Bài tập phê bình văn học nguyễn minh châu với chân dung văn học

Chân dung văn học là một thể loại văn học mới, bao gồm trong mình nhiều loại thể khác nhau, không có ranh giới rõ rệt, dễ lẫn vào các bài khác. Bài nghiên cứu này chỉ ra những chân dung văn học trong sáng tác của Nguyễn Minh Châu

Phần mở đầu I.Lí do chọn đề tài

Chân dung văn học (CDVH) là một thể loại văn học mới, bao gồm trong mình nhiều thể loại khác nhau, “không có ranh giới rõ rệt, dễ lẫn vào các thể loại khác” Nó vừa có tính chất “ngời thật, việc thật”, vừa có yếu tố sáng tạo của ngời dựng chân dung CDVH không chỉ mang đến những hiểu biết về đối tợng đợc dựng chân dung mà còn thấy đợc cảm xúc, thái độ, quan điểm của tác giả về đối tợng, và qua đó thấy đợc phần nào chân dung tự hoạ của tác giả

Đây là một thể loại hấp dẫn ngời đọc chính bởi vì thế Có rất nhiều nhà văn, nhà thơ viết chân dung văn học nh: Xuân Diệu, Nguyễn Tuân, Tô Hoài, Nguyễn Minh Châu… Tuy nhiên, sự nghiên cứu về thể loại chân dung văn học Tuy nhiên, sự nghiên cứu về thể loại chân dung văn học vẫn còn những khoảng trống lớn

Nguyễn Minh Châu là một trong những nhà văn tiêu biểu nhất của nền Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỉ XX Trong tiến trình lịch sử Văn học Việt Nam nói chung, ông là một cây bút có vị trí xứng đáng trong đời sống văn học cũng nh trong lòng bạn đọc Lấy văn chơng làm sự nghiệp của đời mình, trong mỗi trang viết của Nguyễn Minh Châu chúng ta thấy đợc sự nhiệt tình, tâm huyết và cả sự ý thức về thiên chức của ngời nghệ sĩ, quyết tâm thực hiện thiên chức ấy Ông luôn trăn trở, u t về sứ mệnh văn chơng, sứ mệnh của ngời cầm bút Từ một hệ thống quan niệm độc ađấo nhất định, nhà văn hớng tới viết chân dung về các nhà văn, nhà thơ cùng thời và trớc thời – những ngời

mà ông gọi là “đồng nghiệp” Đó cũng đồng thời là những trang tự hoạ của một nhà văn Mảng nghiên cứu về chân dung văn học của Nguyễn Minh Châu là một khoảng trống lớn, cha có ai đi sâu khám phá

T những lí do đó và thêm phần yêu mến riêng t với nhà văn, chúng tôi

chọn đề tài nghiên cứu của mình là Nguyễn Minh Châu với thể chân“

dung văn học ”

II.Lịch sử vấn đề.

Nếu nh sự nghiên cứu về sáng tác của Nguyễn Minh Châu đợc diễn ra

từ sớm thì quá trình nghiên cứu phê bình, tiểu luận của Nguyễn Minh Châu lại bắt đầu từ khá muộn Năm 1994, lần đầu tiên những trang phê bình tiểu luận của Nguyễn Minh Châu đợc tập hợp trong cuốn “Trang giấy trớc đèn”, Tôn Phơng Lan đã tìm thấy một nhà phê bình Nguyễn Minh Châu với những trở trăn, day dứt Đó là “ngời đầu tiên khuấy động sự tĩnh lặng hàng bao nhiêu năm của nền văn học thời chiến”

Sau đó, Nguyễn Trọng Hoàn tiếp tục tìm thấy giá trị của những trang phê bình tiểu luận Nguyễn Minh Châu, tìm thấy ở đó ý thức trách nhiệm của ngời cầm bút và những chiêm nghiệm của ông về chính công việc của mình Hồng Diệu thì quan tâm đến “cách viết” phê bình tiểu luận của Nguyễn

Minh Châu, nhận ra cách viết phê bình của một nhà văn không phải của một nhà lý luận phê bình hay nhà nghiên cứu Vì thế văn phê bình Nguyễn Minh Châu không khô khan, cứng nhắc, rất thoải mái, tự nhiên, hấp dẫn nhng nhiều khi cha chặt chẽ, chính xác

Mai Hơng trong “Nguyễn Minh Châu và di sản văn học của ông” đã nhận thấy ý thức nghệ thuật của nhà văn đợc thể hiện rõ nhất qua phê bình tiểu luận Mai Hơng đã dùng ý thức nghệ thuật đó để soi chiếu vào sáng tác của nhà văn để từ đó khẳng định đóng góp của ông vào nền văn học cách mạng dân tộc

Tuy số lợng các bài nghiên cứu về phê bình tiểu luận của Nguyễn Minh Châu cha nhiều nhng đều gặp nhau ở sự khẳng định: Nguyễn Minh Châu chỉ viết phê bình tiểu luận khi đã có sự từng trải trong nghề nghiệp Dờng nh mỗi tác phẩm mới ra đời làm cho bài phê bình thêm sâu sắc và mỗi bài phê bình lại khiến sáng tác sau có thêm sự tìm tòi, thể nghiệm mới Con ngời nhà văn và con ngời lý luận, phê bình của ông có sự thống nhất và hỗ trợ

t-ơng thích cho nhau

“Chân dung đồng nghiệp” là một phần trong phê bình tiểu luận Nguyễn Minh Châu Trong các công trình nghiên cứu về phê bình tiểu luận Nguyễn Minh Châu, bộ phận này cũng đợc nhắc đến nhng còn rất khái quát, sơ lợc Trong luận án “Tiểu luận phê bình của Nguyễn Minh Châu” của Vũ Kim Loan, tác giả dành một phần nghiên cứu về “Chân dung đồng nghiệp” ở những nét cơ bản nhất Đây là một cơ sở để chúng tôi tiến hành nghiên cứu

“Chân dung đồng nghiệp” sâu sắc hơn từ góc độ thể loại chân dung văn học

III.Phạm vi và phơng pháp nghiên cứu

Đối tợng chúng tôi tiến hành nghiên cứu, khảo sát là phần “Chân dung

đồng nghiệp” trong “Trang giấy trớc đèn” của Nguyễn Minh Châu

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi sử dụng phối hợp nhiều phơng pháp nh: Phơng pháp khảo sát, phơng pháp phân tích – tổng hợp, phơng pháp so sánh, đối chiếu để rút ra nhận xét

Phần Nội dung

I Thể chân dung văn học trong lịch sử văn học Việt Nam hiện đại và trong sự nghiệp sáng tác Nguyễn Minh Châu.

I.1 Sơ lợc thể chân dung văn học trong Văn học Việt Nam hiện đại.

Có rất nhiều khái niệm, định nghĩa về chân dung văn học (CDVH) nhng

đáng chú ý nhất là định nghĩa của từ điển thuật ngữ văn học (do Lê Bá Hán, Trần Đình Sử chủ biên): Chân dung văn học là “Một thể loại văn học đặc

thù có nhiệm vụ tơng tự nh thể loại chân dung trong hội hoạ và điêu khắc: miêu tả diện mạo một con ngời cụ thể, có thật, sao cho truyền đạt đợc thần thái sống động của ngời đó, phát hiện ra đặc điểm riêng, cá nhân, độc đáo không lặp lại của một nhân cách với thế giới tinh thần của nó” Đó là một thể văn co giãn, có yếu tố sáng tạo hình tợng nhân vật sống động nhng căn bản mang tính chất và dùng phơng pháp của thể kí CDVH là những trang văn viết về thế giới tâm hồn của nhà văn, giúp nắm đợc cái thần thái của một nhân cách tác giả, của tác phẩm văn học và những vấn đề nào đấy trong mối quan hệ văn học và đời sống CDVH thờng đợc ra đời từ sự hiểu biết

đầy thích thú và thật sự tri âm, tri kỉ đối với nhà văn

Thể CDVH thực sự xuất hiện ở Việt Nam từ những năm 30 của thế kỉ

XX Thời kì 1930 – 1945, CDVH đề cao những cây bút tiêu biểu cho cuộc cách tân văn học, những hiện tợng đối nghịch với phần “nhơ nhớp”, “trọc vì danh lợi tiền bạc tầm thờng trong xã hội đơng thời” với giọng tụng ca Đó là hình ảnh những con ngời “tài cao phận thấp chí khí uất”, bất mãn với xã hội,

có đời sống vật chất nghèo khó, bấp bênh “cơm áo không đùa với khách thơ”

Thời kì 1945 – 1980, CDVH “teo lại”, chủ yếu xây dựng CDVH theo mẫu nhà văn chiến sĩ, mẫu anh hùng, tô đậm nét phơng diện anh hùng bất khuất, phơng diện cuộc sống của ngời cầm bút với giọng sôi nổi, hào hùng Thời kì từ 1980 đến nay, CDVH phát triển mạnh mẽ, ồ ạt, nhất là từ

1986 Hình tợng nhà văn trong CDVH giai đoạn này đợc xây dựng

tr-ớc hết nh những nhà văn, làm nghề văn và không đợc lí tởng hoá mà đợc thể hiện nh những ngời thờng, tuy vẫn độc đáo nghệ sĩ nhng cũng có những khuyết tật, những nhếch nhác tầm thờng CDVH thời kì này viết về đủ loại nhà văn, từ cổ điển đến hiện đại, từ cây bút đàn anh đến những cây bút trẻ

đang sống

I.2 Thể chân dung văn học Nguyễn Minh Châu.

Trong sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Minh Châu, bên cạnh những tập tiểu thuyết và truyện ngắn đồ sộ là những bài viết phê bình tiểu luận, tập hợp trong “Trang giấy trớc đèn”, trong đó có một bô phận là “Chân dung

đồng nghiệp”, phác hoạ chân dung các nhà văn đồng nghiệp của ông Đó là loạt bài: “Ngời viết trẻ và cánh rừng già; Một ngời viết văn, một sự chuẩn bị; Phỏng vấn nhà thơ Thanh Tịnh; Vô cùng thơng tiếc nhà văn Nguyên Hồng; Nhà văn Nguyễn Công Hoan; Nam Cao; Ngời cầm bút ấy; Bên nhà văn Nguyễn Huy Tởng, cùng ngắm Hồ Gơm”

Hầu hết những bài viết này đợc viết sau 1975, chỉ có bài “Ngời viết trẻ và cánh rừng già” đợc viết năm 1973 Đợc viết ra trong những năm đất nớc đã bớc sang một thời kì mới nên t tởng, cách nhận xét, đánh giá, cảm nhận của tác giả về các nhà văn sẽ có những đổi mới nhất định theo xu hớng thời đại

II Đặc điểm nội dung chân dung văn học Nguyễn Minh Châu.

II.1 Quan niệm của Nguyễn Minh Châu về nhà văn.

Khi phê bình về một đối tợng nào đó thì cần phải xác định một điểm đứng, một điểm nhìn, một quan niệm rõ ràng về đối tợng đó Nguyễn Minh Châu là một nhà văn và trong “Chân dung đồng nghiệp” ông viết phê bình về các nhà văn, nghĩa là ông đã chọn cho mình điểm đứng của một “ngời trong cuộc”,

ng-ời “cùng hội cùng thuyền” để nhìn nhận và quan sát Đối tợng hớng tới của

ông là những nhà văn Do đó, tìm hiểu quan niệm của Nguyễn Minh Châu về nhà văn là vô cùng cần thiết

Từ thuở ban đầu “hăm hở, say mê” đến khi trở thành một nhà văn tài năng, tâm huyết, Nguyễn Minh Châu luôn luôn ý thức sâu sắc về thiên chức cao quý của nhà văn Nhà văn cần có mặt trên đời để “làm công việc cảnh tỉnh nhân loại và báo hiệu trớc những tai hoạ”, “nâng giấc cho những ngời cùng đờng tuyệt lộ, bị cái ác hoặc số phận đen đủi dồn con ngời ta đến chân tờng”, để “bênh vực cho những con ngời không còn có ai để bênh vực” Nhà văn có khi đứng cao hơn cuộc đời để dạy đời

Nhng để thực hiện đợc thiên chức cao quý đó, nhà văn – ngời nghệ sĩ

đích thực phải nỗ lực hết sức, không cho phép mình nghỉ ngơi trên lộ trình quan sát, suy nghĩ, tởng tợng, cần rèn luyện để “thoát ly đợc thói phù hoa, thói rởm, cái thói khoe tài, thói dàn cảnh của tuổi trẻ”

Theo Nguyễn Minh Châu, một nhà văn đích thực thì không thể thiếu

“tính trung thực nghệ sĩ” bởi lẽ “trong một xã hội mà ngời nghệ sĩ và nhà khoa học đã nói dối thì vứt đi rồi” Cái thật trong ngời nghệ sĩ “chả khác nào trong quả sấu có chất chua chát, nh có điều thiên phú ” Đó là “cái cốt lỗi của lòng ngời”, là “cái củ tỳ của đời sống mà chỉ những nhà nghệ sĩ đích thực mới nắm bắt đợc”

Từ đúc kết, chiêm nghiệm bản thân, hơn ai hết, Nguyễn Minh Châu hiểu sâu sắc đặc thù lao động của nhà văn để làm ra tác phẩm nh ngời mẹ sinh thành ra con vậy Và lao động sáng tạo nghệ thuật là loại hình “lao động thủ công” gắn với những “ngời thợ thủ công” mà có lẽ không một loại máy móc tối tân nào có thể thay thế Bức chân dung chung cho mọi nhà văn là bức

chân dung “con tằm rút ruột nhả tơ”, lao động vật lộn, nhiều quá trình phức tạp để cho ra đời tác phẩm văn học

II.2 Chân dung các văn nghệ sĩ

II.2.1.Con ngời tiểu sử

Khác với Tô Hoài hay Vũ Bằng khi viết chân dung văn học thờng đề cập

đến con ngời tiểu sử, con ngời đời t của mỗi nhà văn, mang đến cho ngời

đọc cái nhìn về một khía cạnh khác của con ngời nghệ sĩ thì Nguyễn Minh Châu lại thiên viết về con ngời tinh thần, con ngời nhà văn qua tác phẩm của họ Những chi tiết về con ngời tiểu sử có đợc nhắc đến nhng chỉ ở một

số nhà văn và chỉ là một vài nét Đó lại là những nét rất “chính” chứ không với giọng hài hớc, đôi khi châm biếm nhẹ nhàng nh Tô Hoài

Viết về Phạm Tiến Duật – ngời viết trẻ với cánh rừng già, Nguyễn Minh Châu để ngời đọc gặp gỡ nhà thơ trẻ chống Mỹ ấy với dáng vẻ “Phạm Tiến Duật vén lá bạt lên và thò cổ ra giơ tay bắt tay tôi Tôi ngắm cái cổ dài nghêu và khuôn mặt vừa xanh vừa sạm vì sốt rét rừng và nắng gió”

Qua lời phỏng vấn trực tiếp nhà thơ Thanh Tịnh của Nguyễn Minh Châu,

đôi nét về cuộc đời tiểu sử của nhà thơ đã đợc thể hiện, gắn liền với kỉ niệm

về một số nhà văn khác: Lời khuyên chân tình của Nguyễn Công Hoan và chi tiết về giờ phút gần hấp hối của Thạch Lam Những kỉ niệm chiến tr ờng gắn liền với một số bài thơ của ông đợc phác hoạ lại: “Cuối năm 1947, có hội nghị văn nghệ quân đội tổ chức gần chân đèo Khế Chúng tôi ăn ở chung một nhà và thờng đi đến hội trờng cùng một lần” hay “Tôi mặc quân phục từ đầu năm 1948”, “Còn việc làm báo văn nghệ quân đội thì tôi bắt

đầu tiếp xúc từ sau ngày giải phóng Thủ đô 10 - 10”

Đối với nhà văn có “tinh thần nhân bản vững vàng” – Nguyên Hồng, Nguyễn Minh Châu phác hoạ đôi nét về cuộc sống khổ cực của nhà văn và cái gia đình của nhà văn ấy: “Thời kì chấm dứt mặt trận dân chủ, Nguyên Hồng bị bắt, bị cầm tù ở nhà lao Hải Phong và đợc sống cùng lao với nhà văn Tô Hiệu”, “1942, Mỹ ném bom xuống Hải Phong Cái gia đình nhỏ phiêu bạt từ thành Nam ra vừa hơi mát mặt đợc mấy năm lại phải lo hết gạo trong thạp” Nguyễn Minh Châu viết về những chi tiết ấy trong đời sống Nguyên Hồng nh một lời lí giải cho sáng tác của nhà văn Với Nguyễn Công Hoan – “một con khủng long đã sống từ thời cổ đại”, Nguyễn Minh Châu chú ý đến chi tiết “những điều tai nghe mắt thấy ở ngoài đời ông đều nhìn bằng con mắt của ngời hay ỡm ờ, hay chế giễu”, và hoàn cảnh khách quan góp và sự định hình cách viết của ông là “vào khoảng những năm

1928 – 1930 Nguyễn Công Hoan gần nh chiếm độc quyền mục “Việt Nam nhị thập thế kỷ xã hội ba đào ký” trên tờ “An Nam tạp chí” của Tản

Đà”

Nguyễn Minh Châu quan tâm đến một số chi tiết mà theo ông ảnh hởng

đến phong cách nhà văn Ông dựng lại những nét chân dung đó khi với thái

độ thông cảm, khi với sự trân trọng, không có giọng hài hớc nh Tô Hoài

II.2.2 Con ngời nghệ sĩ

Con ngời nghệ sĩ là hình ảnh của những ngời lao động nghệ thuât Nhà văn là một kiểu ngời có nghề nghiệp riêng, có tâm lý nghề nghiệp, lao động theo một cách thức, một quá trình độc đáo riêng, góp phần không nhỏ vào

sự phát triển văn học nớc nhà bằng những tác phẩm chắt lọc từ chính cuộc sống, cuộc đời họ Nguyễn Minh Châu quan tâm nhiều đến khía cạnh con ngời nghệ sĩ ấy

Khi dựng lại chân dung các nhà văn, Nguyễn Minh Châu luôn gắn với nhân cách, ý thức nghệ thuật

Trung Trung Đỉnh nhận xét rằng: Nguyễn Minh Châu “là một trong số không nhiều nhà văn Việt Nam suốt đời lúc nào cũng đau đáu nghĩ tới cái việc viết, cái sự viết Dờng nh mọi sự bận tâm đối với ông đều có liên quan

đến cái nghề, và dờng nh chính cái nghề đẫ tạo nên tính cách Nguyễn Minh Châu” Bởi thế khi xây dựng chân dung các đồng nghiệp, Nguyễn Minh Châu không tách rời chân dung nhà văn với yêu cầu của nghề viết

Nguyễn Minh Châu nói tới Nam Cao – nhà văn vị nhân sinh bằng niềm kính yêu và trân trọng tột cùng, bằng cả sự ngỡng vọng đối với một bậc thầy

đáng kính Họ gặp nhau ở tấm lòng luôn đau đáu với đời, với ngời, ở trách nhiệm cao trớc ngòi bút, trớc bạn đọc Ông nghiên cứu Nam Cao nh một nhu cầu tự thân, nh sự khám phá đỉnh cao cốt cách, cái cốt cách khiêm nh-ờng, giản dị, vừa bao dung vừa không khoan nhợng, vừa cả dịu dàng, vừa cả lạnh lùng”

Xem mình nh một “thứ máy kiểm nghiệm”, Nam Cao xoáy sâu vào nhân cách con ngời, bộc lộ nhân cách qua những biểu hiện tâm lý, diễn tả nó bằng cái vẻ dửng dng khôi hài đến trào nớc mắt Nguyễn Minh Châu`nhận thấy “cả một đời cầm bút của Nam Cao cứ đau đáu nhìn vào cái nhân cách”,

“săn đuổi” cái nhân cách con ngời ta nói chung Quan tâm đến nhân cách con ngời, Nam Cao giúp ngời đọc nhìn thấu suốt nhân cách của chính mình

để mà soi xét, suy ngẫm lại bản thân, giữ vững nhân cách Nguyễn Minh Châu khẳng định đó là “t cách nghệ sĩ của nhà văn Nam Cao trớc cuộc đời”

Nguyễn Minh Châu tập trung vào Nam Cao trớc cách mạng, nhận thấy rằng Nam Cao là nhà văn viết rất nhiều về cái đói, về nỗi gieo neo của con ngời trớc miếng ăn Nhân vật của ông suốt ngày lo “vật lộn” với miếng ăn Với tấm lòng “thấu hiểu đời”, quá “nhân bản”, quá “gần kề mọi ngời”,

th-ơng đời nhất nhng cũng “ác nhất”, Nam Cao đã da diết, day trở, xót xa, đã

“lật hết tất cả các lớp áo phủ ngoài đời sống làm hiện lên chuyện muôn đời nhức nhối nhất là chuyện thiếu thốn, đói khổ” Xuyên qua cái vấn đề nhức nhối ấy, Nam Cao định giá t cách con ngời, đề cập đến một vấn đề có ý nghĩa nhân văn sâu sắc: Nhân cách con ngời và sự tha hoá của nhân cách con ngời trong đói nghèo

ở Nam Cao “con ngời nhà văn và con ngời cuộc đời chỉ là một”, cả nhân vật và chính ông cũng “nổi xung lên trớc hoàn cảnh và tình thế, thời cuộc” Thái độ tự trọng đầy nhân cách của Nam Cao thể hiện ở t thế dứt khoát và kiên quyết khi nhận ra rằng “không thể cứ im lặng nín nhịn” mà “phải làm một con ngời cách mạng, phải dấn mình vào công việc cách mạng”, “không

đợc ngồi chờ kẻ khác làm hộ cho mình hởng thụ” Nam Cao đã tham gia tích cực vào phong trào Việt Minh, tham gia văn hoá cứu quốc ở Hà Nội,

c-ớp chính quyền

Nếu chân dung Nam Cao đợc khắc hoạ rõ nết nhất ở lòng yêu thơng con ngời, ở lời kêu gọi giữ vững lấy cái neo cuối cùng là nhân cách con ngời, thì

chân dung Nguyên Hồng – nhà văn của thập loại chúng sinh lại hiện lên ở

tinh thần nhân bản vững chãi cùng niềm tin tởng mãnh liệt vào con ngời, dù

đó là ai Trong tác phẩm của ông có biết bao loại ngời nhng ông luôn đặt niềm tin vững chắc vào cái cốt lõi cao đẹp của tính cách những con ngời lao

động nghèo khổ, dù cho bị xã hội vùi dập xuống đến bùn đen” Tinh thần nhân bản sâu sắc ấy đã khiến Nguyễn Minh Châu “tôn kính” và “mến yêu

đến mức thống thiết” Điều giối giăng của Nguyên Hồng trong sáng tác của mình là điều mà Nguyễn Minh Châu từng ấp ủ, trăn trở Phải chăng đó là

điểm gặp gỡ giữa hai nhà văn ở hai thế hệ: “Không đợc bằng lòng với mình,

đặc biệt là không cho phép mình gian dối phải cố gắng hơn nữa, đổ mồ hôi, sôi nớc mắt hơn nữa ”

Nguyễn Công Hoan – một con khủng long với “một đời văn thật dài và thật đò sộ” là một nhà văn lao động nghệ thuật nghiêm túc và miệt mài Ông luôn có ý thức trau dồi ngôn ngữ dân tộc – tiếng Việt, đa văn chơng gần gũi với đời sống dân tộc “bằng ngôn ngữ dân tộc, bằng cái lối nói nôm na

đầy ý vị của ngời Việt Nam” Ngòi bút “hiện thực và trào lộng đầy vóc vạc

vầ đầy năng động tính” của ông đủ sức “lột trần” mọi thói ác, thói rởm trong chế độ thực dân – phong kiến Phong cách truyện ngắn độc đáo của Nguyễn Công Hoan là luôn “nhìn cái không bình thờng bằng cái nhìn không bình thờng”, từ đó bộc lộ chủ nghĩa nhân văn độc đáo của nhà văn, tạo nên cốt cách “hoạt kê trào phúng” mà hình nh “cái mạch trào lộng của những truyện kể dân gian chảy đến Nguyễn Công Hoan thì ngừng”

Cách mạng tháng Tám bùng nổ, Nguyễn Công Hoan chào đón, ủng hộ

và ngay sau đó tích cực tham gia hoạt động cách mạng Ông chủ yếu viết bút kí, hồi kí và tiểu thuyết, góp phần bổ sung, hoàn chỉnh bức tranh xã hội

cũ và chân dung giai cấp thống trị mà nhà văn đã vẽ bằng “ngòi bút trào lộng” sắc sảo trong văn học hiện thực phê phán

Với Thanh Tịnh, Nguyễn Minh Châu lại chú ý đến chất Huế đậm đà không thể lẫn Đời văn của ông gắn bó nhiều với Huế – quê hơng ông Chiều dài của câu hò, những cung bậc cảm xúc hớng về “phá rộng sông dài” Về truyện ngắn, Thanh Tịnh khẳng định yếu tố chất lợng, đòi hỏi viết

ít nhng phải chuẩn bị kỹ lỡng, “vốn liếng về mọi mặt nhiều để kết tinh ít” Không những thành công ở truyện ngắn mà Thanh Tịnh còn là một nghệ

sĩ tài năng về thơ Dới hình thức trả lời phỏng vấn trực tiếp, Thanh Tịnh đã bộc bạch quan niệm sâu sắc của mình về thơ và nhà thơ Ông cho rằng muốn làm

đợc thơ hay phải có chính kiến, lập trờng: Yêu ghét rõ rầng, dứt khoát, ý thơ tự nhiên tuôn chảy không đợc cứng nhắc Thơ phải hợp với hoàn cảnh và phải có ích thì mới đi sâu vào lòng ngời, mới còn mãi với thời gian Trong lĩnh vực sân khấu kháng chiến, Nguyễn Minh Châu nhận thấy Thanh Tịnh là một ngời già dặn, hiểu biết nhiều về nghệ thuật dân gian, quan niệm sân khấu là để khích lệ, cổ động kháng chiến

Bên cạnh các chân dung văn học đầy đặn, một số nhà văn khác qua ngòi bút Nguyễn Minh Châu cũng hiện lên sắc nét, độc đáo Một Phạm Tiến Duật chuyên viết về những ngời lính trong cuộc kháng chiến trờng kì gian khổ nhng luôn tràn đầy tinh thần lạc quan, yêu đời, sống gắn bó với khu rừng kháng chiến, với “những gơng mặt xanh rì màu lá rừng Trờng Sơn” Sự giàu hình tợng, giàu vốn sống và gợi nghĩ về con ngời sâu xa hơn nhng so với đại ngàn thì PhạmTiếnDuật còn quá trẻ, cha thể hiện hết đợc hiện thực kháng chiến còn nhiều nung nấu

Một Nguyễn Thi mà “nhiều ngời viết trẻ hợp lại mới bằng”, nhà văn có

“một giai đoạn chuẩn bị đầy đủ ý thức và bản lĩnh” Một Nguyễn Tuân – tài năng văn chơng đích thực, luôn khát khao vơn tới sự hoàn thiện, đợc ngời

đời tôn trọng Một Nguyễn Huy Tởng “giàu lòng yêu thủ đô, chuyên viết tiểu thuyết và kịch lịch sử”, tâm hồn “cao hứng thăng hoa” khi viết về Hà Nội Nguyễn Huy Tởng đợc Nguyễn Minh Châu nhìn nhận không chỉ nh một nhà văn mà còn nh một nhà văn hoá mà các nhà văn lớp sau đã học tập cách nhìn nhận về thành phố thủ đô trong kháng chiến

Có thể nói, với năng lực quan sát và chọn lựa chi tiết, Nguyễn Minh Châu đã xây dựng thành công chân dung các nhà văn đồng nghiệp theo cách riêng của mình Mỗi chân dung là một phát hiện của ông đồng thời bộc lộ quan niệm của ông về nghề viết Yêu cầu của nghề viết trở thành chuẩn mực

để định giá mỗi nhà văn đồng thời gửi gắn tâm niệm của mình – ý thức, nhân cách nghệ thuật của nhà văn, bài học kinh nghiệm về sáng tác của mỗi ngời

II.3 Chân dung tự hoạ Nguyễn Minh Châu

ở Nguyễn Minh Châu, con ngời sáng tác và con ngời phê bình có sự thống nhất Nếu nh trong sáng tác, ta đã bắt gặp một Nguyễn Minh Châu ý thức rất cao về trách nhiệm của ngời nghệ sĩ trớc nhân dân, trớc cuộc sống, thì trong địa hạt phê bình, vẫn là Nguyễn Minh Châu ấy với cảm quan nhạy bén của ngời nghệ sĩ đã nhận đợc sự tất yếu của tiến trình văn học Qua những trang “chân dung đồng nghiệp”, Nguyễn Minh Châu đã tự bộc lộ chân dung của mình: một cây bút linh hoạt, tinh tế và rất giàu năng lực quan sát, cảm thụ

Nguyễn Minh Châu không đặt thành khuôn mẫu nhất định về nghệ thuật dựng chân dung văn học mà tuỳ thuộc vào đặc điểm riêng của từng nhà văn,

ông có phơng thức miêu tả thích hợp

Với Nam Cao, tác giả đi từ ấn tợng sâu sắc của mình về nhà văn xuất sắc này Bức chân dung nhà văn dần hiện lên qua dòng hồi tởng nửa h, nửa thực của Nguyễn Minh Châu Đó là hình ảnh một con ngời “ngồi xếp bằng trên chiếu trải giữa nền đất, trớc một ấm nớc chè xanh và một ngọn đèn vặn nhỏ bằng hạt đậu, bên một chiếc bùi nhùi rơm Lúc này Nam Cao không hề để mắt ngó qua đến sách vở, cũng chả hút thuốc vặt, mà đang so vai lại, thu cả hai bàn tay vào lòng nh một ngời suốt cả đời lúc nào cũng cảm thấy rét – một cái rét từ trong ruột rét ra – hai con mắt lim dim nhìn xuống chiếu,

đang nghĩ ” giữa đêm khuya thanh vắng Nguyễn Minh Châu tập trung vào văn chơng trớc cách mạng của Nam Cao với những trang viết về nỗi khổ cực của con ngời trong cái đói, cái nghèo, về nhân cách con ngời trong cuộc sống thiếu thốn vật chất ấy và kêu gọi con ngời hãy giữ vững nhân cách Khép lại

bức chân dung, một lần nữa hình ảnh Nam Cao xuất hiện với tâm trạng day dứt, trăn trở khôn nguôi nh ban đầu: “So vai lại nh đang chịu một cơn rét thấu ruột, thu hai tay vào lòng, khép mắt ngồi im lặng, thắt lòng bởi lo lắng lẫn đau

đớn”, muốn tìm đờng giải thoát khỏi cuộc sống đen tối, ngột ngạt

Cuộc đời là chất liệu, là động lực chính thúc đẩy Nguyên Hồng sáng tác văn chơng “nhân bản” Do vậy, khi dựng chân dung Nguyên Hồng, Nguyễn Minh Châu đã khảo sát sự nghiệp văn học trong sự song hành với cuộc đời nhà văn Từ đó, ông tập trung vào những điểm nổi bật - đó cũng là những

điểm gặp gỡ giữa Nguyễn Minh Châu với Nguyên Hồng Nội dung tác phẩm trong mỗi giai đoạn ứng với mỗi đoạn đời Nguyên Hồng Nguyễn Minh Châu đã khép lại chân dung nhà văn tâm huyết ấy bằng lời “tâm sự giối giăng” của chính ông: “Không đợc bằng lòng với mình, đặc biệt là không đợc cho phép mình gian giối” “Muốn viết và để viết không xoàng xĩnh, không giả khợt, viết cho sống, cho hay, cho hữu ích thì không thể có cách nào khác là phải không ngừng trau dồi vốn sống”

Riêng Nguyễn Công Hoan, tác giả lại xoáy sau vào nét đặc sắc trong nội dung tác phẩm và sự lao động nghệ thuật miệt mài, nghiêm túc suốt đời của nhà văn Qua đó, Nguyễn Minh Châu đã phác thảo toàn bộ đời văn của Nguyễn Công Hoan từ khi xuất hiện đến lúc gần kết thúc một cách đầy đặn Nguyễn Minh Châu dừng lại phân tích mảng văn học trớc cách mạng – thời kì sáng tạo rực rỡ nhất của Nguyễn Công Hoan để khắc hoạ đợc thần thái riêng của nhà văn trào lộng xuất sắc này

Không rập khuôn máy móc, với nhà thơ Thanh Tịnh, Nguyễn Minh Châu lại dùng phơng thức phỏng vấn trực tiếp Tác giả khéo léo gợi ý để Thanh Tịnh tự bộc bạch theo ý nghĩ chủ quan về thơ văn, về đồng nghiệp

Các nhà văn Phạm Tiến Duật, Nguyễn Thi, Nguyễn Huy Tởng, Nguyễn Tuân qua ngòi bút Nguyễn Minh Châu đều hiện lên sắc nét và sinh động Tất cả đã chứng tỏ nghệ thuật dựng chân dung của Nguyễn Minh Châu rất linh hoạt và tài tình khiến ngời đọc bị cuốn hút

III Nghệ thuật dựng chân dung của Nguyễn Minh Châu

II.1.Lối viết chân dung của một nhà văn

Nguyễn Minh Châu dựng chân dung đồng nghiệp bằng cảm quan và bút pháp của một nhà sáng tác viết phê bình tiểu luận nên cách viết rất khác với những nhà phê bình dựng chân dung