Đạn đá trong các di tích khảo cổ học ở Việt Nam

Đất nước ta có bề dày lịch sử đấu tranh chống giặc ngoại xâm. Đặc biệt, cùng với sự phát triển của nền văn minh Trung Hoa, các tập đoàn phong kiến phương Bắc cũng ra đời. Với quyền lực về kinh tếquân sự, hầu hết các triều đại thống trị ở Trung Hoa, đều tiến hành mở rộng bờ cõi, đưa quân chinh phạt vùng dất phương Nam. Từ những cuộc chiến tranh liên miên đó, yêu cầu về vũ khí là rất lớn. Tuy vậy, do khoa học kĩ thuật chưa phát triển,nên vũ khí xử dụng năng lượng cơ bắp vẫn là chủ yếu. Bên cạnh những loại vũ khí như: giáo, mác, cung tên…thì đạn dá đóng vai trò quan trọng trong các trận đánh, tác động đến nghệ thuật tác chiến của ta. Trong hệ thống tiến công cũng như phòng thủ thành, đạn đá đóng một nhân tố lớn, hỗ trợ các hướng, các lực lượng, vị trí chiến đấu.

PHẦN MỞ ĐẦU 1 1.Lý do chọn đề tài 1

PHẦN MỞ ĐẦU

1.Lý do chọn đề tài

Đất nước ta có bề dày lịch sử đấu tranh chống giặc ngoại xâm Đặc biệt, cùng với sự phát triển của nền văn minh Trung Hoa, các tập đoàn phong kiến phương Bắc cũng ra đời Với quyền lực về kinh tế-quân sự, hầu hết các triều đại thống trị ở Trung Hoa, đều tiến hành mở rộng bờ cõi, đưa quân chinh phạt vùng dất phương Nam

Từ những cuộc chiến tranh liên miên đó, yêu cầu về vũ khí là rất lớn Tuy vậy, do khoa học kĩ thuật chưa phát triển,nên vũ khí xử dụng năng lượng cơ bắp vẫn là chủ yếu Bên cạnh những loại vũ khí như: giáo, mác, cung tên…thì đạn dá đóng vai trò quan trọng trong các trận đánh, tác động đến nghệ thuật tác chiến của ta Trong hệ thống tiến công cũng như phòng thủ thành, đạn đá đóng một nhân tố lớn, hỗ trợ các hướng, các lực lượng, vị trí chiến đấu

Đạn đá là loại vũ khí ra đời sớm,có quá trình phát triển lâu đời, nhưng loại vũ khí sử dụng sức lực của con người này,hầu như ít có sự tiến bộ về cấu tạo nên hiệu quả không cao, dần dần bị sự phát triển của loại vũ khí sử dụng thuốc nổ thay thế Đến thế kỉ thứ XVIII-XIX, trên thé giới ,vũ khí sử dụng bằng thuốc nổ đã khá hoàn chỉnh Tuy vậy, nhìn lại lịch sử, vào thời điểm đạn đá được sử dụng trong bộ mặt phát triển chung của nền kinh tế-xã hội, khoa học kĩ thuật ở nước ta thì đó là cả một sự tiến bộ

Chính vì mối quan tâm về đạn đá, đã thôi thúc tôi chọn đề tài này, dẫu biết rằng để nhận thức đươc hết vai trò, ý nghĩa của đạn đá là vô cùng khó khăn Dưới sự giúp đỡ của thac sĩ Đặng Hồng Sơn, tôi chỉ muốn thong qua một số nguồn tư liệu và thực tiễn để nhận thức một phần nào đó về vai trò ý nghĩa của đạn đá trong lịch sử, nhìn về quá khứ để góp tầm nhìn về quân sự trong tương lai

2.Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Đạn đá là một vấn đề đã đươc nghiên cứu từ lâu, nhưng hiên nay nó vẫn là một vấn đề hoàn toàn mới Các nhà nghiên cứu hay một số tạp chí chỉ mới đưa ra việc phát hiện, còn việc mổ xẻ nghiên cứu nguôn gốc, vai trò, ý nghĩa của đạn đá thì chưa được đề cập kĩ, vẫn còn rất nhiều điều chưa được giải đáp

3.Đối tượng nghiên cứu

Đó là những quan điểm, nhận thức chủ quan về nguồn gốc, vai trò, ý nghĩa của đạn đá trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc ta

4.Phạm vi nghiên cứu

Đạn đá trong lịch sử đấu tranh chống phong kiến phương Bắc

5.Nguồn tài liệu và phương pháp

Nguồn tài liệu: lấy từ một số tạp chí nghiên cứu và từ thực tiễn

Phương pháp nghiên cứu: bằng phương pháp tổng hợp,so sánh, bước đầu đưa ra những đánh giá chủ quan về vấn đề này

6.Cấu trúc báo cáo khoa học

Ngoài phần mở đầu, tài liệu tham khảo, phụ lục báo cáo được chia làm:

I.Khái quát về đạn đá

II.Nguồn gốc, vai trò, ý nghĩa của việc dùng đạn đá ở Việt Nam

III.Các vũ khí dung để bắn đá

III.Các di tích phát hiện được đạn đá ở Việt Nam và một vài lien hệ sử dụng đạn đá trên thế giới

I.Khái quát về đạn đá

1.Hình dáng

Đạn đá chủ yếu có hình cầu, nhiều viên còn hơi méo (hiện vật dường như đang trong quá trình chế tác dở)

2.Cấu tạo và mầu sắc

Đạn đá được chế tác từ các loại đá bazan và đá cát có kết cấu chặt, khó vỡ

Đạn đá có một số mầu sắc chủ yếu như: xám nhạt, xám ghi, xám xanh, xám trắng

3.Phương pháp chế tác

Quan sát trên bề mặt hiện vật có những vết lồi, lõm, đường gờ Hiện vật hình cầu cho thấy đã có sự chế tác bằng một số phương pháp thủ công như: chặt, đẽo, mài Đầu tiên với một tảng đá, người ta chặt ra thành những khối đá to nhỏ tương ứng với loại đạn đá mình mong muốn to hay nhỏ Sau đó, dùng phương pháp đẽo để làm tròn thô hiện vật

Trên bề mặt có những vết nhẵn chứng tỏ đạn đá đã được mài Đặc biệt, đối với các loại đạn đá nhỏ được mài rất nhẵn (có thể bề mặt nhẵn mới phù hợp với việc đưa vào nòng súng

II.Nguồn gốc, vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng đạn đá ở nước ta

1.Nguồn gốc, yếu tố cấu thành nên việc sử dụng đạn đá

Việt Nam với vị trí địa lý thuận lợi, là trung tâm của Đông Nam Á Đặc biệt giáp với nền văn minh Trung Hoa, nơi diễn ra những cuộc chiến tranh liên miên hàng nghìn năm, với các loại vũ khí đa dạng từ thô sơ tới hiện đại Vì thế trong quá trình tiếp xúc giao lưu cưỡng bức cũng như tự nguyện, Việt Nam cũng đã tiếp thu việc sử dụng đạn đá làm một vũ khí lợi hại

Trước thế kỉ XVIII, do trình độ khoa học kĩ thuật chưa phát triển, vũ khí sử dụng bằng thuốc nổ và thuốc súng chưa sử dụng , việc đánh thành bằng các vũ khí thô sơ còn hết sức khó khăn nên việc xây dựng thành vẫn

chiếm vị trí lớn trong công tác phòng thủ Vì vậy, việc sử dụng đạn đá vẫn đóng vai trò quan trọng trong nghệ thuật quân sự

Việt Nam co ¾ diện tích là đồi núi Vì thế, nguyên liệu đá rất dễ tìm kiếm và dễ chế tác Chỉ cần một vài phương pháp chặt, đẽo, gọt là có thể tùy

ý tạo ra các các loại đạn đá lớn, nhỏ và trung bình cho phù hợp với phương tiện chiến đấu Hơn nữa, đá ở nước ta có chất liệu chủ yếu là đá bazan, có kết cấu chặt, khó vỡ

Bên cạnh đó việc sử dụng đạn đá cũng phù hợp với con người Việt Nam về mặt trình độ và sức lực

Cuối cùng cũng phải khẳng định sự đóng góp không nhỏ trong việc cải tiến các máy bắn đá, từ thô sơ phải sử dụng sức người, đến máy bắn đá

sử dụng nguyên lý cơ học về lực đòn bẩy Và cuối cùng là sự ra đời của súng thần công, đạn đá được đẩy với sức ép của thuốc súng Đạn có khả năng bay

xa, khả năng trúng mục tiêu cao, gây

sát thương lớn

Chính vì những yếu tố trên

mà trong các cuộc đấu tranh chống

giặc phương Bắc, quân dân ta đã

triệt để sử dụng đạn đá trong việc

giữ thành, gây khó khăn lớn cho

đừơng tiến công của quân địch

2.Vai trò của đạn đá

Đạn đá được quân và dân ta sử dụng đóng vai trò lớn trong việc tiêu diệt quân thù để giữ thành

Đạn đá có thể chia làm hai loại:

Với các loại đạn đá nhỏ và trung bình nó được dùng để ném tay hoặc dung với máy bắn đá

Với các loại đạn đá lớn thì nhiều người tàn thành với việc cho rằng đây là bi dùng để lăn, vận chuyển đá về phục vụ cho việc xây thành Người

ta có thể dùng những hòn bi đá cho những khối đá bên trên, người chuyên chở chỉ cần dùng đòn tre hay gỗ bẩy cho đá trượt Khi đá trượt qua một số hòn, người ta lại đem bi đạt lên trước cho khói đá tiếp tục trượt qua Cứ như vậy khối đá nhích dần tới nơi xây dựng

Hoặc như cách giải thích của các hướng dẫn viên-Ban quản lý di tích thành nhà Hồ cho rằng: Người thợ đặt những khúc gỗ nằm ngang trên đường chuyển đá về, giữa hai khúc gỗ là những viên bi đá (tạo thành dạng băng chuyền) Khi khối đá được đẩy qua, những viên bi đá sẽ xoay vòng tại chỗ

để khối đá dịch chuyển được nhẹ, dễ hơn

Bên cạnh đó, một số đạn đá bề mặt có dính nhiều vôi vữa, theo tác giả mạnh dạn nhận định đưa ra giả thuyết thì đạn đá chế tác tròn, mài nhẵn, còn được làm trụ các lan can

Điều thú vị mà tôi thấy được đó là nhiều nhà dân xung quanh các thành có đạn đá, thường lấy về để nén vại cà hoặc tran trí trên hai trụ cổng

4.Ý nghĩa

Trong khi khoa học kĩ thuật ở nước ta chưa phát triển, vũ khí hiện đại chưa ra đời, đạn đá đã giải quyết được nhu cầu cấp bách về vũ khí của quân

và dân ta Đạn đá trở thành vũ khí vô cùng lợi hại, đạt hiệu quả cao so với các loại vũ khí thô sơ trong việc phòng thủ thành Nó chiếm vị trí quan trọng trong sơ đồ tác chiến lẫn nghệ thuật quân sự của dân tộc ta

II.Khái quát về phương pháp bắn đá

Trước khi chế tạo ra các máy bắn đá, con người sử dụng đạn đá bằng cách ném đá bằngg tay hay vần những tảng đá lớn xuống thành Điều đó,

làm cho hiệu quả trúng mục tiêu và sát thương không cao, mất nhiều sức lực

và chỉ sử dụng được những hòn đá nhỏ bé

Dần dần, việc sử dụng dây để ném đá được phổ biến Đá được quấn vào dây, xoay vòng, rồi được quăng đi xa nhưng vẫn còn rất hạn chế

Việc tạo ra máy bắn đá đã đánh dấu một mốc quan trọng, tạo cho đạn

đá có một sức mạnh khủng khiếp Nó được hoạt động bằng nguyên lý cơ học

về lực đòn bâỷ Sợi dây treo cánh tay đòn tung lên thành một tư thế thẳng đứng thường được trợ giúp bằng một cái móc, đoạn cuối sợi dây treo tung ra đẩy viên đạn về phía trước với tốc độ lớn

Việc phát minh ra súng thần công mở ra một thời kì mới cho súng đạn Tuy nhiên, đạn đá vẫn được sử dụng cùng với súng thần công nhờ sức

ép của thuốc nổ Súng thần công phân lớn dài từ 40cm đến 100cm, đường kính ngoài của nòng súng từ 14cm đến 16cm, đường kính trong từ 3cm đến 8cm,đường kính than nơi lớn nhất từ 13cm đến 22cm là phần chứa thuốc súng Súng có cấu tạo gồm nòng súng lớn dần đến phần đuôi, quanh vành miệng nòng có đai dài, ngoài ra than trên của súng còn có một vành đai khác nhằm giữ cho súng không bị vỡ khi đạn nổ Lỗ tra nòng ở vào khoảng 1/3 thân từ đuôi súng Súng thường có đai chống giật và có một rãnh cắt ngang đuôi súng khớp với một bộ phận ở bệ súng giữ cho súng không giật khi bắn Đuôi súng có hình tròn

III.Một số di tích phát hiện được đạn đá ở Việt Nam và một vài liên hệ với việc sử dụng đạn đá trên thế giới

1.Một số di tích phát hiện được đạn đá ở Việt Nam

1.1.Khu vực sông Tô Lịch (đoạn đường Láng)

Các viên đạn được chế tạo từ một khuôn, cho nên chúng đều co trọng lượng và kích thước như nhau và được mài trơn láng Những viên đạn đá này được dùng cho súng thần công Súng thần công thì chúng ta đã phát hiện

được khá nhiều và kích cỡ khác nhau Tuy nhiên, loại đạn đá này phải phù hợp với nòng súng Nếu nòng súng rộng quá thì sức đẩy kém hiệu quả, nếu chặt quá thì hay bị tắc nòng

Khẩu súng trưng bày ở Viện bảo tàng Lịch Sử Việt Nam mang đăng

kí là LS 18246 có chiều dài toàn thân 135cm, đường kính toàn miệng 17,5cm, đường kính miệng nòng là 8cm Những viên đạn đá tìm thấy ở trên phù hợp với miệng của khẩu súng hơn cả Đến năm thứ “thập ngũ niên tuế thứ Bính Tý” tức năm Gia Long phong cho khẩu súng này là một vị tướng thứ 41 trong 216 vị Như vậy, những viên đạn đá ở trên có thể được chế tạo

từ thời Tây Sơn và đầu triều Nguyễn

1.2.Di tích Tử Cấm Thành – thành Hoàng Đế (Bình Định)

Bên cạnh các đồ sứ Champa, gạch xây dựng được phát hiện thì hiện vật làm nhiều người chú ý nhất là đạn đá, có kích cỡ khác nhau từ 5cm-7cm, hình tròn Như vậy ngoài súng thần công dùng đạn lớn, có những loại súng dùng loại đạn nhỏ

1.3.Khu vực cửa Nam thành nhà Hồ (xã Vĩnh Tiến- huyện Vĩnh Lộc- tỉnh Thanh Hóa)

Trong hố một tìm được 60 viên đạn đá chiếm 40,54% tổng số đạn đá của cuộc khai quật

Đạn đá đươc phân

chia thành ba loai theo

kích thước từ nhỏ đến

lớn:

Đạn đá loại nhỏ:

có đường kính từ

4,3cm-8,5cm

Đạn đá loại trung bình: có đường kính từ 10,5cm-16cm

Đạn đá loại lớn:có đường kính trung bình từ 18cm-trên 30cm

Theo tiêu chí phân loại trên, đạn đá hố một được phân chia:

Loại nhỏ có 57 viên chiếm 95% lượng đạn đá hố một Trong đó có 37 viên thuộc lớp mặt (chiếm 61,67% đạn đá hố một), 20 viên thuộc lớp một (chiếm 33,33% lượng đạn đá hố một)

Loại trung bình có 1 viên thuộc lớp một chiếm 2% số lượng đạn đá hố một

Đạn đá loại lớn có 2 viên đều thuộc lớp một chiếm 5% lượng đạn đá

hố một

Về số liệu cũng như kích thước, chất liệu và những mô tả chi tiết một

số loại đạn đá hố 1 đã được tôi lập bảng thống kê đầy đủ trong bảng kê 1

Trong hố hai tìm được 88

viên đạn đá chiếm 59,46% tổng số

đạn của cuộc khai quật (bảng kê 2)

Theo tiêu chí phân loại, đạn

đá hố hai được phân chia:

Loại nhỏ có 84 viên chiếm 95,45% lượng đạn đá hố hai Trong đó có

23 viên thuộc lớp mặt (chiếm 26,14% đạn đá hố hai), 61 viên thuộc lớp một (chiếm 69,32% đạn đá hố hai)

Loại trung bình có 2 viên thuộc lớp một chiếm 2,27% số lượng đạn đá

hố hai

Loại lớn có 2 viên đều thuộc lớp một chiếm 2,27% lượng đạn đá hố hai

2.Liên hệ việc sử dụng đạn đá trên thế giới

Trên thế giới con người từ lâu đã biết đến tính năng của đá, đá đóng một vai trò lớn trong đời sống con người như: dụng cụ canh tác nông nghiệp, săn các loại động vật…

Các cuộc chiến tranh xảy ra, con người dùng đá tạo thành những viên đạn đá làm vũ khí tiêu diệt quân thù Vào thời văn hóa Myxen, con người dùng dây để ném đá

Vào thời trung cổ, người ta đã chế tạo một máy

bắn đá trebuchet, là một vũ khí vây hãm Nó còn được

gọi là máy bắn đá đối trọng để phân biệt với máy bắn

đá sức kéo, sử dụng lực kéo của con người thay vì sử

dụng cân bằng đối trọng Nó phát triển ở vùng Cơ đốc

giáo và Hồi giáo quanh Địa Trung Hải Chúng có thể

ném hòn đá 140kg với tốc độ cao Nó xuất hiện ở Trung Quốc lần đầu tiên vào thế kỉ IV trước Công nguyên và ở châu Âu là thế kỉ VI sau Công nguyên đến thế kỉ XVI

Hoạt động bằng nguyên lý cơ

học về lực đòn bẩy để đẩy đạn đá hay

các loại đạn khác Sợi dây cheo và

cánh tay đòn vung lên thành tư thế

thẳng đứng thường được trợ giúp

bằng móc, đoạn cuối sợi dây cheo

tung ra, đẩy viên đạn về phía trước

với một sức mạnh khủng khiếp

Người Vikings biết dùng vào giai đoạn sớm nhất Theo như tu sĩ Abbo de St.Germain viết về cuộc vây hãm Pari (885-886) trong sử thi “De bello Parisaco” của ông thì cỗ máy bắn đá được sử dụng

Người Nauy cũng sử dụng vũ khí này trong cuộc vây hãm Anges(873)

Nó phát triển tới Địa Trung Hải vào khoảng cuối thế kỉ VI, được biết đến tại thế giới Ảrập và được sử dụng với hiệu quả to lớn từ quân đội hồi giáo

Máy ném đá được đưa vào hệ thống sử dụng tháp canh, để ngăn chặn pháo binh kẻ thù trong phạm vi hiệu quả Những tháp canh này, được thiết

kế như một ụ pháo có quy mô khổng lồ để thích hợp với các cỗ máy lớn Lâu đài được vây quanh với một vài tháp canh nhỏ trong những cụm tháp canh lớn nối liền với tường thành Những ngọn tháp ở các pháo đài Damascus, Cairo, Bosra thực sự là những công trình kiến trúc đồ sộ

Trong cuộc bao vây Acre năm 1191 vua Richard của Anh đã lắp ráp hai cỗ máy bắn đá Năm 1304, ở cuộc vây hãm tại lâu đài Stirling đạn đá cũng được sử dụng

Năm 1412, Chales VII của Pháp máy bắn đá được dùng máy bắn đá nặng 800kg Trong khi, năm 1188 tại Ashyun, những hòn đá lên đến 1500kg đã được sử dụng

Stt Ký hiệu

Đường kính (cm)

Chất

1 H1LmD12:Đ5 4,8 Bazan Màu xám trắng, còn khá

nguyên vẹn, bề mặt khá nhẵn

có một vài vết sứt nhỏ.

2 H1MR1LmB2 6,8 Bazan Màu trắng, vỡ mất khoảng 1/3viên.

3 H1MR1LmB2 8,4 Bazan Màu nâu xám, bề mặt khánhẵn Vỡ chỉ còn ½ viên.

4 H1L1A3:Đ12 4,85 Bazan Màu xám xanh, còn nguyênvẹn Bề mặt tròn nhẵn.

Màu nâu xám, bề mặt có nhiều vết sứt nhỏ, một vế bị vỡ mảnh

lớn

6 H1L1E11 8,5 Bazan nhẵn Vỡ chỉ còn khoảng 1/3Màu xám xanh, bề mặt tròn

Màu nâu xám, bề mặt có nhiều vết vỡ nhỏ Hiện vật còn khá

nguyên vẹn

Màu xám xanh, bề mặt vẫn còn một số vết nhỏ của quá trình chế tác Bị vỡ mất 1/3

9 H1MR2L1 22 Bazan Màu xám nhạt, bị vỡ cònkhoảng 1/4 10

H1L1C1

Màu xám xanh, vỡ chỉ còn ½, trên than còn nhiều vết vỡ khá

sâu

11 H1L1A5 33 Bazan trên mặt có nhiều vết vỡ nhỏMàu xám trắng, bị vỡ còn ½

Bảng kê 1: Phân loại chi tiết đạn đá 08.TNH.H1

Địa điểm cửa Nam-Thành Nhà Hồ

Stt Ký hiệu Đường kính(cm) ChấtLiệu Mô tả

1 H2LmD5:Đ5 5,8 Bazan Màu xám trắng, vỡ còn khoảng½, bề mặt khá nhẵn.

2 H2L1A’14:Đ46 7,5 Bazan Màu xám xanh, vỡ còn khoảng

½ viên

3 H2L1A8:Đ38 4,6 Bazan Màu xám trắng, còn khá nguyênvẹn.

Màu nâu xám, còn khá nguyên vẹn Bề mặt có một vết vỡ khá

sâu

5 H2L1A’9:Đ50 4,7 Đá cát Màu xám trắng, còn nguyên vẹn,bề mặt dính nhiều vôi vữa.

6 H2L1C3:Đ54 4,5 Bazan Màu xám ghi Hiện vật hơi méo,còn nguyên vẹn.

7 H2L1E14:Đ60 4,6 Bazan Màu xám ghi Hiện vật cònnguyên vẹn.

8 H24L1C4:Đ81 4,35 Bazan Màu nâu xám, còn nguyên vẹn

9 H2L1A’14:Đ42 11,5 Bazan Màu xám nhạt, bị vỡ chỉ cònkhoảng 1/3.

Màu xám nhạt, hiện vật dường như đang trong quá trình chế tác dở:còn có góc cạnh và chưa

được tròn

Màu xám nhạt Còn nguyên vẹn, không tròn lắm, một mặt hơi

phẳng

Màu xám nhạt Hiện vật bị tách một mảng khoảng 1/3 nhưng đã ghép lại được Hiện vật khá tròn Bảng kê 2: Phân loại chi tiết đạn đá 08.TNH.H2

Địa

Hồ