Ngày 07112006, Đại hội đồng Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) đã chính thức thông qua việc kết nạp Việt Nam là thành viên thứ 150 của tổ chức này. Sự kiện này đánh dấu một bước tiến mới trên con đường phát triển và hội nhập của nước ta vào nền kinh tế thế giới. Đồng thời qua đó mở ra hàng loạt cơ hội phát triển vượt bậc cho các doanh nghiệp trong nước, thông qua sự giao thương với các doanh nghiệp thế giới trên tất cả các lĩnh vực sản xuất, thương mại, dịch vụ.
Trang 1Mã lớp học phần: 1 6 3 0 1 3 Số thứ tự theo danh sách lớp học phần 0 0
Giáo dục đại học thế giới và Việt Nam
TS Võ Thị Bích Hạnh
CHẢY MÁU CHẤT XÁM Ở VIỆT NAM TRONG QUÁ TRÌNH HỘI NHẬP HÓA
Tiểu luận này được hoàn thành vào ngày 06/05/2014
MỤC LỤC
LỜI MỞ ĐẦU 2
1 Cơ sở lý thuyết 3
1.1 Khái niệm 3
1.2 Nguyên nhân 4
1.3 Tồn tại 5
1.4 Tích cực 5
2 Thực trạng chảy máu chất xám ở nước ta 5
3 Một số kiến nghị và giải pháp 10
3.1 Bài học từ thế giới 10
3.2 Một số kiến nghị cho bài toán “chất xám” ở nước ta 11
Trang 2LỜI MỞ ĐẦU
Ngày 07/11/2006, Đại hội đồng Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) đã chính thức thông qua việc kết nạp Việt Nam là thành viên thứ 150 của tổ chức này Sự kiện này đánh dấu một bước tiến mới trên con đường phát triển và hội nhập của nước ta vào nền kinh tế thế giới Đồng thời qua đó mở ra hàng loạt cơ hội phát triển vượt bậc cho các doanh nghiệp trong nước, thông qua sự giao thương với các doanh nghiệp thế giới trên tất cả các lĩnh vực sản xuất, thương mại, dịch vụ
Tuy nhiên, đi kèm với những cơ hội thì các doanh nghiệp Việt Nam phải đối mặt với không ít những khó khăn, thách thức và nguy cơ tiềm ẩn Sự xuất hiện của các công ty, tập đoàn kinh tế thế giới, những liên doanh quốc tế chắc chắn sẽ làm cho sự cạnh tranh trên thương trường càng trở nên khốc liệt hơn bao giờ hết Chính vì vậy, muốn giành chiến thắng trong cuộc cạnh tranh này để tồn tại và phát triển, đòi hỏi các doanh nghiệp Việt Nam phải có những sự chuẩn bị thực sự chu đáo và nghiêm túc Trong đó, nhân lực có thể xem là yếu tố sống còn đối với mỗi doanh nghiệp trong sự chuẩn bị đấy
Nguồn nhân lực Việt Nam – đặc biệt là nhân lực “chất xám” – có thể xem là khá tốt với những đặc điểm như thông minh, ham học hỏi, tiếp thu nhanh với nguồn tri thức thế giới, lực lượng dồi dào và có độ tuổi khá trẻ Mặc dù vậy, các doanh nghiệp trong nước vẫn chưa thực sự đánh giá đúng vai trò và vị trí của nguồn nhân lực này, nên việc
sử dụng họ không đạt hiệu quả như mong muốn Chính vì vậy, hiện tượng “chảy máu chất xám” đã và đang diễn ra ngày một cách mạnh mẽ và nhanh chóng trong nền kinh
tế nước ta hiện nay Các doanh nghiệp thực sự đối mặt với những khó khăn rất lớn từ ảnh hưởng của hiện tượng trên
Đứng trước những thử thách mới, Đảng và nhà nước ta đã không ngừng thực hiện các chính sách để thu hút nhân tài trong và ngoài nước Để có một cái nhìn chính xác
và hoản thiện hơn về vấn đề “chảy máu chất xám” ở nước ta hiện nay, tác giả đã chọn
đề tài “Chảy máu chất xám ở Việt Nam trong quá trình hội nhập hóa”
Bài viết gồm ba phần chính:
Phần 1: Cơ sở lý thuyết
Phần 2: Thực trạng “chảy máu chất xám” ở Việt Nam hiện nay
Trang 3 Phần 3: Một số kiến nghị và giải pháp
Trang 41 Cơ sở lý thuyết
1.1 Khái niệm
1.1.1 Nguồn nhân lực
Một quốc gia muốn phát triển thì cần phải có nguồn lực cho sự phát triển kinh tế như: con người, tài nguyên thiên nhiên, vốn,…trong đó nguồn lực về con người là quan trọng nhất
Theo định nghĩa của Liên hiệp quốc, nguồn nhân lực là trình độ lành nghề, là kiến thức và năng lực của toàn bộ cuộc sống con người hiện có thực tế hoặc tiềm năng để phát triển kinh tế - xã hội trong một cộng đồng.
Thông thường chúng ta phân loại nguồn nhân lực theo phân loại thứ bậc ta có: nhân lực lao động phổ thông; nhân lực lao động có tay nghề; nhân lực chất lượng thấp, trung bình và cao
Theo PGS Đàm Đức Vượng, thì: “Xây dựng nhân lực chất lượng cao có nghĩa là xây dựng đội ngũ nhân lực khoa học và công nghệ, nhất là các chuyên gia, tổng công trình sư, kỹ sư đầu ngành, công nhân có tay nghề cao, có trình độ chuyên môn - kỹ thuật tương đương với các nước tiên tiến trong khu vực, có đủ năng lực nghiên cứu, tiếp nhận, chuyển giao và đề xuất những giải pháp khoa học, công nghệ, kỹ thuật, giải quyết những vấn đề cơ bản của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước; xây dựng đội ngũ doanh nhân quản lý doanh nghiệp, có khả năng tổ chức, khả năng cạnh tranh; xây dựng hệ thống các cơ sở đào tạo nhân lực tiên tiến, hiện đại, đa dạng, cơ cấu ngành nghề đồng bộ; xây dựng sự nghiệp giáo dục tiên tiến, hiện đại và một xã hội học tập toàn diện để tạo nguồn nhân lực chất lượng cao”
Còn theo GS Chu Hảo thì “Nhân lực chất lượng cao trước hết phải được thừa nhận trên thực tế, không phải ở dạng tiềm năng Điều đó có nghĩa là nó không đồng nghĩa với học vị cao Nguồn nhân lực chất lượng cao là những người có năng lực thực tế hoàn thành nhiệm vụ được giao một cách xuất sắc nhất, sáng tạo và có đóng góp thực
sự hữu ích cho công việc của xã hội”
Theo tác giả, nguồn nhân lực chất lượng cao phải được đánh giá trên ba tiêu chí cơ bản sau:
- Có khả năng thích ứng nhanh với môi trường làm việc và tiến bộ khoa học kỹ
thuật;
Trang 5- Có tác phong kỹ thuật và đạo đức trong công việc;
- Khả năng tư duy đột phá trong công việc hay nói cách khác đó là khả năng sáng
tạo của nguồn nhân lực
Nhìn chung, có rất nhiều luồng ý kiến trái ngược nhau về nguồn nhân lực chất lượng cao, nhưng dù các hiểu như thế nào đi chăng nữa, thì Đảng và Nhà nước ta vẫn xem đó là nguồn nội lực, là “chất xám” cho sự phát triển của đất nước
1.1.2 Chất xám
Theo nghĩa hẹp, “chất xám” là nơi tập trung các tế bào não là lớp vỏ bọc có nhiều nếp nhăn bao bọc quanh não Lớp vỏ nãy có màu xám cho nên được gọi là lớp chất xám Từ đó mà có khái niệm: coi trọng chất xám, chảy máu chất xám (Theo GS Nguyễn Lân Dũng)
Theo nghĩa bóng, “chất xám” ám chỉ nhân tài, nguồn nhân lực chất lượng cao của mỗi quốc gia
Theo (http://vi.wikipedia.org), “chảy máu chất xám” là thuật ngữ dùng để chỉ vấn
đề di cư quy mô lớn của nguồn nhân lực có kiến thức và kĩ thuật từ một nước qua
những nước khác; sau đó, ý nghĩa của nó đã được mở rộng thành: “sự ra đi của những người có kiến thức hoặc có chuyên môn từ một quốc gia, khu vực kinh tế, hoặc các lĩnh vực khác, vì điều kiện sống hoặc tiền lương tốt hơn”.
Chảy máu chất xám là một hiện tượng mang tính toàn cầu, tuy xảy ra số lượng lớn ở những nước đang phát triển nhưng tại những nước phát triển cũng diễn ra hiện tượng này, gây thiệt hại đến quá trình phát triển kinh tế
1.2 Nguyên nhân
Các nguyên nhân chính của lực hút chất xám ở các nước có điều kiện là:
Lương cao, mức sống cao;
Nền khoa học - công nghệ cao;
Môi trường học tập và làm việc tốt,
Cơ chế tuyển dụng công bằng;
Có chính sách ưu đãi đối với người tài
Hiện tượng chảy máu chất xám diễn ra chủ yếu ở các nước đang phát triển còn do tác động của nhu cầu thị trường lao động thế giới: dư thừa lao động phổ thông nhưng khan hiếm nhân lực lao động trí thức cấp cao
Trang 6Một số nguyên nhân tạo lực đẩy chất xám là tình trạng lương thấp, thiết bị lỗi thời, tương lai không sáng sủa, ít lựa chọn cho các nhà khoa học nếu làm việc ở các nước sở tại, chế độ đãi ngộ kém, môi trường nghiên cứu khoa học không phù hợp, giá trị lao động thực sự chưa được đề cao Riêng tại châu Phi còn do các yếu tố nghèo đói, chính trị bất ổn định (chiến tranh, đại loạn) và nguồn ngân sách đầu tư cho lĩnh vực khoa học
kỹ thuật quá thấp (0,3 % GDP)
Một số khía cạnh cá nhân có thể kể đến như: sự tác động từ gia đình (ví dụ người thân ở nước ngoài) hoặc do sở thích cá nhân thích khám phá và muốn được cải thiện
sự nghiệp,
1.3 Tồn tại
Tình trạng “chảy máu chất xám” tại các quốc gia nghèo là một nguyên nhân quan trọng khiến khoảng cách giàu nghèo giữa các quốc gia ngày càng rõ rệt và gây ra những hậu quả khó lường cho các nước đang phát triển Nguồn “chất xám” bị chảy máu khiến kinh phí đào tạo của quốc gia không ngừng thất thoát, đồng thời phải bỏ ra một nguồn kinh phí lớn để trả lương cho các chuyên gia nước ngoài mời về Việc các nhà khoa học sang làm việc cho nước ngoài cũng tác động xấu đến người dân và các giới tri thức khác trong nước Đây là một sự lãng phí lớn về tài sản quốc gia, làm chậm tốc độ phát triển nền kinh tế
1.4 Tích cực
Nền kinh tế toàn cầu đổi mới mạnh mẽ đang tạo ra “sự lưu thông chất xám” hay
“chuỗi chất xám” thay cho “chảy máu chất xám”, trong đó nhân tài trở về quê hương với vốn, kỹ năng và tri thức cùng với nhiều mối quan hệ với doanh nghiệp đa quốc gia cũng như hệ thống công nghệ, đóng vai trò không nhỏ trong sự phát triển của đất nước Một số người có trình độ cao chọn ở lại nơi điều kiện vẫn đóng góp cho quốc gia dưới hình thức gửi kiều hối về nước và hỗ trợ xây dựng quan hệ doanh nhân
2 Thực trạng chảy máu chất xám ở nước ta
Chảy máu chất xám từ du học sinh
Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết, hiện có trên 3 vạn lưu học sinh du học theo các con đường: Hiệp định giữa hai chính phủ, với học bổng của các tổ chức nước ngoài, học bổng của chính phủ trong khuôn khổ đề án đào tạo cán bộ khoa học kỹ thuật của các cơ sở nước ngoài bằng nguồn ngân sách Nhà nước (Đề án 322) và du học tự túc
Trang 7Với Đề án 322, từ năm 2000 đến 2010, Việt Nam đã chi hơn 2.500 tỉ đồng cho khoảng 3.000 cán bộ, giảng viên đi nước ngoài học tập; và trong số 2.268 người được đưa đi đào tạo tiến sĩ, thì chỉ có 1.074 tiến sĩ về nước Chi phí bình quân cho mỗi du học sinh theo đề án này là khoảng 22.000USD/năm Như vậy, trong 10 năm Nhà nước phải chi cho mỗi người là 220.000USD, tức gần 4,4 tỉ đồng
Là á quân của cuộc thi “Đường lên đỉnh Olympia” năm đầu tiên, năm 2002, Nguyễn Thành Vinh có học bổng sang Australia du học ngành hóa học tại Đại học New South Wales tại Sydney Kết thúc chương trình cử nhân, Vinh tiếp tục chương trình tiến sĩ về hóa hữu cơ tại Đại học Quốc gia Australia (ANU) Phản ứng trước con số 70% du học sinh Việt Nam không trở về nước sau khi tốt nghiệp, Vinh nói: “Nếu 30% quay trở về làm đất nước phát triển rực rỡ thì thế đã là quá đủ 70% nữa quay trở về chỉ làm môi trường thêm chật chội Nếu 30% đã quay về chẳng làm được gì hết thì 70% nữa quay
về liệu có làm được gì không? ”
Ông Phạm Sỹ Tiến, Trưởng ban Điều hành Đề án 322 trăn trở: “Điều đáng buồn nhất của các đề án đầu tư đưa học sinh, sinh viên đi du học là người học được Nhà nước đầu tư rất tốt, nhưng sau khi về nước không phát huy được năng lực của mình, không có môi trường để phát triển nghiên cứu tiếp” Ông Tiến nhận xét: “Đề án có tốt nhưng “đầu ra” không tốt thì hiệu quả cũng bị giảm sút Một số du học sinh sau khi về nước đã xin thôi việc ở cơ quan cũ để sang cơ quan khác làm việc hoặc làm việc cho doanh nghiệp Nhiều người ở lại nước ngoài”
Chia sẻ về tình trạng “chảy máu chất xám” và đãi ngộ người tài ở nước ta hiện nay,
GS Phạm Minh Hạc (nguyên Bộ trưởng Bộ GD&ĐT) cho rằng: “Nhiều người đi học ở nước ngoài về vẫn phải tự thân vận động, tự bỏ tiền túi để nghiên cứu khoa học, một phần do thủ tục hành chính, chế độ, chính sách chưa thỏa đáng Họ không về do hệ thống nghiên cứu khoa học trong nước chưa đủ hấp dẫn cho người có tài làm việc trong nước, chưa đủ mức tin cậy cho những nhà khoa học trẻ thấy rằng, mình làm trong nước có thể tiến bộ và cống hiến được như nước ngoài Chúng ta cần chú trọng đội ngũ trí thức trong nước ở các viện khoa học, các trường đại học, các tổ chức Có một điểm không thể thiếu được là chú trọng kêu gọi những nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài trở về nước hợp tác, cộng tác thường xuyên để có sự gắn bó, hợp tác Nhà
Trang 8nước không cần có một chính sách gì quá đặc biệt với trí thức Việt kiều mà hãy tập trung vào những chính sách tốt cho trí thức trong nước”
Nguyên nhân của tình trạng này có thể đến từ nhiều phía, nhưng tổng hợp lại thì
có một số nguyên nhân cơ bản sau:
Thứ nhất, khoảng cách giàu nghèo giữa Việt Nam và các nước phát triển (Mỹ,
Đức, Úc, Canada,…) quá lớn
Australia Canada Germany Singapore United States Việt Nam 0
2,000,000
4,000,000
6,000,000
8,000,000
10,000,000
12,000,000
14,000,000
16,000,000
18,000,000
GDP bình quân đầu người năm 2012
(Nguồn: http://data.worldbank.org)
Hình 1 GDP bình quân đầu người một số quốc gia phát triển năm 2012
Chúng ta đang sống trong một thế giới mà 20% dân số giàu nhất tiêu thụ 80% tổng năng lượng tạo ra Chúng ta đang sống trong một thế giới mà xung đột vũ trang vẫn tiếp tục bùng phát ở đây đó và hầu như không bao giờ chấm dứt Những hậu quả đó gây ra những ảnh hưởng khác nhau đối với các quốc gia trên thế giới phụ thuộc vào sự thịnh vượng, vị trí địa lý, tình trạng phát triển của quốc gia đó
Ngày nay, giới trẻ hay bị phàn nàn là không có lý tưởng, không có đam mê hoặc thậm chí không coi trọng những giá trị mà ông cha ta đã gian khổ có được Có một điều phải thừa nhận rằng, do bị chi phối bởi nền kinh tế thị trường, giới trẻ Việt Nam
bị lôi cuốn mạnh bởi đồng tiền Một đất nước mà con người phải chịu đựng nghèo khó trong một thời gian dài, điều này không có gì là ngạc nhiên Họ càng bị đồng tiền lôi cuốn thêm khi các phương tiện thông tin đại chúng đem đến cho họ những thành công hoàn toàn dựa vào đồng tiền Người ta không do dự đưa lên báo chí danh sách một
Trang 9trăm người giàu nhất Việt Nam như những tấm gương điển hình Họ dễ dàng so sánh
và nhận ra rằng một kế toán trẻ của một công ty liên doanh có thể kiếm được nhiều hơn một vị giáo sư đại học Vì thế khi lựa chọn nghề nghiệp tương lai, họ sẽ lựa chọn tương ứng
Thứ hai, thầy cô, bạn bè và gia đình đã nhem nhóm trong đầu giới trẻ rằng chỉ đi du
học mới có khả năng thành công Vì họ yêu nước, nhiệt huyết nên nuôi dưỡng tư tưởng ấy cho tới khi lớn Khi đã đi du học, những người giỏi trong số họ không trở về, không chỉ vì họ được đề nghị mức lương và điều kiện làm việc tốt hơn, mà có lẽ quan trọng hơn, bởi vì họ không nhận được một tín hiệu nào cho thấy đất nước này cần họ, rằng đất nước này tự hào về họ, rằng tương lai của đất nước này phụ thuộc vào họ Đó
là hoàn cảnh mà thế hệ trẻ Việt Nam đang phải đối mặt
Một khuynh hướng chung của du học sinh các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam là các du học sinh, nghiên cứu sinh sau khi hoàn tất chương trình học thường phân vân trước câu hỏi là về nước, tiếp tục học thêm hay là ở lại làm việc nơi
xứ người Câu hỏi hay suy nghĩ này nhiều khi không được đặt ra ngay khi du học sinh mới bước chân đến quốc gia mình được theo học, mà nó được dần dần hình thành sau một thời gian sống trên xứ sở xa lạ với những ưu đãi về vật chất lẫn tinh thần mà Việt Nam không có
Thứ ba, sự tiến bộ về khoa học kỹ thuật của nước sở tại Có nhiều lý do để khiến du
học sinh băn khoăn trăn trở về quyết định về hay ở của mình Trước hết là các quyến
rũ vật chất ở xứ du học sinh đang sống Dù mang theo một tinh thần yêu nước nồng nàn cho đến đâu đi nữa, du học sinh không thể chối cải được những tiến bộ về khoa học kỹ thuật của thế giới mình đang sống Thư viện, các phòng thí nghiệm, các hệ thống máy vi tính và các phương tiện truyền thông khác như các trang web đủ loại đã gíup cho du học sinh dễ dàng trong việc học tập cũng như làm việc Về nước những phương tiện tối tân, hiện đại như thế làm sao có được và du học sinh trở về có đất dụng võ để mang những điều mình học hỏi về phát triển đất nước hay không Đây là vấn đề trăn trở của chính du học sinh Việt Nam
Thứ tư, đó là vấn đề lương bổng và chính sách đãi ngộ Vấn đề lương bổng, thu
nhập hàng tháng cũng làm du học sinh so sánh về khả năng xây dựng cho gia đình và bản thân mình khi làm việc tại nước ngoài hay khi trở về Việt Nam Một khía cạnh
Trang 10đáng để ý nữa là các quốc gia tân tiến như Mỹ chẳng hạn thường có chính sách đãi ngộ xứng đáng những khoa học gia, những kỹ thuật gia của các quốc gia khác So sánh việc đào tạo một kỹ sư trong nước hay nhận một kỹ sư nước ngoài vào làm việc thì các nhà kinh tế, các người quản lý doanh nghiệp đều nhận thức được rằng việc sử dụng một chuyên viên nước ngoài có lợi ích kinh tế nhiều hơn vì không phải tốn chi phí đào tạo
Rõ ràng, chuyện lương bổng và trên hết là quá nhiều bất cập trong chính sách trọng dụng, đãi ngộ nhân tài khiến du học sinh khi trở về không có cơ hội phát triển nghề nghiệp lẫn thăng tiến Và nếu chúng ta cứ tiếp tục “vô tư” không nghĩ đến một giải pháp thu dụng những tri thức trẻ có năng lực, bao gồm cả những sinh viên tốt nghiệp trong nước và du học sinh, thì một ngày không xa con số “chảy máu chất xám” của đất nước sẽ còn tăng theo cấp số nhân
Chảy máu chất xám trong giáo dục THPT
Mới đây Bộ GD&ĐT đã quyết định tạm dừng, tổ chức bồi dưỡng, cấp chứng chỉ nghiệp vụ sư phạm cho những người tốt nghiệp đại học muốn trở thành giáo viên Quyết định trên của Bộ GD&ĐT đồng nghĩa với việc nếu ai không học đúng khối ngành sư phạm thì không bao giờ có cơ hội đứng trên bục giảng
Không thể phủ nhận rằng đầu vào cử nhân thấp hơn sư phạm nhưng không có nghĩa
là đầu vào thấp hơn thì đầu ra cũng thấp hơn mà cái quyết định hiệu quả lại là đầu ra Không ít cử nhân đã tự tin tranh tài với sư phạm trong cuộc thi tuyển dụng công chức
và không ít sư phạm đã phải ngã gục Như vậy, bằng cấp chỉ giống như một cái vé để vào được rạp chiếu phim nhưng vào xong rồi ta làm việc có hiệu quả không là cả một vấn đề
Tại sao khi thi tuyển công chức ta không tổ chức một cách đầy nghiêm túc để những ai có năng lực tốt hơn sẽ được lựa chọn Như vậy, những người học trái ngành, không học sư phạm mà muốn thành giáo viên sẽ phải nỗ lực gấp đôi, không nên phân biệt đúng ngành hay trái ngành vì xã hội bây giờ mấy ai đi học mà sau này ra trường làm đúng ngành mình học Vậy nên chỉ cần đáp ứng được yêu cầu thì không phân biệt
cử nhân hay sư phạm cũng vẫn được đi dạy như thế mới công bằng và không lãng phí
“chất xám”
