đi khám phá những góc sâu kín nhất – thế giới tâm hồn con người.Bởi đời sống tinh thần con người vẫn luôn

là một vũ trụ bí ẩn Muốn viết tác phẩm, bên cạnh việc khám phá thế giới xung quanh, nhà văn còn phải nghiền ngẫm về chính mình Chẳng vậy mà thế giới nội tâm phong phú của con người với những biến chuyển tinh vi của xúc cảm

đã được vật chất hóa qua nghệ thuật ngôn từ Văn học không phát minh như khoa học mà chủ yếu nghiền ngẫm, lí giải về những điều muôn thưở, tìm kiếm cái “mới mẻ” trong những cái đời thường.

* Ý nghĩa: giúp người đọc tự nhận thức về cuộc sống và tự nhận thức về chính mình.

Nhà văn thường phát ngôn một cách gián tiếp tư tưởng của mình qua hình tượng nghệ thuật Muốn hiểu bài học, triết lí sống mà tác giả gửi gắm, độc giả phải thực

sự “sống” cùng tác phẩm, trải nghiệm những điều mà nhân vật đang trải qua Nếu tác giả trăn trở, suy ngẫm những câu hỏi về đời sống và cố gắng lí giải nó qua hình tượng nghệ thuật thì độc giả cũng cần trăn trở, suy ngẫm mới hiểu được

những điều đó.Độc giả tiếp xúc với tác phẩm nghệ thuật, hiểu đầy đủ thêm về

xã hội, về người khác và chính bản thân mình.

DC: Thông qua số phận cuộc đời của Tấm, người đọc tự nhận thức được những triết lí nhân sinh mà người xưa gửi gắm: ở hiền gặp lành, có áp bức thì có đấu tranh với những chi tiết, những biến hóa thần kì trong tác phẩm

Chị thấy nhận thức về tâm hồn con người k chỉ có những triết lí nhân sinh, những bài học cuộc sống mà nhà văn dụng tâm, dụng ý đưa vào tác phẩm Đó còn là những biểu hiện tinh tế, những góc khuất bí ẩn, những rung động sâu sắc của tâm hồn con người, được thể hiện trong văn học Đọc văn học, người đọc hiểu thêm, hiểu sâu hơn, hiểu rõ hơn về tâm hồn con người nói chung, tâm hồn mình nói riêng, hiểu được những tiếng nói tưởng như rất mơ hồ của tâm hồn: yêu, ghét, ước

mơ, khát vọng, căm hờn, giận giữ,…

VD: Mọc giữa dòng sông xanh

………

Tôi đưa tay tôi hứng

- Yêu là chết ở trong lòng một ít

Vì mấy khi yêu mà chắc được yêu

Cho thật nhiều xong nhận chẳng bao nhiêu

Yêu là chết ở trong lòng một ít (Yêu – Xuân Diệu)

b Chức năng giáo dục

* Tại sao văn văn học mang chức năng giáo dục?Chức năng giáo dục được coi

là một trong những chức năng quan trọng và cơ bản nhất, bởi lẽ,là một hình thái ý thức xã hội văn chương không chỉ có chức năng giúp con người nhận thức thế giới mà còn có chức năng cải tạo thế giới Người xưa coi văn chương

là phương tiện để thực hiện, giáo huấn về đạo đức.(văn dĩ tải đạo)

* Biểu hiện:

Cũng giống như chức năng nhận thức, chức năng giáo dục của văn học chia thành nhiều cấp độ

- Chức năng giáo dục thường được xem là giáo dục phẩm chất đạo đức cho con người Đây là cách hiểu phổ biến nhất, nhưng nếu hạn chế chức năng giáo dục của văn học, chỉ xoay xung quanh giáo dục đạo đức thì rõ ràng sẽ làm hạn chế chức năng và tác dụng của nó.

+ Giáo dục nằm ở tính hướng thiện, định hướng tốt – xấu

DC: Thông qua các câu chuyện cổ tích, từ xa xưa dân gian đã thể hiện rõ nét quan niệm tốt xấu Các tác phẩm ẩy truyền tới cho con người lòng yêu cái thiện, căm ghét cái xấu Từ thưở ấu thơ, truyện cổ đã nuôi dưỡng ở con người tình thương, lòng nhân ái, cái nhìn đầy bao dung về con người Tước bỏ lớp vỏ bọc lịch sử, người đọc thấy câu chuyện về vua An Dương Vương dựng nước xây thành rất đời thường Nàng công chúa Mị Châu ngây thơ mà cả tin quá đỗi, vừa đáng thương vừa đáng tội Nàng phải chịu một kết cục bi đát, rơi đầu dưới lưỡi dao của chính

cha nàng, lúc này đang nhân danh tổ quốc trừng trị nghiêm khắc kẻ đã tiếp tay cho giặc Song câu chuyện ấy không chỉ nhuốm màu bi kịch, người đọc vẫn thấy ánh lên lòng bao dung nhân ái của người Việt với những chi tiết kì ảo: “Mị Châu chết Máu nàng chảy ” Hình ảnh giếng nước ngọc trai là minh chứng cho Mị Châu không phản bội mà bị Trọng Thủy lừa dối Đó cũng là chi tiết nhằm chiêu tuyết cho Mị Châu, thể hiện truyền thống nhân văn của dân tộc

+ Giáo dục nhằm tác động, thay đổi quan niệm sống

Không chỉ định hướng tốt – xấu, thiện – ác cho con người, chức năng giáo dục thể hiện ở việc tác động tới quan điểm đạo đức của con người Vai trò của chức năng giáo dục trong văn học được nhận thức từ rất sớm Thời cổ đại, Arixtốt cho rằng, khi xem kịch nếu con người khóc thì những giọt nước mắt sẽ khiến con người trở

nên trong sạch và cao thượng hơn Nhà văn Thạch Lam quan niệm: "Đối với tôi văn chương không phải là một cách đem đến cho người đọc sự thoát ly hay sự quên, trái lại văn chương là một thứ khí giới thanh cao và đắc lực mà chúng ta

có, để vừa tố cáo và thay đổi một cái thế giới giả dối và tàn ác, làm cho lòng người được thêm trong sạch và phong phú hơn" Theo quan niệm đó của Thạch

Lam, văn học là thứ vũ khí có sức chiến đấu mạnh mẽ, chống lại cái ác, bảo vệ cái thiện, giúp con người thanh lọc tâm hồn.Và như vậy, ở khía cạnh này, chức năng giáo dục trong văn học đi kèm với quá trình nhân đạo hóa con người Ông cũng

cho rằng: "Thiên chúc của nhà văn cũng như những chức vụ cao quý khác là phải nâng đỡ những cái tốt để trong đời có nhiều công bằng,thương yêu hơn".

Văn chương là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan, là sản phẩm của ý thức người nghệ sĩ, là sản phẩm của tài năng tư tưởng tình cảm của người nghệ sĩ Vì vậy, chức năng cải tạo của văn chương đạt được tới đâu là do người sáng tạo ra nó Sáng tạo nghệ thuật ngoài sự hiểu biết, tài năng ra còn là vấn

đề lí tưởng sống Lí tưởng sống của nhà văn gắn liền với chức năng cải tạo của văn học Lí tưởng nhà văn luôn luôn gắn liền với mọi giai cấp nhất định Nhà văn là người phát ngôn cho giai cấp và những lực lượng xã hội nhất định Nói đến chức năng cải tạo của văn chương là nói đến việc nhà văn dùng tác phẩm của mình để truyền đạt lí tưởng sống của mình mà cũng là lí tưởng của giai cấp mình, của một lực lượng xã hội, một thời đại nhất định mà mình đang sống càng gắn lí tưởng mình với lí tưởng tiến bộ của thời đại bao nhiêu thì nhà văn càng phát huy được chức năng cải tạo của nghệ thuật mình bấy nhiêu.

Bởi vì lí tưởng thời đại cũng tức là lí tưởng của quần chúng nhân dân- người chủ nhân lịch sử Lịch sử văn chương đã chứng tỏ rằng có những tác phẩm nghệ thuật

có sức sống trường cửu, có sức cải tạo lớn lao là do lí tưởng nhà văn gắn bó với lí tưởng thời đại đó, lí tưởng nhân loại cần lao lúc đó

DC: Văn học thời đại hào khí Đông A truyền cho bạn đọc nỗi căm hờn đến nhỏ máu khi giặc Nguyên Mông sang xâm đất nước, tiếp thêm cho bạn đọc ngày nay lòng quyết tâm bảo vệ non sông gấm vóc

DC: Văn chương có nhiệm vụ xây dựng những hình tượng nghệ thuật mang lí tưởng thẩm mĩ, đó là cuộc sống đáng sống và con người đáng có Hình tượng Từ Hải là một hình tượng mang lí tưởng thẩm mĩ của tác giả: Lí tưởng về con người anh hùng khát khao tự do, bình đẳng, và ý chí quật cường không cam tâm làm nô

lệ Nếu như Mã Giám Sinh, Tú Bà, Sở Khanh … là những hình tượng làm cho người đọc căm ghét thì Từ Hải lại là nhân vật làm cho người ta thương yêu, trân trọng

DC: Lê-nin đã từng gọi tác phẩm “Người mẹ” của Gorki là "quyển sách kịp thời" bởi vì chính “Người mẹ” đã có sức mạnh cải tạo, sức mạnh của một vũ khí tinh thần và tư tưởng cho công nhân Nga lúc bấy giờ

Có thể lấy thêm một ví dụ mà học sinh đã được học: Bài thơ về tiểu đội xe k kính, Đồng chí, Những ngôi sao xa xôi => + Ngợi ca hình ảnh người lính- người anh hùng thời đại kháng chiến chống P, M + Khơi gợi lòng yêu nước, tác động đến nhận thức và hành động yêu nước của con người Vì thế, đương thời,

có biết bao thanh niên, học sinh, sinh viên đã “xếp bút nghiên lên đường đi chiến đấu”, nghe theo lời hịch non sông, chân hành quân qua mọi nẻo trập trùng mà

“lòng phơi phới dậy tương lai”

- Giáo dục là hoạt động tự học, nâng cao trình độ văn hóa

Thông qua văn chương nghệ thuật mà con người được mở mang thêm về trí tuệ Thông qua văn chương mà chúng ta học được từ các nhà văn, nhà thơ cách sử dụng từ ngữ, diễn đạt linh hoạt hơn Không chỉ có người bình thường

học cách dùng từ, diễn đạt trong thơ văn Người sáng tác cũng học trong thơ văn, học từ những bậc tiền nhân đi trước để tạo ra những “đứa con tinh thần” của riêng mình

DC: Thơ văn Nguyễn Trãi học cách sử dụng thành ngữ, tục ngữ trong văn học dân gian để tạo nên những vần thơ độc đáo, đậm đà tính dân tộc: “Ở đấng thấp thì nên đấng thấp/ Đen gần mực, đỏ gần son “ (BKCG- bài 21) Hai câu thơ đã lấy

ý từ câu tục ngữ “Gần mực thì đen, gần đèn thì rạng” Hay như câu thơ: Nên thợ nên thầy vì có học/ No ăn no mặc bởi hay làm”(BKCG - bài 46) lấy ý từ câu tục ngữ: “Không thầy đố mày làm nên”, “Có làm thì mới có ăn/ Không dưng ai

dễ đem phần đến cho”

- Giáo dục là hoạt động rèn luyện, trau dồi giác quan thẩm mĩ.Qua thơ văn, cảm xúc thẩm mỹ của con người được luyện tập ngày càng phong phú, tinh tế hơn

Như thi sĩ Xuân Quỳnh đã từng chia sẻ:

“Nếu ngày mai em không làm thơ nữa

Cuộc sống trở về bình yên

Ngày nối nhau trên đường phố êm đềm

Không nỗi khổ, không niềm vui kinh ngạc

Trận mưa xuân dẫu làm ướt áo

Nhưng lòng em còn cảm xúc chi đâu

Mùa đông về quên nỗi nhớ nhau

Không xôn xao khi nắng hè đến sớm”

(Nếu ngày mai em không làm thơ nữa)

Đó là câu chuyện của bản thân người sáng tác và nó cũng xuất phát từ quy luật chung của văn học Bởi văn học xuất phát từ hiện thực đời sống nhưng đó là hiện thực được khúc xạ qua lăng kính chủ quan của người viết Và đó phải là những xúc cảm, trăn trở, nghiền ngẫm nung nấu Qua tác phẩm văn học, nghệ sĩ truyền cho độc giả những “tâm tình” ấy Theo kiểu “mưa dầm thấm lâu” cảm xúc thẩm

mỹ của con người ngày càng phong phú hơn Con người không vô tâm, không thờ

ơ trước cái đẹp Và cao hơn, khi con người có thể sáng tạo thêm những điều mới

lạ Nghệ thuật không chỉ trau dồi về năng lực thẩm mỹ mà còn là môi trường trau dồi về năng lực sáng tạo

* Cách thức giáo dục của văn học là ở chỗ: văn học giáo dục thông qua con đường tình cảm “đi từ trái tim đến với trái tim” Đây là cách thức giáo dục riêng biệt và đặc thù của văn học

Thông thường, nghệ thuật dù cao siêu đến đâu cũng đòi hỏi sự xúc động Đánh vào tình cảm là đánh vào khâu then chốt để lay chuyển con người Từ sự lay động về tình cảm mà người đọc liên hệ đến bản thân, tự giác nhận ra đúng, sai Nghệ thuật giáo dục con người bằng biện pháp tự giác Giáo dục nghệ thuật không phải bằng biện pháp cưỡng bách, hành chính gò ép mà hoàn toàn tự giác Nghệ thuật giáo dục bằng hình thức hấp dẫn, cuốn hút Ở đây, đôi khi ta tưởng như giáo dục vui chơi, giải trí là một Nhà văn không giống như người thầy, người thuyết giáo mà thông qua những hình tượng sinh động, nhà văn thực hiện một cuộc đối thoại ngầm với bạn đọc Đó cũng là cuộc đối thoại của người đọc với chính mình, giữa phần thiện- ác, thiên thần – ác quỷ Tác phẩm nghệ thuật giáo dục thực chất thông qua con đường tự giáo dục Nó trở thành tấm gương để người đọc tự nhìn về chính mình Văn học càng ngày càng tiếp cận gần hơn tới phần nội tâm sâu kín của con người.

DC: Truyện ngắn Bức tranh có lẽ là điểm đánh dấu rất đáng kể cho một hướng

tìm tòi của nhà văn Nguyễn Minh Châu Không phải ngẫu nhiên ngay ở đầu

truyện, nhân vật chính đã gọi câu chuyện của mình là “những lời tự thú” Có thể gọi đây là truyện-ngắn-tự-thú, là truyện tự ý thức về đạo đức Đọc truyện, ta sẽ ngập dần vào “cảm giác phạm tội” của nhân vật, ngập dần vào những day dứt như

là tự hành hạ mình của người đó Anh ta, nhân vật họa sĩ có tiếng ấy, không phải

là người thất bại, trái lại, là người thành đạt trong đời Cái tình thế đã thức dậy ở anh cảm giác có tội, thật ra, cũng không mấy hiển nhiên: chuyện bà mẹ người lính

bị mù vì tưởng con trai hy sinh và chuyện người họa sĩ quên lời hứa, − đã không đem bức tranh hoặc tới thăm bà cụ, báo tin con cụ còn sống − không hẳn là hai việc có quan hệ nhân quả tất yếu (hoặc chỉ có vẻ là nhân quả tất yếu trong cách suy nghĩ của nhân vật bây giờ) Nhưng đây chính là nét vốn có của các chuyện tự thú về đạo đức: mức độ tội trạng thực tế càng mơ hồ, càng ít xác định bao nhiêu thì mức độ tự ý thức về tội lỗi của mình ở con người kia càng phải mạnh bấy nhiêu Vấn đề là anh ta tự thấy mình có tội, tự thấy mình phải chịu trách nhiệm về tai họa của người khác chứ không phải là thật ra anh ta có tội hay không, hoặc mức độ nặng nhẹ ra sao Một người thành công trong đời bỗng thấy mình có tội lỗi gì đấy với ai đấy, − ít nhất cũng có nghĩa là anh ta thấy mình chưa hoàn thiện

Và cũng có nghĩa là anh ta có khát vọng tự hoàn thiện Phương diện tích cực, đáng khích lệ của nhân vật là ở đấy Sức tác động vào sự tự ý thức ở mỗi người đọc truyện sẽ từ đấy mà ra Những truyện loại này của Nguyễn Minh Châu không hấp dẫn người đọc ở cốt truyện gay cấn hay chi tiết đặc sắc Nó hấp dẫn người ta chủ yếu bằng độ căng của những tấn kịch nội tâm, độ căng của những thao thức dằn vặt trong bề sâu ý thức nhân vật

 Aimatôp cho rằng: “Tác phẩm chân chính không kết thúc ở trang cuối cùng, không bao giờ hết khả năng kể chuyện khi câu chuyện về các nhân vật đã kết thúc Tác phẩm nhập vào tâm hồn và ý thức của bạn đọc, tiếp tục sống và hành động như một lực lượng nội tâm, như sự dằn vặt và ánh sáng của lương tâm”

* Ý nghĩa: Qua văn học, con người có thể “tự giáo dục”, hướng tới cải tạo thế giới

c Chức năng thẩm mỹ

* Tại sao văn học có chức năng thẩm mỹ: Chúng ta biết rằng chất liệu của nghệ thuật chính là cuộc sống Trong cuộc sống, nhu cầu về cái đẹp, nhu cầu

về tinh thần trong cảm xúc thẩm mỹ là một trong những nhu cầu quan trọng của con người Con người luôn có xu hướng muốn vươn tới cái đẹp Trong bản chất sâu xa, đó là nhu cầu vươn tới sự hoàn thiện Đòi hỏi về cái đẹp là nhu cầu cho thấy sự tiến hóa vượt trội của con người Bên cạnh văn học, tất cả các ngành nghệ thuật khác: âm nhạc, hội họa, điêu khắc đều vươn lên thỏa mãn khao khát về sự toàn thiện, toàn mỹ.

* Biểu hiện:

- Văn học thỏa mãn nhu cầu thẩm mỹ của con người.

+ Văn học phản ánh cái đẹp trong thiên nhiên, đời sống Việc phản ánh này không phải là sự sao chép mà gắn với quá trình chọn lọc kĩ lưỡng Văn học đã nhân cái đẹp trong đời sống lên rất nhiều lần Có được điều ấy là do sự kì diệu của ngôn ngữ - chất liệu đặc biệt của văn học, có khả năng diễn tả đủ mọi cung bậc xúc cảm, tới mọi biến thái tinh vi nhất của cảnh vật Thưởng thức một tác phẩm văn chương, độc giả cảm nhận được sự linh diệu của ngôn ngữ qua hệ thống hình ảnh, từ ngữ, nhịp điệu, giọng điệu truyền tải vẻ đẹp vốn có của đời sống nhưng thường ngày bị khuất lấp đi.

VD cụ thể:

Hơn một loài hoa đã rụng cành

Trong vườn sắc đỏ rũa màu xanh

Những luồn run rẩy rung rinh lá

Đôi nhánh khô gầy xương mỏng manh (Đây mùa thu tới – Xuân Diệu)

+ Văn học còn sáng tạo ra cái đẹp mới không có trong hiện thực Mỗi bài thơ, truyện ngắn là kết quả của những ấn tượng chủ quan, sự sáng tạo độc đáo của người nghệ sĩ nhưng tất cả đều phải dựa trên những nghiền ngẫm của nghệ sĩ

từ hiện thực cuộc đời.

DC: Ngay từ thời viễn cổ xa xưa, trong văn học dân gian với các thể loại truyện

cổ tích Nghệ sĩ dân gian đã sáng tạo ra một thế giới nhiệm màu, kì thú Đó là thế giới của cõi tiên, thiên đình, cõi âm phủ - nơi con người có thể đi lại dễ dàng giữa các không gian

- Ngôn ngữ chính là một đối tượng khám phá của nghệ thuật Nghệ thuật không chỉ khám phá cái đẹp bên ngoài cuộc sống, nghệ thuật khám phá cái đẹp trong ngôn ngữ.

DC: Cùng là đề tài mùa thu, nhưng đi vào trong mỗi bài thơ lại có nét độc đáo riêng biệt:

Từ mùa thu đặc trưng cho quê hương làng cảnh Việt Nam trong thơ Nguyễn Khuyến:

“Ao thu lạnh lẽo nước trong veo/ Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo”

Nguyễn Khuyến đã gợi nên những nét đặc trưng của quê hương đồng bằng bắc bộ với ao thu, thuyền thu Cách sử dụng từ láy thần tình khiến cho câu thơ dường như thâu tóm được linh hồn cảnh vật Mặt ao trong, lạnh, tĩnh nổi bật với chiếc thuyền