Văn hiến việt nam 2011 05

Đối với báo Nhân Dân, tôi đề nghị sắp tới cần tập trung làm tốt một số vấn đề sau đây: Thực hiện tốt Quyết định số 107-QĐ/TW, ngày 21-11-2007 của Bộ Chính trị về chức năng, nhiệm vụ của

Vùn Hiïën viïåt Nam 1

NB Nguyễn Hoàng Mai

Thư ký Tòa soạn

NB Từ My Sơn

NB Thu Hiền

giám đốC điều hành

NB Võ Thành Tân

PGĐ: ND Lê Hải Châu

giám đốC VppT Văn hiến ViệT nam

Phan Tôn Tịnh Hải

hội đồng biên Tập

GS Vũ Khiêu , Thượng tướng Nguyễn Nam Khánh,

GS.NSND Trần Bảng, GSTS Trần Văn Khê,

Nhà thơ Nguyễn KHoa Điềm, NS Vũ Mão, NNC Tôn

giáo Nguyễn Hữu Oanh, GSVS Hồ Sĩ Vịnh, GS Trường

Lưu, GSTS Thái Kim Lan, NSND TS Phạm Thị Thành,

NSND Đặng Nhật Minh, TS Hoàng Hải, TS Đoàn Thị

Tình, GSTS Nguyễn Thuyết Phong

ban Chuyên đề

Văn phòng ban biên tập

Số 64 Trung Hòa (Số 6 Lô 12B cũ) Khu ĐTM Trung

Yên - Hà Nội

ĐT: (84.4).37 831 961 - 37 831 962

Email: chuyendevanhien@yahoo.com.vn

Văn phòng quảng Cáo Và pháT hành

Số 404 Đường Bưởi, Q Ba Đình - TP Hà Nội

Văn phòng đại diện Tại đà nẵng

Tâng 5 khách sạn Eiffel - 117 Lê Độ - Đà Nẵng

CON NGƯỜI & SỰ KIỆN

4 Xứng đáng là tiếng nói của Đảng, Nhà

nước và Nhân dân Việt Nam

Đ/C Trư ơng Tấn Sang

6 Hồ Chí Minh - Con người của nền Văn

hoá ngày mai

GSAHLĐ Vũ Khiêu

8 Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh - Đài hoa Vĩnh

cửu

Nhà văn Thiếu tướng Hồ Phương

12 Bác Hồ với nghệ thuật sân khấu

Trương Hoàng

16 Hồ Chí Minh “Người thủy thủ nhỏ của

thủy quân Việt Nam

GS Bs Trần Hữu Tước

19 Thấy gì qua liên hoan Tuồng toàn quốc

2011

GS Hoàng Chương

23 60 Năm Nhà hát ca múa nhạc Việt Nam:

Tỏa sáng trên nền nghệ thuật dân tộc

Nguyễn Thu Hiền

25 Nghệ sỹ giữ vững vị trí chiến sỹ dưới sự

lãnh đạo của Đảng

NSND Chu Thuý Quỳnh HIỀN TÀI ĐẤT VIỆT

27 Người phụ nữ được sông núi mang tên

TS Nguyễn Minh San

30 Giáo sư Hoàng Chương - Gừng càng

già càng cay

Lê Hải Châu

32 Bảy đời giữ lửa Ca Trù

42 Lễ hội Minh Thệ và ý nghĩa giáo dục tư

tưởng đạo đức “Chí công vô tư”

Chu Xuân Giao

44 Múa dân gian - Cái gốc phát triển múa

đương đại Việt Nam

NSƯT Hoàng Hà DOANH NHâN TâM TÀI

46 Uy tín quan trọng hơn lợi nhuận

Thu Thu DIỄN ĐÀN

48 Việt Nam và công tác quản lý di sản

văn hoá

PGS TS Trương Quốc Bình

50 Vấn đề bầu chọn Nghệ nhân Dân gian

Nhân dân và Nghệ nhân Dân gian Ưu tú

Minh Hằng

54 Văn hóa đọc trong cuộc sống hiện đại

Đỗ Hoài

56 Kinh nghiệm bảo tồn “Bảo tàng sống” -

Bài học từ huyện Hoàng Su Phì

Thiên Thanh

VĂN HÓA GIAO THÔNG

58 Tâm lý - Giáo dục và văn hoá giao

thông

GS.TS Phạm Minh Hạc

60 Văn hóa giao thông và tinh thần, ý

thức thượng tôn pháp luật

Nhữ Thành

PEOPLE AND EVENT

4 Speech of Mr Truong Tan Sang

6 Ho Chi Minh: People of tomorrow’s

Culture

Prof Labour Hero Vu Khieu

8 Ho Chi Minh’s Mausoleum: An eternal

Calyx

Writer – Major-General Ho Phuong

12 Ho Chi Minh, "The little sailor of

Vietnam navy"

Prof Dr Tran Huu Tuoc

16 Uncle Ho with Stage Art

Prof Truong Hoang

19 What seen in the 2011’s Tuong

National Festival

Prof Hoang Chuong

23 60 years of Vietnam Performance

Dance and Music Theatre: Brightening on

National Arts

Nguyen Thu Hien

25 Artists continue to play as soldiers

under the leadership of the Party

People's Artist Chu Thuy Quynh

TALENTS OF VIETNAMESE LAND

27 The woman named after

Mountain-river place name

Dr Nguyen Minh San

30 Professor Hoang Chuong: The Ginger -

More older, more hotter

Prof Dr Tran Van Khe

38 The shining faith

Ton Nu Hy Khuong

INSIDE HERITAGE

39 Bat Trang - The Highlight of Ha

Noi-Thang Long Culture

Ma Pham Ngoc Quang

42 Minh The Festival and educational

meaning of ethic thought "Justice - Impartiality"

Chu Xuan Giao

44 Folk Dance - The origin of Vietnam

development to contemporary dance

Artist Hoang Ha BUSINESSMAN HEART – TALENT

46 Prestige is more important than profi t

Thu Thu FORUM

48 Vietnam and the management of

cultural heritages

Asso Prof Dr Truong Quoc Binh

50 The issue of selection of People’s folk

craftsman and outstanding folk craftsman title

Minh Hang

54 reading culture in modern life

Do Hoai

56 Experience of conservation of "Living

museum" - Lesson learned from the suburban district of Hoang Su Phi

Thien Thanh TRAFFIC CULTURE

58 Psychology - Education and traffi c

culture

Prof Dr Pham Minh Hac

60 Traffi c culture and executing awareness

to law

Nhu Thanh

Vùn Hiïën viïåt Nam 3

viïåt Nam

Con người & sự kiện

60 năm qua, kế tục sự nghiệp vẻ vang của các tờ

báo Thanh Niên, Tranh Đấu, Cờ giải phóng, Sự

Thật, báo Nhân Dân đã hoàn thành tốt vai trò cơ

quan Trung ương của Đảng Cộng sản Việt Nam,

tiếng nói của Đảng, Nhà nước và nhân dân Việt Nam,

là tờ báo hàng đầu của đất nước Trong hai cuộc kháng

chiến chống thực dân Pháp, đế quốc Mỹ, giải phóng dân

tộc, thống nhất đất nước, tập thể những người làm Báo

Nhân Dân đã đem hết sức lực và trí tuệ, vượt qua muôn

ngàn gian lao, thử thách, như một đội quân chiến đấu,

góp phần xứng đáng vào thắng lợi vĩ đại của dân tộc

Nhiều tác phẩm báo chí đã ghi lại, phản ánh kịp thời

những chiến dịch, những trận đánh, những thời khắc lịch

sử quan trọng trên chiến trường, ở hậu phương, trên mặt

trận đấu tranh chính trị, ngoại giao Nhiều bài báo được

các nhà báo - chiến sĩ viết trong bom đạn, trong khói lửa

của cuộc chiến đấu làm xúc động lòng người Trong sự

nghiệp đổi mới đất nước 25 năm qua, báo Nhân Dân đã

thực hiện tốt nhiệm vụ chính trị, tích cực tuyên truyền,

giáo dục chủ nghĩa Mác - Lênin, tư trưởng Hồ Chí Minh,

đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước; tuyên

truyền, cổ vũ các cuộc vận động lớn, các phong trào thi

đua, những mặt tích cực trong đời sống xã hội Đồng

thời, có nhiều bài phê phán, đấu tranh chống quan liêu,

tham nhũng và các hiện tượng tiêu cực, chống sự phá

hoại của các thế lực thù địch trên lĩnh vực tư tưởng, văn

hóa, có tác dụng tốt

Báo Nhân Dân đạt được những thành tựu to lớn đó

là do được sự chăm sóc, giáo dục, rèn luyện, chỉ đạo trực

tiếp của Chủ tịch Hồ Chí Minh - lãnh tụ vĩ đại, Người sáng lập, Người thầy của báo chí cách mạng Việt Nam;

sự quan tâm, chỉ đạo sâu sát của Bộ Chính trị, Ban Bí thư Trung ương Đảng và nhiều đồng chí lãnh đạo Đảng

và Nhà nước qua các thời kỳ; sự cộng tác, ủng hộ nhiệt tình của đông đảo cộng tác viên và bạn đọc Trong đó, trực tiếp và quan trọng nhất là do sự rèn luyện, nỗ lực phấn đấu của các thế hệ cán bộ, phóng viên, công nhân viên của Báo, xây dựng nên truyền thống tốt đẹp tuyệt đối trung thành, kiên định với sự nghiệp cách mạng của Đảng, của dân tộc; đoàn kết, đổi mới, sáng tạo của báo Nhân Dân Thay mặt Bộ Chính trị, Ban Bí thư Trung ương Đảng, tôi nhiệt liệt chúc mừng và biểu dương các thế hệ cán bộ, phóng viên, công nhân viên báo Nhân Dân

đã bền bỉ phấn đấu, trưởng thành, xây đắp nên truyền thống vẻ vang trong 60 năm qua

Hiện nay, đất nước ta đang đẩy mạnh công cuộc đổi mới, công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, hội nhập quốc tế, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong bối cảnh có những thời cơ và thuận lợi hết sức to lớn, song những thách thức và khó khăn cũng không nhỏ Thực hiện thắng lợi sự nghiệp đó đòi hỏi sự phấn đấu rất cao của toàn Đảng, toàn dân, toàn quân ta, trong đó có sự góp sức của báo chí cả nước nói chung, báo Nhân Dân nói riêng Báo chí với chức năng

là người “tuyên truyền tập thể, cổ động tập thể, tổ chức tập thể” như V.I Lênin từng chỉ rõ, phải góp phần tạo nên

sự thống nhất về tư tưởng, sự đồng thuận trong xã hội, tạo nên sức mạnh to lớn của đất nước Báo chí là công cụ

Xứng đáng là Tiếng nói Của đảng,

nhà nướC Và nhân dân ViệT nam

đ/C Trương Tấn sang

Ủy viên Bộ Chính trị, Thường trực Ban Bí thư

Đ/C Trương Tấn Sang trao tặng báo Nhân Dân bức trướng chúc mừng của Ban Chấp hành Trung ương Đảng

Vùn Hiïën

viïåt Nam

viïåt Nam 4

đắc lực tuyên truyền chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng

Hồ Chí Minh, các chủ trương, đường lối của Đảng, chính

sách, pháp luật của Nhà nước; góp phần xây dựng thế

giới quan, phương pháp luận khoa học; củng cố nền

tảng, tư tưởng vững chắc cho cán bộ, đảng viên và các

tầng lớp nhân dân Báo chí là kênh thông tin quan trọng

phản ánh trung thực tâm tư, nguyện vọng của các tầng

lớp nhân dân, góp phần tổng kết thực tiễn, nghiên cứu lý

luận Đồng thời, kịp thời cổ vũ, động viên các phong trào

thi đua yêu nước, phát hiện, nêu gương các nhân tố mới,

điển hình tiên tiến, người tốt việc tốt; chủ động đấu tranh

mạnh mẽ chống tham nhũng, lãng phí và các biểu hiện

tiêu cực; đấu tranh chống lại sự chống phá, “diễn biến

hòa bình” của các thế lực thù địch trên lĩnh vực tư tưởng,

văn hóa Đối với báo Nhân Dân, tôi đề nghị sắp tới cần

tập trung làm tốt một số vấn đề sau đây:

Thực hiện tốt Quyết định số 107-QĐ/TW, ngày

21-11-2007 của Bộ Chính trị về chức năng, nhiệm vụ của

báo Nhân Dân: “Truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin và tư

tưởng Hồ Chí Minh, giáo dục chủ nghĩa yêu nước chân

chính và chủ nghĩa quốc tế trong sáng của giai cấp công

nhân, giáo dục lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã

hội, lối sống lành mạnh, truyền thống tốt đẹp của dân

tộc và tinh hoa văn hóa của nhân loại trong cán bộ, đảng

viên và nhân dân; góp phần xây dựng con người mới

Việt Nam… Tham gia phát động, chỉ đạo và tổ chức các

phong trào hoạt động cách mạng của quần chúng” Cùng

với báo chí cả nước, báo Nhân Dân phải đi đầu trong

công tác tuyên truyền quan điểm, đường lối của Đảng,

luật pháp, chính sách của Nhà nước, mà trước mắt là tập

trung tuyên truyền Nghị quyết Đại hội XI của Đảng sâu

rộng trong cán bộ, đảng viên, các tầng lớp nhân dân; góp

phần tổng kết thực tiễn, hoạch định chính sách, tham gia

quá trình giám sát và phản biện xã hội, quản lý đất nước

Thông tin trên báo cần nhanh nhạy, kịp thời hơn nữa, có

những bài điều tra, phân tích, dự báo tình hình, những

bài bình luận sâu sắc về các sự kiện chính trị, kinh tế lớn

trong nước và trên thế giới, đáp ứng nhu cầu thông tin và

định hướng dư luận xã hội

Hiện nay, các thế lực thù địch đang ra sức chống phá

sự nghiệp cách mạng của nhân dân ta, ráo riết thực hiện

âm mưu “diễn biến hòa bình”, đặc biệt là trên lĩnh vực tư

tưởng, văn hóa Báo Nhân Dân đã có những kinh nghiệm

tốt trong việc đấu tranh, phản bác những quan điểm sai

trái của các thế lực thù địch, các phần tử cơ hội chính trị,

sắp tới các đồng chí cần phát huy tinh thần chủ động tiến

công, có nhiều bài viết có tính chiến đấu cao, kịp thời và

sắc bén hơn, có sức thuyết phục cao hơn

Trong tuyên truyền về kinh tế, Báo cần chú trọng các

vấn đề trọng tâm, như đổi mới mô hình tăng trưởng và

cơ cấu kinh tế, nâng cao chất lượng, hiệu quả, phát triển

kinh tế nhanh và bền vững; tiếp tục tạo nền tảng cho một

nước công nghiệp theo hướng hiện đại, nâng cao khả

năng độc lập, tự chủ của nền kinh tế; kịp thời có những

thông tin, bài bình luận sát tình hình, góp phần ổn định

kinh tế vĩ mô, kiềm chế lạm phát, bảo đảm an sinh xã hội

Trong tuyên truyền về Đảng và công tác xây dựng

Đảng, Báo cần có những tin, bài viết hay, kịp thời, giới

thiệu những cách làm hay, những kinh nghiệm tốt, những bài mang tính nghiên cứu, tổng kết về các nội dung lớn

mà Đại hội XI của Đảng đã xác định, như tăng cường xây dựng Đảng về chính trị, tư trưởng, tổ chức, nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của Đảng; tiếp tục đổi mới, kiện toàn tổ chức, bộ máy của Đảng và hệ thống chính trị; đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng; đổi mới công tác cán bộ, công tác kiểm tra, giám sát, công tác dân vận của Đảng… Tuyên truyền mạnh mẽ hơn nữa cuộc đấu tranh phòng, chống quan liêu, tham nhũng, lãng phí và các biểu hiện tiêu cực khác; tăng cường tuyên truyền, giáo dục, nâng cao ý thức trách nhiệm, ý thức tu dưỡng, rèn luyện về đạo đức, lối sống của cán bộ, đảng viên, nhân dân, góp phần ngăn chặn, đẩy lùi tệ quan liêu, tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, sự suy thoái về phẩm chất đạo đức, lối sống trong cán bộ, đảng viên, nhân dân Đồng thời, báo Nhân Dân cần phải tuyên truyền sâu rộng, góp phần tích cực vào nâng cao dân trí, xây dựng

và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc Trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường,

mở cửa, hội nhập, càng cần phải hết sức coi trọng việc giữ gìn, phát huy những giá trị đạo đức, truyền thống, bản sắc văn hóa Việt Nam, đồng thời với chọn lọc, tiếp thu tinh hoa văn hóa thế giới để sáng tạo ra các giá trị văn hóa mới, hình thành và phát triển nhân cách, lối sống, đạo đức tốt đẹp của con người Việt Nam trong thời kỳ mới

Để thực hiện tốt những nhiệm vụ đó, cán bộ, phóng viên, nhân viên báo Nhân Dân cần thường xuyên học tập, nâng cao trình độ lý luận chính trị, trình độ văn hóa, tích lũy vốn sống, trau dồi nghiệp vụ, rèn luyện bản lĩnh chính trị, quan điểm, đạo đức nghề nghiệp để không ngừng nâng cao tính chân thật, tính chiến đấu, tính giáo dục của tờ báo Mỗi người làm báo Nhân Dân cần tích cực, chịu khó đi vào đời sống, gắn bó với nhân dân, lắng nghe và học hỏi cách nghĩ, cách làm, lời ăn, tiếng nói của nhân dân Báo Nhân Dân phải thật sự là chuẩn mực về văn phong, ngôn ngữ, giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt Những lời dạy ân cần của Bác Hồ, mỗi khi viết một bài báo, hãy tự hỏi: “Viết cho ai xem, viết để làm gì, viết như thế nào” vẫn nóng hổi tính thời sự Báo phải quan tâm hơn nữa việc xây dựng khối đoàn kết thống nhất trong Đảng bộ, trong cơ quan; đào tạo đội ngũ cán bộ, phóng viên, biên tập viên, công nhân viên của Báo có đủ phẩm chất, năng lực, bản lĩnh chính trị, khả năng tiếp cận các phương tiện làm báo hiện đại; đồng thời có kế hoạch, giải pháp cụ thể để thu hút cộng tác viên, bạn đọc tham gia viết báo, phê bình báo

Kỉ niệm 60 năm Ngày Báo Nhân Dân ra số đầu, vui mừng, tự hào với truyền thống vẻ vang của Báo Nhân Dân 60 năm qua, Bộ Chính trị, Ban Bí thư tin tưởng rằng báo Nhân Dân sẽ tiếp tục phấn đấu vươn lên, hoàn thành xuất sắc sứ mệnh cao cả của mình, đạt nhiều thành tựu mới; đóng góp ngày càng xứng đáng vào sự nghiệp cách mạng vẻ vang của Đảng và dân tộc…

(Phát biểu tại Lễ kỷ niệm 60 năm Ngày Báo Nhân Dân ra số đầu tiên và đón nhận Huân chương Hồ Chí Minh lần thứ II Đầu

đề do VHVN đặt)

Vùn Hiïën viïåt Nam 5

Vùn Hiïën

viïåt Nam

5

Từ năm 1923, nhà thơ Xô

Viết Mandenxtam với đôi mắt “tinh đời” đã

“giữa trần ai” nhận ở Hồ Chí Minh con người của nền văn hóa ngày mai

Văn hóa ngày mai đang đến với nhân loại Lịch sử sẽ thực sự kết thúc cuộc sống đen tối của bạo tàn để bước sang cuộc sống rực rỡ của văn hóa

Ngày mai thế giới không còn bóc lột và áp bức Ngày mai khoa học trở thành sức mạnh kỳ diệu để đổi mới cả thiên nhiên

và xã hội Ngày mai của cải vật chất và tinh thần sẽ dồi dào như suối chảy Trong ngày mai ấy, con người sẽ sống ra sao và văn hóa sẽ như thế nào?

Tôi không nghĩ rằng bước vào thế kỷ XXI nhân loại sẽ không còn gặp những khó khăn, vất vả và trong cuộc sống sẽ không còn ưu

tư Tuy nhiên, ưu tư ngày mai sẽ chẳng còn giống như ưu tư hôm nay Cuộc sống đổi mới sẽ đề ra những nhiệm vụ mới còn vẻ vang hơn nữa Con người lúc đó vẫn phải có đầy đủ sức mạnh và nghị lực để vượt qua những trở ngại mới

Có lẽ Hồ Chí Minh đã nhìn trước được những diễn biến phức tạp trên những chặng đường sắp tới của nhân loại, nhìn trước được những đòi hỏi của nền văn hóa sau này nên đã chuẩn bị cho mình những phẩm chất và tinh thần mà

cả hôm nay và ngày mai cần tới

1 Văn hóa ngày mai là văn hóa của một xã hội thực sự bình đẳng, dân chủ và nhân đạo Cách mạng xã hội chủ nghĩa về nguyên tắc phải đảm bảo độc lập của dân

hồ Chí minh

CON NGƯỜI CỦA NỀN VĂN HÓA NGÀY MAI

gs.ahlđ Vũ khiêu

Vùn Hiïën

viïåt Nam

viïåt Nam

tộc, đem lại tự do hạnh phúc cho

con người Để bảo vệ thành quả

của cách mạng, việc xây dựng một

nhà nước mới là tất yếu nhưng

nhà nước ấy phải khác về bản chất

với mọi kiểu nhà nước trước đây

Hồ Chí Minh xuất phát từ

quyền tự do của nhân dân, luôn

luôn nhấn mạnh tính chất dân

chủ của nhà nước mới Người

luôn lo lắng về khả năng nảy sinh

những thói hư tật xấu như tham

ô, lãng phí quan liêu, sản phẩm tất

yếu của các nhà nước trước đây

Người luôn luôn nhắc nhở cán

bộ phải là “đầy tớ của nhân dân”

chứ không phải là “ông quan cách

mạng” Suốt đời, Người đã chiến

đấu cho một xã hội mà mọi quyền

lực phải thực sự thuộc về nhân

dân Thương nhân dân thì mọi tôn

giáo, mọi đạo đức đều có Nhưng

tôn trọng nhân dân, tin tưởng

tuyệt đối vào nhân dân đó là đặc

điểm của Hồ Chí Minh, là nét nổi

bật của xã hội có văn hóa

2 Trong xã hội ngày mai

những giá trị văn hóa sẽ được nêu

lên hàng đầu Sự dư thừa trong

đời sống vật chất chưa đủ để đem

lại hạnh phúc cho con người

Nếu như con người không

còn những hoài bão để theo đuổi,

không có những vấn đề cần giải

quyết thì sự tê liệt của đầu óc

sẽ biến con người thành cái xác

không hồn chỉ biết có hưởng thụ

Hồ Chí Minh đã sớm đánh giá

cao những giá trị văn hóa trong

cuộc sống Suốt mấy chục năm

làm nguyên thủ một quốc gia,

Người có đầy đủ mọi điều kiện để

xây dựng một cuộc sống vật chất

cao nhất Nhưng Người đã sống

thanh đạm trong một nhà sàn, với

một bộ quần áo kaki và đôi dép

lốp Người gạt bỏ mọi thứ cám dỗ

về vật chất đã từng nô dịch bao

nhiêu người đứng đầu nhà nước

từ xưa đến nay Ở con người tự do

ấy, cuộc sống giản dị về vật chất

lại vô cùng phong phú về tinh

thần Người tìm thấy hạnh phúc

hoàn chỉnh trong sự hiểu biết và

say mê sáng tạo, trong tình yêu

thương rộng lớn, trong niềm say

mê phấn đấu cho tương lai của cả dân tộc và nhân loại

3 Văn hóa ngày mai là văn hóa của những con người được phát triển về mọi mặt

Con người ngày mai là con người sáng suốt nhất trong suy nghĩ và hành động Ngày mai, khoa học sẽ hòa nhập vào cuộc sống của họ Khoa học trở thành nhân tố bên trong của sản xuất vật chất, của tổ chức xã hội và của mọi hoạt động tinh thần

Chủ nghĩa Mác – Lênin sẽ không ngừng đổi mới để mãi mãi

là thế giới quan tiến bộ nhất

Với sự phát triển của khoa học, loài người sẽ chứng kiến sức mạnh ngày một kỳ diệu của

kỹ thuật Một mặt, nó nâng cao đời sống vật chất của con người, một mặt nó phá hoại cuộc sống

đó Nó tạo ra hai khả năng: hoặc

nó thống trị con người hoặc con người thống trị nó Từ mấy chục năm nay, các xã hội phương Tây bên cạnh những thành tựu của kỹ thuật đã lên án những biểu hiện tiêu cực của nó Kỹ thuật thúc đẩy

sự phát triển vô chính phủ của xã hội tư bản tạo ra sự ô nhiễm môi trường, sự tàn phá thiên nhiên Nó

đe họa về sự huỷ diệt của bom hạt nhân, nó dẫn đến một cuộc sống

đô thị chật chội về nhà ở, trì trệ về giao thông Nhiều thanh niên và trí thức phản ứng cuộc sống trên

cơ sở kỹ thuật này bằng cách trở

về thời gần gũi với thiên nhiên, trở lại với quá khứ, luyến tiếc thời tiền công nghiệp

Hồ Chí Minh như đã nhìn rõ những điều đó Sống giữa những

đô thị lớn nhất của thế giới, như Paris, London, New York Hồ Chí Minh đã trực tiếp nhìn thấy mặt trái của cái xã hội gọi là văn minh

kỹ thuật Trong các cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ cũng như đi vào xây dựng đất nước, Người đòi hỏi phải nhanh chóng nắm vững và vận dụng được những thành tựu cao nhất của khoa học kỹ thuật Nhưng trong cuộc sống, Người lại tạo cho mình một cuộc sống riêng,

gần gũi với thiên nhiên giữa ao cá, vườn cây, trăng trong, gió mát

4 Điểm nổi bật trong nền văn hóa của ngày mai, theo Hồ Chí Minh, có lẽ là tình yêu thương giữa người và người

Sự phát triển về mọi mặt của khoa học kỹ thuật và kinh tế xã hội ở thời đại ngày nay đã chuẩn

bị những điều kiện khách quan cho sự gần gũi và thống nhất của toàn nhân loại Mọi sự thù địch, chia cắt giữa người và người, giữa dân tộc sẽ dần dần được xóa bỏ

để chuẩn bị cho một tương lai mà tình thương và tiếng hát sẽ trùm lên thế giới

Hồ Chí Minh ngay từ bước đầu hoạt động đã đặt hết trí tuệ

và nhiệt tình vào cuộc chiến đấu cho những mục tiêu nói trên Có lẽ

vì thế mà ngay từ thời còn trẻ, Hồ Chí Minh đã xuất hiện trước Man-denxtam như một nhà văn hóa của ngày mai Có lẽ Mandenxtam

đã thấy ở Người không chỉ nghị lực kiên cường của một chiến sĩ đấu tranh cho tự do mà còn thấy

ở trong cái nhìn của Người, tấm lòng bao la đối với cả nhân loại

“Ôi! Người Cha, đôi mắt mẹ hiền sao!” (Tố Hữu)

Ôi! Đôi mắt Hồ Chí Minh với cái nhìn bất diệt!

Cái nhìn xóa đi mọi sự ngờ vực, lật đổ đi mọi sự chia ngăn!Cái nhìn tin cậy làm tiêu tan mọi điều phiền muộn!

Cái nhìn gắn bó yêu thương với mọi người làm mở rộng những trái tim, nở tươi những nụ cười

Ôi cái nhìn từ con người của nền văn hóa ngày mai!

Năm nay kỷ niệm 100 năm ngày Hồ Chí Minh lên đường cứu nước (1911 – 2011), chúng

ta không chỉ quay về quá khứ

để tưởng nhớ người Anh hùng giải phóng dân tộc, Danh nhân văn hóa thế giới, mà còn nhìn về tương lai để thấy Người từ đỉnh cao của Tự do và văn hóa, mỉm cười và vẫy gọi chúng ta

Vùn Hiïën viïåt Nam 7

Thấm thoát đã hơn 35 năm, Lăng Bác được khánh

thành, đón nhân dân trong nước và khách Quốc tế

đến viếng Người

Năm 2010, Hà Nội cùng cả nước chào đón Đại lễ

1000 năm Thăng Long – Hà Nội Lăng Bác – Công trình kiến

trúc có ý nghĩa chính trị, văn hóa to lớn, sâu sắc, một biểu

tượng của thời đại Hồ Chí Minh giữa Ba Đình lịch sử, càng nổi

bật, càng như thiêng liêng, cuốn hút

Nhớ lại những ngày đầu đón Bác về Lăng, sự nghiệp bảo

vệ, giữ gìn tuyệt đối an toàn và lâu dài thi hài Bác chuyển sang

một giai đoạn mới, với những yêu cầu mới, chưa có tiền lệ ở

Việt Nam Thi hài Bác được bảo vệ và giữ gìn trong một khu

lăng Chủ TịCh hồ Chí minh

nhà văn, Thiếu tướng hồ phương

sau cuốn tiểu thuyết Cha và Con đề tài về bác hồ,

nhà văn, Thiếu tướng hồ phương mới cho ra mắt

cuốn ký sự văn học, lăng Chủ tịch hồ Chí minh

đài hoa vĩnh cửu viết về quá trình chuẩn bị và xây

dựng lăng bác hồ nhân dịp kỷ niệm ngày sinh

của bác (19-5) chúng tôi trân trọng giới thiệu cùng

bạn đọc đoạn kết của cuốn sách này.

Đài hoa vĩnh cửu

Vùn Hiïën

viïåt Nam

8

vực rộng lớn, hàng ngày có hàng nghìn lượt người

đến viếng Bác Đồng thời, phải tổ chức lực lượng

quản lý, vận hành các thiết bị kỹ thuật phục vụ công

tác y tế đặc biệt và phục vụ thăm viếng, bảo đảm an

ninh khu vực, tổ chức gác tiêu binh danh dự

Trước yêu cầu nhiệm vụ nặng nề đặt ra, Quân ủy

Trung ương thấy cần phải có một tổ chức có đủ năng

lực và quyền hạn để lãnh đạo, chỉ huy thống nhất

các lực lượng quân đội làm nhiệm vụ tại Lăng Chủ

tịch Hồ Chí Minh Trong phiên họp ngày 18 tháng 12

năm 1975, sau khi nghe đồng chí Lê Quang Đạo, Ủy

viên dự khuyết Trung ương Đảng, Ủy viên Thường

vụ Quân ủy Trung ương, Phó Chủ nhiệm Tổng cục

Chính trị báo cáo về phương án tổ chức bảo vệ Lăng,

Thường vụ Quân ủy Trung ương đã quyết định thành

lập Bộ Tư lệnh bảo vệ Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh,

lấy phiên hiệu là Bộ Tư lệnh 969 Nhiệm vụ của Bộ

Tư lệnh 969 được Thường vụ Quân ủy Trung ương

xác định: Trước hết là trực tiếp chăm lo giữ gìn thi hài

Chủ tịch Hồ Chí Minh Thứ hai, quản lý, sử dụng các

thiết bị máy móc và các công trình kỹ thuật ở khu vực

Lăng Thứ ba, tổ chức gác danh dự và bảo vệ an toàn

khu vực Lăng Thứ tư, hướng dẫn các đoàn khách và

nhân dân vào viếng Chủ tịch Hồ Chí Minh Thứ năm,

quản lý điều hành sở chỉ huy, các hệ thống kỹ thuật

Căn cứ vào nhiệm vụ Bộ Chính trị giao cho Quân

ủy Trung ương và Bộ Quốc Phòng, trên cơ sở Quyết

định vủa Thường vụ Quân ủy Trung ương, ngày 14

tháng 5 năm 1976 Bộ Quốc Phòng đã ra Quyết định

số 109/ QĐ – QP thành lập Bộ Tư lệnh Bảo vệ Lăng

Chủ tịch Hồ Chí Minh Bộ Tư Lệnh gồm các đồng chí:

Lương Soạn, quyền Tư lệnh; Lưu Công Tiền, quyền

Chính ủy

Sự ra đời của một đơn vị quân đội làm nhiệm

vụ chính trị đặc biệt là một sự kiện lịch sử đánh dấu

bước trưởng thành quan trọng và là sự tin cậy, đánh

giá rất cao của Đảng, Nhà nước và nhân dân đối với

quân đội ta, đó cũng là một vinh dự to lớn, một sứ

mệnh thiêng liêng cao cả, hết sức vẻ vang của Quân

đội nhân dân Việt Nam

Lực lượng cán bộ, chiến sĩ, công nhân kỹ thuật

sau thời kỳ xây dựng Lăng được lựa chọn ở lại phục

vụ tại Lăng làm nhiệm vụ quản lý, vận hành các hệ

thống máy móc, thiết bị kỹ thuật đảm bảo thông số

nhiệt ẩm và quản lý phần kiến trúc Nhiều cán bộ,

chiến sĩ có vinh dự bảo vệ Bác từ những ngày đầu ở

Đoàn 69 nay được lựa chọn cùng với số cán bộ, chiến

sĩ ưu tú, nòng cốt của Trung đoàn 144 thành lập Đoàn

tiêu binh danh dự làm nhiệm vụ tại Lăng

Từ căn cứ K84 trở về, Đoàn 69 tổ chức thực hiện

nhiệm vụ trong điều kiện vô cùng thiếu thốn Cán bộ,

chiến sĩ vẫn phải ăn ở trong những căn nhà tạm có

từ thời bắt đầu thi công công trình Lăng Với truyền thống và kinh nghiệm đã tích luỹ được trong 6 năm chiến tranh phải sơ tán, đơn vị vừa ổn định tổ chức và đời sống vừa tích cực triển khai học tập nghiên cứu cùng với các chuyên gia Liên Xô bảo đảm nghiệp vụ

kỹ thuật công trình Lăng và nhiệm vụ y tế giữ gìn tuyệt đối an toàn thi hài Bác

Ngày 11 tháng 7 năm 1976, Bộ Chính trị ra Quyết định số 14 – TB/ TW về tổ chức bảo đảm nhiệm vụ giữ gìn lâu dài thi hài Chủ tịch Hồ Chí Minh, Quản

lý Lăng và Quảng trường Ba Đình; Quyết định thành lập Ban Phụ trách Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh (Sau này được đổi tên là Ban Quản lý Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh) Ban Phụ trách Lăng trực thuộc Hội đồng Chính phủ Các lượng lượng thuộc Ban Quản lý Lăng gồm: Bộ Tư lệnh Bảo vệ Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đoàn 375 (Bộ Công an), Ban Quản lý Quảng trường

Ba Đình (Ủy Ban nhân dân thành phố Hà Nội) Các đồng chí được Thủ tướng bổ nhiệm: Thiếu tướng Trần Kim Chi, Trưởng ban; Lê Hòa và Nguyễn Việt Dũng, Phó trưởng ban

Ban Phụ trách Lăng có nhiệm vụ thống nhất kế hoạch hoạt động, điều hòa phối hợp công tác của các đơn vị làm nhiệm vụ quản lý, vận hành thiết bị của Lăng, Quảng trường và các công trình có liên quan nhằm thực hiện tốt nhiệm vụ bảo vệ và giữ gìn nguyên vẹn, lâu dài thi hài Chủ tịch Hồ Chí Minh, bảo đảm tốt mọi hoạt động trong khu vực Lăng và Quảng trường Ba Đình

Nhiệm vụ bảo vệ giữ gìn tuyệt đối an toàn và lâu dài thi hài Bác là nhiệm vụ chính trị trọng tâm, là sợi chỉ đỏ xuyên suốt mọi hoạt động của đơn vị Từ lãnh đạo, chỉ đạo đến tổ chức thực hiện cụ thể, từ xây dựng đội ngũ cán bộ chủ chốt, cán bộ khoa học kỹ thuật đến việc đầu tư trang thiết bị phục vụ nhiệm vụ chuyên môn đều phải tập trung vào thực hiện nhiệm vụ trung tâm và phải tiến hành theo một quy trình nghiêm ngặt, không được phép xảy ra một sơ suất nhỏ nào.Bằng ý chí độc lập tự chủ, chúng ta đã vượt qua được những chặng đường khó khăn ban đầu Từ chỗ lực lượng chỉ có 3 bác sĩ với những hiểu biết bước đầu

về nhiệm vụ y tế đặc biệt, quy trình khoa học hoàn toàn do chuyên gia nắm giữ bí mật, đến nay ta đã có một đội ngũ cán bộ khoa học có khả năng nghiên cứu chuyên sâu Từ chỗ cơ sở vật chất thiếu thốn, đến nay

ta đã có một cơ sở nghiên cứu với những trang thiết bị tương đối hiện đại Những kết quả nghiên cứu khoa học đã cho phép ta rút ra những kết luận làm sáng tỏ nhiều vấn đề liên quan tới nhiệm vụ y tế giữ gìn thi hài Bác

Đầu những năm 90 của thế kỷ XX, đơn vị đứng trước những khó khăn thử thách lớn trong tổ chức

Vùn Hiïën viïåt Nam 9

thực hiện nhiệm vụ chính trị Liên Xô sụp đổ, ta mất

đi nguồn viện trợ không hoàn lại Nhiều lần gián

đoạn chuyên gia không sang giúp ta làm thuốc cho

thi hài Bác Trước tình hình đó, đơn vị đã xin ý kiến

chỉ đạo của trên sử dụng số dung dịch đã được Bạn

bàn giao làm thuốc cho Bác đảm bảo an toàn tuyệt

đối Cũng trong giai đoạn khó khăn này, ta khai thông

được mối quan hệ hợp tác trực tiếp với Viện Cấu Trúc

sinh học Liên Bang Nga hợp tác nghiên cứu và tổ chức

việc pha chế dung dịch đặc biệt tại Việt Nam Đặc biệt

là vào năm 2004 ta đã tự pha chế được dung dịch đặc

biệt phục vụ làm thuốc cho Bác đảm bảo độ tin cậy

cao về khoa học Đây là một thành công lớn thể hiện

sự cố gắng và trưởng thành vượt bậc của đội ngũ cán

bộ khoa học Việt Nam, ước mơ của nhiều thế hệ cán

bộ khoa học Viện 69 đã thành hiện thực, ta đã nắm

được một trong những bí mật công nghệ quan trọng

nhất, làm cơ sở để vươn lên làm chủ khoa học công

nghệ giữ gìn bảo quản thi thể phục vụ nhiệm vụ giữ

gìn tuyệt đối an toàn lâu dài thi hài Bác

Lăng Bác ngày nay khang trang, đẹp đẽ, một vẻ

đẹp kiến trúc giản dị mà hiện đại, gần gũi mà cao quý,

là nơi hội tụ của những tấm lòng yêu kính Bác Thế

giới còn có những đổi thay khó lường nhưng những

giá trị tư tưởng nhân văn cao cả, đạo đức sáng trong

mà Chủ tịch Hồ Chí Minh để lại cho dân tộc và nhân

loại tiến bộ còn sống mãi với thời gian

Nhân dân ta đến viếng Chủ tịch Hồ Chí Minh

là để bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc, nguyện đi theo con

đường của Đảng và Bác đã lựa chọn Bạn bè năm

châu đến viếng Người, được chiêm ngưỡng Người

anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hoá kiệt

xuất, người bạn thân thiết của các dân tộc bị áp bức

đấu tranh vì tiến bộ, hòa bình và công lý

Với truyền thống đạo lý “uống nước nhớ nguồn”,

Lăng Bác cũng như Đền Hùng và Đền thờ các Anh

hùng dân tộc là nơi thiêng liêng thành kính nhất để

các thế hệ cháu con bày tỏ tri ân, hướng về cội nguồn

Bên Lăng Người vẫn tỏa ngát hương sắc của mọi

miền quê Những đóng góp to lớn trước đây bao gồm

hàng trăm loài cây hoa quý của các tỉnh, thành phố

trong thời kỳ xây dựng Lăng Bác vẫn được giữ gìn

chăm sóc Hàng năm các địa phương vẫn tiếp tục gửi

các loại cây hoa quý dâng tặng Lăng Bác, như: Mai

vàng của TP Hồ Chí Minh, Mai chiếu thuỷ của tòa

thánh Tây Ninh, Trúc Cao Bằng, Ban Sơn La, Râm Bụt

(Bông bụt) Nghệ An, Đào Nhật Tân – Hà Nội, Vạn tuế

Nam Định, cây Si thế Đồng Nai, Đồng Tháp, Phong

Lan Huế, Năm 1995, công ty S.A.S của Thái Lan đã

gửi tặng 500.000USD để tôn tạo Lăng Chủ tịch Hồ Chí

Minh Chính phủ đã cho phép sử dụng số tiền trên để

trồng lại cỏ và lắp đặt hệ thống tưới phun trên Quảng

trường Ba Đình

Đặc biệt là hàng năm các địa phương còn gửi con

em mình về bảo vệ và giữ gìn thi hài Bác, đứng canh cho giấc ngủ ngàn thu của Người

Nhân dân ta và khách quốc tế đến viếng Bác ngày một nhiều hơn Trung bình mỗi ngày có vài nghìn người, ngày khách viếng đông nhất lên tới gần bốn chục nghìn người Tính đến nay đã có hơn 40 triệu lượt người về Lăng viếng Bác, tham quan Lăng, trong

đó có hơn 7 triệu lượt khách quốc tế

Từ khi khánh thành Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh đến nay, vào những ngày lễ lớn, ngày tết cổ truyền của dân tộc, đã hình thành một nghi thức trọng thể

tổ chức lễ viếng Chủ tịch Hồ Chí Minh cấp nhà nước Đây là dịp lãnh đạo Đảng, nhà nước thay mặt cho toàn Đảng, toàn dân, toàn quân bày tỏ lòng kính yêu

vô hạn đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh, nguyện suốt đời học tập tư tưởng, đạo đức, tác phong của Người, giữ gìn khối đại đoàn kết toàn dân tộc mà Bác đã dày công vun sới và Người chính là linh hồn của khối đoàn kết dân tộc

Đồng chí Đỗ Mười nguyên Tổng Bí thư Đảng, nguyên Trưởng ban Phụ trách xây dựng Lăng trong một lần về thăm Bộ đội Bảo vệ Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói: Công trình Lăng Bác là công trình tượng trưng lòng kính yêu không bờ bến của nhân dân cả nước đối với Bác Hồ, là công trình kiến trúc vĩ đại nhất, từ công trình Lăng Bác mà ta có những công trình vĩ đại của đất nước Thật hạnh phúc cho Đảng

ta, dân tộc ta có Bác Không một thế lực nào có thể chia rẽ khối đại đoàn kết của toàn dân tộc mà Đảng ta

là ngọn cờ lãnh đạo, là hạt nhân đoàn kết

Đại tướng Võ Nguyên Giáp, người học trò xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết những dòng sau đây vào sổ lưu niệm của Ban Quản lý Lăng:

“Ước mong của tôi cũng như của toàn dân ta là bảo vệ được thi hài Bác mãi mãi”

Có người là trí thức, có người là nghệ sĩ, có người

là thương gia, có người chỉ là chủ của những gia đình bình thường nhưng có nền nếp, gia phong Có cả những cựu chiến binh từ xa xôi mỗi khi ghé về Hà Nội cũng nhất định lại phải đến Lăng Bác Một số sinh viên đi học ở nước ngoài tranh thủ về thăm nhà, cũng không quên lên Lăng để báo cáo và tạ ơn Khách quốc

tế từ các châu lục và vùng lãnh thổ những năm gần đây tới thăm Lăng nhiều hơn Xúc động hơn là các trẻ

em tàn tật phải đi xe lăn, cũng đã xin được vào Lăng viếng Bác Các em đều khóc khi nhìn thấy Bác làm cho tất cả cán bộ đi cùng và cán bộ tiêu binh danh dự của Lăng cũng không thể cầm được nước mắt Bà con Việt kiều về thăm quê, hầu như trong chương trình nếu không nói là hầu hết đều có buổi vào Lăng viếng Bác

Vùn Hiïën

viïåt Nam

10

Sổ vàng ghi cảm tưởng của khách 35 năm qua, nay đã

cao gần bằng đầu người, mà Ban Quản lý Lăng nay

vẫn còn lưu giữ Trong hàng triệu lời của khách ghi

lại, có những dòng cảm động của Đoàn Phụ nữ Mỹ:

“Chúng tôi yêu mến đất nước Việt Nam, vì có lãnh

tụ Hồ Chí Minh Chúng tôi coi Cụ là người của hòa

bình, của tinh thần nhân đạo và trí tuệ lớn lao, cũng

coi Cụ như lãnh tụ của nhân dân tiến bộ của nước

Mỹ ” Đoàn đại biểu của Ê-ti-ô-pi-a cũng đã viết:

“Bác Hồ không chỉ là lãnh tụ của Việt Nam mà là của

các dân tộc bị áp bức trên thế giới này cũng đang đấu

tranh quét sạch chủ nghĩa đế quốc ra khỏi đất nước

mình”

Và một mùa xuân nữa đã tới – xuân Kỷ Sửu Mưa

bụi lại bay bay như rắc phấn trên bầu trời Hà Nội

Những gánh hàng hoa, những xe hoa lại nườm nượp

nối nhau vào thành phố Cũng như một số người vẫn

thường lên thăm Lăng Bác, tôi không thể ngồi viết mãi

trong không khí xốn xang này, đã tạm gác công việc,

cũng lên Lăng Bác trong chốc lát cho đầu óc được thư

giãn, và cũng để ngắm “thiên hạ” chuẩn bị vào xuân

Cũng lạ, lần nào lên đây, lại nhớ tới những bài thơ hay

của nhiều nhà thơ đã viết hồi Bác mới qua đời Trong

đó có bài thơ mà tôi cho là bất hủ của Viễn Phương –

nhà thơ miền Nam - viết ngay từ cuối năm 1975 khi

nhà thơ ra viếng Bác:

Con ở miền Nam ra thăm Lăng Bác

Đã thấy trong sương hàng tre bát ngát

Ôi! Hàng tre xanh xanh Việt Nam

Bão táp mưa xa đứng thẳng hàng

Ngày ngày mặt trời đi qua trên Lăng

Thấy một mặt trời trong Lăng rất đỏ

Ngày ngày dòng người đi trong thương nhớ

Kết tràng hoa dâng bảy mươi chín mùa xuânBác nằm trong Lăng giấc ngủ bình yênGiữa một vầng trăng sáng trong dịu hiềnVẫn biết trời xanh là mãi mãi

Mà sao nghe nhói ở trong timMai về miền Nam thương trào nước mắtMai về miền Nam nhớ Bác khôn nguôi Muốn làm con chim hót quanh Lăng BácMuốn làm bông hoa thơm ngát đâu đâyMuốn làm cây tre trung hiếu chốn này

Cũng lại nhớ tới mấy câu thơ hết sức ngắn, mà đầy rung động sâu xa của một nhà thơ Nhật Bản - một cao tăng đã trên 100 tuổi - Cụ Ri-ô Ô-mi-si:

Trời xanh đón người cứu nước đi xaĐau lòng chúng sinh trên đường mêThế gian này mất lão anh kiệt

Lá thu rụng rơi, đời ủ ê

Tất nhiên tôi cũng không quên mấy khổ trong một bài thơ dài của Tố Hữu – Nhà thơ lớn của chúng ta:Suốt mấy hôm rày đau tiễn đưa

Đời tuôn nước mắt trời tuôn mưaChiều nay con chạy về thăm BácƯớt lạnh vườn rau, mấy gốc dừa

Bác đã đi rồi sao, Bác ơiMùa thu đang đẹp, nắng xanh trờiMiền Nam đang thắng, mơ ngày hộiRước Bác vào thăm, thấy Bác cười

Mưa vẫn bay bay và hoa đào vẫn tiếp tục vào thành phố Tôi ngắm nhìn tòa Lăng mờ ảo trong bụi mưa như khói, như sương mà với biết bao cảm xúc Trong nắng sớm, tòa Lăng đã rất đẹp với vẻ vững bền, bề thế, uy nghi, lúc này trong mưa xuân lại có

vẻ đẹp khác: Lung linh tựa như một lâu đài trong cổ tích Nhưng tôi cũng hiểu cảm nghĩ ấy không phải là chỉ do vẻ đẹp của kiến trúc cộng với vẻ đẹp của thiên nhiên, mà vẻ đẹp hồn cốt của Lăng chính là vì Bác đang ở đó Bác mãi mãi hiện diện với cuộc đời này, với dân tộc, với con cháu Lăng Bác – Đài hoa vĩnh cửu.Không còn mưa nữa Mặt trời đã ló ra, rạng rỡ, ấm

áp đến nồng nàn Những gương mặt chung quanh tôi đều như sáng cả lên Mùa xuân Mùa xuân sắp tới rồi! Vẫn còn không ít người đứng đó trên các con đường quanh Lăng Lúc này màu đá hoa cương như không còn là màu xám xanh Lăng nổi bật lên như một tòa lâu đài hồng tươi trong nắng vừa được lọc sau mưa

Và từng đoàn người xa gần, vẫn nối tiếp nhau vào Lăng viếng Bác như bất tận

Vùn Hiïën viïåt Nam 11

Sinh thời, Hồ Chủ Tịch rất

yêu thích sân khấu Thời thơ ấu, Bác đã từng tắm mình trong cái biển dân

ca Nghệ Tĩnh, trong cái nôi của ca nhạc dân gian ở Huế - Trị Thiên

Đặc biệt, Bác còn theo cha, là cụ phó Bảng Nguyễn Sinh Sắc, làm quen, tiếp cận với người nghệ

sỹ tuồng lỗi lạc – Quan thượng thư Đào Tấn, Bác không những

đã xem tuồng Đào Tấn ở Vinh, ở Huế mà còn đến tận quê hương của Đào Tấn để xem… (theo tài liệu của Sơn Tùng trong tác phẩm

“Búp sen xanh”), Bác Hồ đã từng viết kịch bản “Con Rồng tre” và nhiều truyện ngắn mang đầy chất sân khấu như chuyện “Vi hành”

đăng trên báo Nhân đạo Bác Hồ cũng đã từng là diễn viên trong đội kịch câu lạc bộ ngoại ô Par-

is Bác rất thích kịch cổ điển của Pháp, của Anh, của Ý, đặc biệt là kịch của Sêchxpia Sau khi xem vở

kịch Ôtenlô, Bác Hồ đã có những nhận xét rất sâu sắc.Với tâm hồn nghệ sỹ phong phú, với lòng yêu sân khấu tha thiết, nên Bác Hồ

đã làm quen với nhiều nghệ sỹ nổi danh ở Châu Âu, trong đó có nghệ sỹ S.Sáp – lin, ông vua hề mà

cả thế giới biết tiếng và vừa tưng bừng kỷ niệm 100 năm ngày sinh của ông

Từ khi trở về nước lãnh đạo cách mạng, dù bận trăm công nghìn việc, Hồ Chủ Tịch vẫn dành

sự quan tâm đặc biệt tới sự nghiệp phục hồi và phát triển sân khấu dân tộc

Ai cũng biết, nếu Bác Hồ không có tầm nhìn xa, trông rộng, không thật sự coi các di sản văn hóa dân tộc là tài sản quý của nhân dân thì các loại hình nghệ thuật sân khấu truyền thống như Tuồng, Chèo đã xếp vào “bảo tàng” theo nhận thức ấu trĩ và sai lầm của một số cán bộ lãnh

báC hồ Với nghệ ThuậT sân khấu

Trương hoàng

sự kiện unEsCo ra quyết

định công nhận hồ Chủ

Tịch là anh hùng giải

phóng dân tộc của Việt

nam và là danh nhân văn

hoá thế giới, đã làm cho

chúng ta, những con cháu

của bác hồ vô cùng phấn

khởi, niềm tự hào dân tộc

lại được nhân lên Các nhà

nghiên cứu trong nước và

thế giới đang cố gắng làm

sáng rõ hơn nữa bức chân

dung của danh nhân văn

hoá hồ Chí minh một con

người đã hoà quyện giữa

hai con người mà tưởng

hợp hài hoà giữa hai nền

văn hoá phương đông và

phương Tây ở đây, trên

hoặc nói cụ thể hơn là sự

quan tâm của bác hồ với

nghệ thuật sân khấu

Bác Hồ lên sân khấu với các nghệ sỹ Nhà hát Cải lương TW sau khi xem xong vở diễn

Lương Sơn Bá - Chúc Anh Đài (năm 1955)

Vùn Hiïën

viïåt Nam

12

đạo ở Trung ương và địa phương trong thời kỳ đầu

cách mạng Bác Hồ luôn luôn coi trọng và khuyến

khích các loại hình sân khấu dân tộc và rất quý trọng

các nghệ sĩ dân tộc Theo ông Lê Văn Hiến, nguyên

Bộ trưởng Bộ Tài chính, vốn là một kép hát tuồng

ở Quảng Nam cho biết là trong những năm ở chiến

khu Việt Bắc mỗi lần họp TƯ, họp chính phủ, trong

lúc giải lao, Bác Hồ đều bảo ông Hiến lên diễn tuồng

Ông Hiến kể: “Cũng có khi tôi dè dặt vì thấy có người

thích, kẻ không thích Nhưng Bác lại thích nghe và

nghe rất hào hứng khiến tôi mạnh dạn trình diễn với

tất cả nhiệt tình đối với Bác Tôi hát cho Bác nghe khá

nhiều lần, thậm chí làm cho Bác nhớ một đoạn Trại Ba

Hoa tự đấu tranh với bản thân để theo chồng là Địch

Thanh

Trại Ba: Thà đó đành phụ nghĩa

Đây há dám vong tình

Giục vó lừa chỉ dặm non xanh

Cắp bửu kiếm dò lần dặm tía

Dặm tía hiểm nguy nào ngại

(Đó có vong ân bội nghĩa thì

mặc đó, chứ lòng em đây)

Giữ niềm trọn nghĩa tòng phu.

Nữ tỳ: thấy thầy, tớ cũng đeo sầu

Chim cưu ngao ngán, Hà Châu một mình

Hát đến đó, tôi ngừng lại vì cho là đã dài rồi Bác

liền hát tiếp theo, cũng lời của Trại Hoa:

Hữu tình mà hóa vô tình

Bơ vơ thân thiếp, linh đinh nỗi chàng

Cử chỉ của Bác đã làm cho mọi người hết sức ngạc

nhiên và khâm phục Từ đó trong các hội nghị khác,

nhiều người lại yêu cầu tôi lên diễn vào các giờ giải

lao

Cũng theo ông Lê Văn Hiến kể thì khi Bác Hồ đi

thăm các nước xã hội chủ nghĩa (năm 1956), ông Hiến

là thành viên trong đoàn của Bác Đến đâu, sau khi

các nghệ sĩ của nước bạn biểu diễn chào mừng Đoàn,

thì Bác Hồ lại bảo ông Hiến đáp lại bằng diễn tuồng

và ông luật sư Phan Anh lên ngâm thơ

Ở Hà Nội, trong những cuộc tiếp các đoàn khách

quốc tế, Bác Hồ thường cho mời các nghệ sĩ sân khấu

dân tộc tới biểu diễn Bác muốn cho bạn bè ở năm

châu được làm quen, được thưởng thức những đặc

sắc nghệ thuật dân tộc Việt Nam Đồng thời Bác cũng

muốn chứng minh rằng ở Việt Nam, có một nền văn

hóa nghệ thuật lâu đời và phong phú không kém gì

các nước khác Những điều suy nghĩ và tiên đoán của

Bác về giá trị của nghệ thuật dân tộc ngày càng sáng

tỏ và chính xác, nhất là trong những năm gần đây, các

chính khách, các nhà văn hóa và khán giả phương Tây

đã bị cuốn hút bởi các thể loại Tuồng, Chèo và Múa

rối Nghệ thuật sân khấu dân tộc Việt Nam đã hiện

diện gần hầu khắp các nước xã hội chủ nghĩa trước

đây ở nhiều nước Tây Âu và đã gây được tiếng vang

rộng lớn trên thế giới

Một đặc điểm rất đáng chú ý ở tâm hồn nghệ sĩ và lòng yêu thích nghệ thuật sân khấu của Hồ Chủ Tịch

là ở đâu Bác cũng giành thì giờ tiếp xúc, thăm hỏi các nghệ sĩ sân khấu Tôi đã làm một bản thống kê khá dài

về những cuộc tiếp xúc của Bác Hồ với các nghệ sĩ sân khấu Không những ở Hà Nội mà cả ở các địa phương

và trong quân đội Chúng tôi cũng đã sưu tầm và lưu giữ hàng chục bức ảnh có giá trị của Bác gặp gỡ, tiếp xúc với các đoàn nghệ thuật sân khấu Hầu như không có một nghệ sĩ nổi tiếng nào không được gặp Bác ít nhất là một lần Từ Tú Mỡ, Trùm Thịnh, Cả Tam, Diệu Hương, Kim Liên, Lê Huệ… (chèo), đến Nguyễn Nho Túy, Nguyễn Lai, Ngô Thị Liễu, Bạch Trà, Minh Đức, Đàm Liên (Tuồng), Ái Liên, Thanh Hương, Tám Danh, Ngọc Thạch…(Cải lương), Lệ Thi, Khánh Cao, Nguyễn Tường Nhẫn, Bích Liên…(Bài chòi), Song Thao, Xuân Năm…(Dân ca Nghệ Tĩnh) đều được diễn cho Bác xem và đều được nghe những

ý kiến của Bác Ví dụ, khi xem vở tuồng “Chị Ngộ” (do đoàn Tuồng LK5 diễn năm 1954), Bác đã xúc động đến ứa nước mắt Cuối buổi diễn, Bác khen các nghệ

sĩ diễn tốt, nhưng dặn diễn viên đóng vai quan tây lần sau không được đánh thật để người đóng vai du kích

đỡ đau Bác nói đại ý, sân khấu là thật nhưng lại giả, đóng giả, nhưng phải làm cho người xem tin như thật, không nên tự nhiên chủ nghĩa…

Một lần khác, sau khi xem vở cải lương “Lương Sơn Bá – Chúc Anh Đài” (do Đoàn Cải lương TƯ diễn) Bác đứng dậy vỗ tay rồi bước nhanh lên sàn diễn, vui vẻ hỏi các nghệ sĩ:

- Các cô, các chú, các cháu diễn hay rồi… Bây giờ các cô, các chú muốn biết ý kiến của Bác về vở này không?

- Có ạ! – mọi người đồng thanh trả lời và nín lặng chờ nghe ý kiến của Bác Bác đi lại mấy bước rồi cất tiếng đọc rõ từng câu:

“Một đôi Sơn Bá – Anh Đài”

Chữ tình đáng trọng, chứ tài đáng thương Chỉ vì ông già dở dở ương ương…

Bác dừng lại, chỉ tay vào chị Hồng Liên, người đóng vai Chúc ông, bố Chúc Anh Đài:

Làm cho đôi lứa uyên ương không thành!

Bác ngừng đọc, đi đi, lại lại, rồi một tay nắm chặt giơ lên, nghiêm giọng đọc tiếp:

Đánh cho phong kiến tan tành Cho bao nhiêu Anh Đài, Sơn Bá được thành lứa đôi…

Rõ ràng cách góp ý kiến của Bác cũng thể hiện tâm hồn và phong cách của Bác, vừa vui vẻ, có đôi chút dí dỏm vừa sâu sắc làm cho người nghe dễ tiếp nhận và nhớ lâu

Cũng phong cách đó, một lần tại Đại sứ quán ta

ở Bắc Kinh (năm 1956) trên đường công tác Bác Hồ gặp đoàn nghệ thuật dân tộc của ta gồm các nghệ sĩ

Vùn Hiïën viïåt Nam 13

Tuồng, Cải lương vừa đi biểu diễn ở Đông Âu về qua

Trung Quốc, Đại sứ ta tổ chức cho đoàn diễn phục vụ

Bác Hồ Trong chương trình có tiết mục “Lý ngựa ô

do nghệ sĩ Tám Danh biểu diễn Sau buổi diễn, Bác

Hồ khen các nghệ sĩ diễn rất hay, rồi lấy kẹo thưởng

cho từng người – mỗi người một chiếc Riêng nghệ

sĩ Tám Danh được hai chiếc Nghệ sĩ Đinh Quả liền

“thắc mắc”:

- Thưa Bác, tại sao chúng cháu chỉ được một mà

anh Tám Danh được hai chiếc? Bác Hồ cười rất hiền

và nói:

- Một chiếc thưởng cho chú Tám Danh còn một

chiếc thưởng cho “con ngựa ô”…

Mọi người sung sướng vỗ tay vì câu trả lời rất vui,

rất tình cảm của Bác

Một lần khác đến thăm khu văn công (ở Cầu

Giấy) Bác ngồi ngay ở thềm nhà của Đoàn Tuồng LK5

Hàng trăm diễn viên của các đoàn đến quây quần lấy

Bác để nghe Bác kể chuyện về các nước mà Bác vừa

đi thăm, Anh Lý lùn (diễn viên hề của Đoàn xiếc TƯ)

len vào ngồi cạnh Bác và đưa tay vuốt chòm râu bạc

của Bác…Bác không gạt tay anh Lý lùn ra mà nói vui:

- Khéo chớ dứt râu Bác! Một sợi râu là một xâu

bánh

Mọi người đều cười Anh Lý lùn cũng cười và thôi

không vuốt râu Bác nữa

Chúng tôi nêu ra đây mấy mẩu chuyện nhỏ để

thấy được phong cách và tấm lòng của Bác ưu ái đối

với các nghệ sỹ sân khấu như thế nào Đặc biệt Bác

luôn luôn quan tâm tới đời sống vật chất và tinh thần

của anh chị em nghệ sĩ diễn viên Năm nào Bác cũng

đến thăm khu văn công, Bác cũng xem nơi ăn, chốn

ở của diễn viên Bác nói: là người làm văn hóa nghệ

thuật thì phải luôn luôn thể hiện phong cách sống có

văn hóa cao Bác nhắc mọi người phải trồng chuối,

trồng mít để có bóng mát và để có quả cải thiện Bác

luôn luôn nhắc nhở anh chị em diễn viên là phải

thường xuyên nâng cao nghề nghiệp, phải học tập

văn hóa và học tập chính trị vì Bác hiểu rằng những

người làm nghệ thuật thường say mê nghề nghiệp mà

ít chú ý tới chính trị

Tôi nhớ kỹ, một lần Bác đến thăm khu văn công

vào mùa hè năm 1959 Hôm đó trời nắng nóng, chúng

tôi phải ra bóng cây để tập cho mát Bỗng một chiếc

xe Bô – bê – đa màu trắng xuất hiện, rồi tiến vào sân

khu tập thể của các đoàn Tuồng, Chèo, Cải lương, Ca

múa… xe dừng lại, Bác Hồ bước ra như một ông tiên,

râu tóc trắng phau, da dẻ hồng hào nổi lên trong bộ

quần áo ka ki bạc màu quen thuộc Chúng tôi reo lên:

Bác Hồ!Bác Hồ! Phút chốc, hàng trăm diễn viên từ các

đoàn đổ ra vây chặt lấy Bác Bác tươi cười nói:

- Hôm nay, Bác đến thăm trường múa Cháu nào

biết trường múa ở đâu thì đưa Bác đi

Hàng chục cánh tay giơ lên: Cháu biết, cháu biết!

Chọn ai bây giờ khi mọi người đều biết trường múa

ở ngay trong khu văn công Bác đưa mắt hiền từ qua một lượt, rồi chỉ thẳng vào tôi và nói (có lẽ Bác nghe tiếng tôi là người miền Nam):

- Cháu này đưa Bác đi!

Tôi sung sướng vô cùng, liền tiến vào nắm tay Bác và đưa Bác về phía trường múa cách đấy hơn

100 mét Nhưng mọi người cứ vây chặt lấy Bác làm cho cuộc đi của Bác rất chậm, có lúc trượt đến suýt ngã Tôi và đồng chí bảo vệ của Bác phải vất vả lắm mới đưa Bác vào tới phòng tập múa của trường Gian phòng rộng khoảng 100 m2, nhưng người dự thi thì quá tải Bác phải khoát tay nhiều lần thì các diễn viên

và học sinh mới chịu ngồi yên để lắng nghe Bác nói Bác ân cần thăm hỏi sức khỏe, về học tập, về ăn

ở của học sinh trường múa Đồng chí hiệu trường Hoàng Châu báo cáo với Bác là các em đều chịu khó học chuyên môn Bác gật đầu và hỏi:

- Các cháu có học chính trị không?

- Có ạ! mọi người đồng thanh

Bác hỏi tiếp:

- Vậy chính trị là gì?

Nhà biên đạo múa Kỳ Thanh nhanh nhẩu trả lời:

- Dạ, chính trị là cái chìa khóa ạ!

Bác cười và hỏi lại:

- Chìa khóa đồng hay chìa khóa sắt?

Một phút im lặng dường như cả hội trường đều bí

và đang suy nghĩ tìm câu trả lời Bỗng nhạc sĩ Trương Đình Quang đứng lên trả lời đầy vẻ tự tin:

sĩ hay thích nói chữ nên ôn tồn giải thích:

- Chính trị không phải là chìa khóa, không phải

là thống soái, mà là đường lối, chính sách của Đảng

và Chính phủ Khi đã nhận thức đúng đắn đường lối chính sách của Đảng thì sẽ học tốt, sẽ sáng tạo tốt Mọi người như vỡ lẽ và sung sướng vì đã được Bác Hồ chỉ giáo rất rõ ràng Tiếng vỗ tay vang lên như sấm.Sau lần thăm này của Bác, phong trào học chính trị ở các Đoàn nghệ thuật sân khấu lại sôi nổi Có thể nói Bác Hồ rất quý trọng các nghệ nhân , nghệ sĩ cao tuổi, đồng thời cũng hết sức quan tâm tới việc đào tạo diễn viên trẻ Chính vì vậy, mà cũng trong năm này (1959) Bác lại đến thăm trường Nghệ thuật sân khấu dân tộc, cũng tại khu Văn công Cầu Giấy Tại đây Bác

đã xem các học sinh Tuồng, Chèo, Cải lương biểu diễn và động viên các em nên học tập thật kỹ, thật nhiều vốn quý của cha ông – đó là nghệ thuật truyền thống của dân tộc mà Bác rất quý, rất yêu thích

Là lãnh tụ thiên tài, là nhà văn hóa lớn, Bác Hồ luôn luôn có cái nhìn sáng suốt và toàn diện vào các môn nghệ thuật khác Tháng 3 năm 1956 khi xem

Vùn Hiïën

viïåt Nam

14

Đoàn múa rối Ra – đốt (Tiệp Khắc) tại Hà Nội, Bác

Hồ liền nói với các đồng chí lãnh đạo Bộ Văn hóa ta

là: “Vì niềm vui và tiếng cười của các cháu thiếu niên,

nhi đồng mà nên thành lập Đoàn múa rối” Thế là từ

đó Đoàn múa rối chuyên nghiệp đầu tiên ở Việt Nam

ra đời, để mấy năm sau các tỉnh và thành phố khác

noi theo, thành lập nhiều đoàn múa rồi cạn và múa rối

nước Cũng chính Bác Hồ là người đến thăm nghệ sĩ

Xiếc Tạ Duy Hiền tận nhà riêng và động viên ông nên

đào tạo và phát triển ngành Xiếc Việt Nam Sự quan

tâm của Bác Hồ đã thúc đẩy ông Tạ Duy Hiền cùng

các nghệ sĩ khác phát triển ngành Xiếc rất nhanh, để

đến hôm nay, ngành Xiếc Việt Nam đã vững mạnh và

đã có tiếng vang trên thế giới

Trong những thập kỷ 60,70, nhờ có sự quan tâm

đặc biệt của Bác Hồ mà hầu hết các nghệ sĩ sân khấu

dân tộc có tài năng trong khắp đất nước đều được

tập hợp về thủ đô Hà Nội để khai thác các vốn vô

cùng phong phú và quý giá của Tuồng, Chèo, Cải

lương và việc khai thác gắn liền với đào tạo Các nghệ

sĩ bậc Thầy như Nguyễn Nho Túy, Nguyễn Lai, Ngô

Thị Liễu, Minh Đức, Đinh Quả, Văn Bá Ánh, Ngọc

Căn…(Tuồng), Trùm Thịnh, Năm Ngữ, Cả Tam, Diệu

Hương, …(Chèo), Tám Danh, Ba Du, Ngọc Thạch,

Ái Liên, Thanh Hương,…(Cải Lương) Sau những

lần được gặp Bác, được Bác động viên đã phấn khởi

ngày đêm khai thác và dựng lại được hàng chục vở

cổ, hàng trăm trích đoạn và vai diễn mẫu mực có giá

trị Để làm cơ sở cho việc đào tạo diễn viên trẻ, đến

nay hàng trăm nghệ sĩ diễn viên xuất sắc đang làm

nòng cốt trong các đoàn sân khấu dân tộc trong cả

nước, tiếp tục làm nhiệm vụ bảo tồn và phát huy nghệ

thuật dân tộc

Với tầm nhìn xa thấy rộng, Bác Hồ biết trong việc

phục hồi và phát triển sân khấu dân tộc đang xảy ra

các khuynh hướng, bảo tồn và cách tân lệch lạc, do

đó Bác thường nhắc nhở các nghệ sĩ phải thận trọng

và nắm vững các quy luật các nguyên tắc trong lúc kế

thừa phải phát triển Có lần gặp nghệ sĩ tuồng Nguyễn

Nho Túy (nguyên đại biểu quốc hội khóa III), Bác nói:

“Tuồng tốt đấy nhưng phải cải tiến, đừng dẫm chân

tại chỗ, cũng đừng gieo vừng ra ngô” Câu nói nổi

tiếng của Bác đã cho những người làm sân khấu dân

tộc của chúng ta đã xảy ra hai khuynh hướng “bảo

thủ” và “cách tân” cực đoan Hai khuynh hướng này

có lúc đã mâu thuẫn với nhau gay gắt Từ trong các

nhà hát, trên các diễn đàn, trên các trang báo, những

từ “phá tuồng”, phá chèo”, hoặc “bảo thủ”, “cổ hủ”,

“lạc hậu” v.v được tung ra từ cửa miệng các nhà nghệ

thuật: đạo diễn, diễn viên, nhạc sĩ… Cuộc tranh luận

sôi nổi và gay gắt này kéo dài cho tới hôm nay Khi thì

ầm ĩ, khi thì bùng lên, nhất là khi một số vở cổ được

trình chiếu ở các rạp nhưng vắng khách như: Quan

âm Thị Kính, Chu Mã Thần, Lưu Bình Dương Lễ (Chèo),

Sơn Hậu, Ngọn lửa Hồng Sơn, Đào Tam Xuân loạn trào…

(Tuồng)… hoặc khi một số vở mới ra đời được đông

đảo người xem hoan nghênh như: nàng Sita, Ngọc Hân

công chúa, Đêm hội Long Trì…(Chèo).

Trong những lúc nổ ra các cuộc tranh luận về hai khuynh hướng “bảo thủ” và “cách tân” các nhà lý luận thường nhắc lại lời dạy của Bác Hồ đối với sân khấu dân tộc là “Cần phải cải tiến nhưng không gieo vừng

ra ngô” Và rõ ràng, ở đâu thấm nhuần câu nói của Bác là ở đó có những hướng đi đúng đắn Việc khán

giả thích và chấp nhận những vở diễn như: Quang

Trung đại phá quân Thanh, Mặt trời đêm Thế Kỷ, Nàng Sơ – Kun – Tơ – La, Thanh Gươm hát Bội, Hoàng Hôn Đen, Người con gái kinh Bắc…(Tuồng) Những người nói thật, Đêm hội Long Trì, Hồ Xuân Hương, Cô gái làng Chèo, Lý Nhân Tông kế nghiệp…(Chèo) bởi vì trong những vở

diễn này đã thể hiện sự kết hợp khéo léo, hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa kế thừa và phát triển,

có cải tiến nhưng không “gieo vừng ra ngô”

Dĩ nhiên cũng có những hiện tượng phá cách

“biến vừng ra ngô” Ở những vở diễn này người xem không còn nhận biết nó là hình thức gì do đó các tác giả của nó phải liều đặt cho nó cái tên lập lờ là “ca kịch mới” Tôi tin rằng, nếu Bác Hồ còn sống, khi xem những vở diễn biến dạng này chắc chắn Bác sẽ không vui

Tấm lòng yêu thích nghệ thuật sân khấu, quý trọng nghệ sĩ sân khấu của Bác thể hiện không chỉ với nghệ thuật trong nước và nghệ sĩ trong nước mà cả với nước ngoài Bác Hồ đã kết bạn với nghệ sĩ S.Saplin, Bác nhận nghệ sĩ D.Kirilencô (Liên Xô) là con nuôi Ở Việt Nam cũng như Trung Quốc, Bác đã tiếp thu và xem nhiều lần Kinh kịch Đặc biệt Bác rất quý nghệ

sĩ Hồng Tuyến Nữ, tại Quảng Đông Bác đã khóc khi xem các nghệ sĩ Trung Quốc biểu diễn tiết mục “Rừng dừa căm thù”, nói về cuộc đấu tranh anh dũng của nhân dân Miền Nam ta Nhà lý luận sân khấu Cộng hòa DC Đức Chu makhơ, sau hai lần được tiếp xúc với Bác Hồ đã làm một bài thơ ca ngợi Bác, và tại trụ

sở hội Sân khấu Việt Nam ông đã nói một cách hình ảnh rất sân khấu “Hồ Chí Minh là người viết kịch bản

và Võ Nguyên Giáp là người đạo diễn trong tác phẩm:

“Việt Nam kháng chiến thần kỳ”

Đến đây, tôi có thể tạm kết luận rằng: Phải chăng

Hồ Chủ tịch là một lãnh tụ hiếm thấy trên thế giới từ trước đến nay đã quan tâm nhiều tới nghệ thuật sân khấu, đã tiếp xúc nhiều với nghệ sĩ sân khấu, đã sáng tác và biểu diễn sân khấu Hướng vào năm 1990, kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Hồ Chủ Tịch, giới sân khấu Việt Nam mang một khát vọng và dự định lớn lao là thể hiện thật đẹp hình tượng Bác Hồ trên sân khấu để xứng đáng với tầm cỡ vĩ đại của con người

đã trở thành huyền thoại trong lịch sử Việt Nam, cũng như trong cộng đồng nhân loại hôm nay

Vùn Hiïën viïåt Nam 15

Vùn Hiïën

viïåt Nam

15

HỒ CHÍ MINH

“NGƯỜI THỦY THỦ NHỎ CỦA THỦY QUÂN VIỆT NAM”

lTs: năm 1946, sau khi thăm nước pháp và dự hội nghị phôngtennơblô theo lời mời của Chính phủ pháp, Chủ tịch hồ Chí minh trở về nước trên chiến hạm duy mông đuyếc vin của thuỷ quân pháp Theo hải trình, con tầu đã đưa người đến Vịnh Cam ranh để hội đàm với Cao uỷ pháp tại đông dương bác sĩ Trần hữu Tước được bác chỉ định đi theo người trong cuộc đón tiếp và hội đàm này mười năm tròn sau ngày bác đi xa, giáo sư Trần hữu Tước đã viết hồi ký ghi lại sự kiện này nhân kỷ niệm 121 năm ngày sinh bác (19/5/1890- 19/5/2011), Tạp chí Văn hiến Việt nam xin trân trọng giới thiệu lời kể của gs Trần hữu Tước về sự kiện này

Ngày 18/9/1946 Chủ tịch Hồ Chí Minh trên tàu Duy mông Đuyếc vin trở về Tổ quốc

gs bs Trần hữu TướC

Vùn Hiïën

viïåt Nam

viïåt Nam

“Qua vịnh Thái Lan, không

ghé vào Sài Gòn, xa xa ẩn hiện

nước xanh xẫm, chung quanh dẫy

núi đủ mầu, hồng, đỏ, bao vây,

riêng một dải nước trong sâu dẫn

tàu vào Vịnh

Ở đây, năm 1905, cả một hạm

đội Nga hoàng từ biển Baltique,

mấy trăm hạm, đã vượt qua mấy

đại dương, trú tại đây, ăn than

trữ nước, tăng thêm lương thực

để sang giao chiến với thuỷ quân

vài chục tuổi của Nhật hoàng Đế

quốc thực dân Pháp đã cưu mang

viện trợ, nhưng đến eo biển

Shu-shi-ma đã bị đô đốc Tôgô đánh

tan tành, không còn chiếc tàu nào

thoát

Thực quái gở, nước nhà độc

lập, mà giữa Vịnh Cam Ranh,

chiếc tuần dương hạm cỡ lớn, còn

lại duy nhất trong hạm đội Thái

Bình Dương của Pháp, nằm ngạo

nghễ đó, với cờ ba sắc phần phật,

gió Trường Sa thổi ra như xua

đuổi, lại hai chiếc máy bay đỗ mặt

nước, đang vè vè bay lượn chung

quanh bảo vệ Chúng chuẩn bị

đón Bác rất trọng thể, đúng nghi

thức để diễu võ dương oai

Chiếc xuý hạm rửa cọ bóng

nhoáng, tăm tắp Nghi lễ “Đại

kỳ” khắp trên chiến hạm, tất cả

các loại cờ đều treo, căng lên, tất

cả các đại bác, thần công, cao xạ,

phóng lôi đều tuốt vỏ, giương

cao nòng tua tủa và hai ngàn rưỡi

thuỷ quân đồng phục trắng tinh,

đứng nghiêm như tượng, xếp trên

bẩy tầng

Đại thuỷ sư Đô đốc, Đặc Cao

uỷ Pháp, là con người tồn cổ đang

phục hồi tất cả những nghi thức

thời oanh liệt của Thuỷ quân xâm

lược, dọc, ngang trên các sông bể nước người

Điện tín hiệu ước hẹn giờ sang mời Chủ Tịch phó hội Bác mượn ống nhòm, nhìn qua tình thế, và bình thản nói:

- Chỉ mình chú Tước, đi với Bác!

Vài giây hơi lạ, giương hai mắt kính cận, nhìn lại Bác Bác nhắc lại:

- Phải, một mình chú!

Thuyền máy riêng của Đô đốc

đã ghé hạm Dumont d’Urville, Bác trong bộ quần áo ka ki, vàng nhạt, đầu trần, tay cầm mũ và gậy song – bình thản lặng lẽ, bước xuống, theo liền sau là thầy thuốc đặc biệt, quần áo chỉnh tề, cầm một cái ô kiểu Anh, cực thon nhỏ, mặt cũng phớt lạnh “Hồng mao!”

Hai sĩ quan thuỷ quân đứng nghiêm chào không chớp mắt như đôi tượng đất

Máy tăng tốc độ, rẽ sóng lao

về Xuý hạm, chiếc thuyền riêng, dùng để duyệt thuỷ quân, không mui, có chỗ tựa tay, để đứng, cách

độ vài chục thước, loa phóng thanh gầm lên một khẩu hiệu, rồi vang lên 3 lần: “híp, híp, híp”, theo liền, hai ngàn rưỡi họng, hô

to lên 7 lần: “Houra! Houra!

Đó là đại lễ đón Quốc trưởng

Và con thuyền của Xuý hạm lướt qua mạn tầu, Hồ Chủ tịch giơ tay chào duyệt, tất cả có mấy sĩ quan Pháp tuỳ tùng Bác đều đứng nghiêm, giơ tay lên trán chào, người thầy thuốc đứng ngay sau lưng Bác, đúng lễ nghi, giơ tay chào

Hồ Chủ tịch ung dung lẹ bước, trèo lên thang, tiến vào phía

“Viên Môn” của hạm Quả ông Đại đô đốc này thích nghi lễ thật!

Lại một tiếng hô Hai ngàn thuỷ quân to lớn, đại lễ phục, răm rắp vác kích vàng choé, đều bước nhanh dãn ra hai bên thảm đỏ,

và Đặc Cao uỷ Pháp, người loắt

choắt, tướng ngũ đoản, nụ cười cáo già trên môi, bước ra niềm nở, đón Chủ tịch, miệng toe toét với những vết răn nhăn nheo, nham hiểm, thực dân Hai bàn tay nhỏ, ngắn, xoe tròn lấy nhau, nói:

- Thưa Chủ tịch, thật ra đến tuổi tôi, lại được học một kinh nghiệm quý báu, tốt nhất đi đâu, vẫn là người thầy thuốc, có phải không, thưa ông bác sĩ!

Bác đã trả lời gọn gàng:

- Sang thăm Đặc Cao uỷ, nên

đi với thầy thuốc!

Và đám đông đầy những sĩ quan cao cấp, tuỳ tùng đều đại

lễ phục, ngù vàng, lon bạc, huân chương lủng lẳng, gươm, giáo danh dự, lách cách, lập loè, đều theo chiều ra vẻ tán thưởng câu

mở đầu cuộc gặp gỡ Viên Cao uỷ lõi đời, sành sỏi đã nhận “tiếp thu ngay bài học Bác vừa dạy cho” Trước nghi lễ rầm rộ uy nghi đó, Bác chẳng coi ra gì, một mình Phó hội, chỉ với người thầy thuốc, với

mũ gậy hàng ngày, như thể đi thăm người quen biết đâu đấy, trong làng, xóm thế thôi!

Vào tiệc rất thịnh soạn, Chủ tịch ngồi đối diện với Đặc cao uỷ, hai bên Bác là một tướng Tổng chỉ huy lục quân Đông Dương, và một Đô đốc thuỷ quân Thái Bình Dương Lại cái tay ngắn củn, lại

nụ cười muốn ra vẻ duyên dáng, viên Đại đô đốc ngọt xớt:

- Kìa, thế ra Chủ tịch lại được đóng khung giữa Lục quân và Hải quân đấy

Bật ra, nhưng nhẹ nhàng cười, Người đáp ngay:

- Đại Cao uỷ biết đấy, chính là bức hoạ mới làm cho khung có giá trị

Khắp bàn tiệc đều tán thưởng câu trả lời rất chí lý chơi chữ Pháp của Bác; đóng khung và cái khung.Bữa tiệc rất nhiều món ăn ngon, đặc sản của đất nước, nào tôm hùm từ Vũng Tàu, nào xa lát

Vùn Hiïën viïåt Nam 17

từ Đà Lạt, nhưng mải nghe những

câu đi lại, như những mũi gươm,

hai địch thủ đang thử nhau, trước

khi vào trận đo tài cân sức quyết

liệt Bữa ăn đó, lần đầu tiên đi

theo Bác, đã không thực hiện

được lời Bác thường khuyên: ăn

bao nhiêu, lấy bấy nhiêu, lần này

lấy thật ít, mà vẫn không sao ăn

hết, còn mải nghe và suy nghĩ, hồi

hộp Sau cuộc hội đàm, lúc bắt tay

từ biệt, Bác chợt ôm hôn viên Đặc

cao uỷ Pháp, hắn ngạc nhiên chưa

đầy nửa giây, trấn tĩnh được ngay

và cũng ôm Hồ Chủ tịch và tất cả

chung quanh đều sửng sốt, trơ

mắt nhìn, các nhà báo Pháp, toàn

nhà báo Pháp thôi, chụp ảnh lia

lịa, và ghi ghi chép chép Lo lắm,

vì chỉ có một mình chứng kiến, các

nhà báo ngoại quốc xúm quanh

hỏi, đều chỉ một câu trả lời: “Các

ông muốn biết đích xác điều gì,

xin cứ hỏi thẳng Hồ Chủ tịch, và

Đại đô đốc, chúng tôi không được

phép nói gì hết!”

Lo chứ, mồm mép nhà báo

thực dân hay xuyên tạc và dễ làm

không khí đã căng thẳng, lại càng

căng thẳng giữa ta và chúng

Quả là lo, và cũng chưa hiểu

hết Bác ôm hôn Đại Đô đốc, tên đại

thực dân này, nên trên mặt không

thể không lộ chút băn khoăn

nên có lúc như không thấy Người

đâu nữa Mà trước mắt là núi non,

biển nước Cả quê hương bao la,

hùng vĩ, phần phật gió Trường

Sơn đã nổi, tiếng ào ào, như cả dân

tộc đang đứng lên, quật cường

trong trận cuối cùng; rồi chớp

mắt nhìn lại, lại thấy Bác, mảnh

khảnh trong bộ quần áo bạc mầu,

tóc phong sương bao năm, đang

phấp phới, đôi mắt sáng rực tin tưởng và quyết tâm Người đứng như pho tượng trước mắt thuyền,

để chèo chống trong cơn sóng gió của biển Đông, chiến hạm chồm lên, dập xuống, chòng chành, lắc

lư từng cơn dồn dập; tất cả đoàn, ngay một số đông thủy thủ Pháp cũng bị say sóng, nằm dài không

ăn uống gì được, chỉ có Bác, và người thầy thuốc trẻ chịu được, hầu như đã đi quen biển, đây đó, nên đi thăm tất cả

Nhớ lại câu của Đại đô đốc, đặc cao ủy trong bữa tiệc thếp:

“Chủ tịch thật quen với biển cả

có lẽ xin tặng Người danh hiệu

“Người thủy thủ nhỏ” như quân đội Pháp đã quý mến tặng Na-poléon cái tên “Người đội trưởng nhỏ” Và Bác trả lời ngay: “Phải, người thủy thủ nhỏ của Thủy quân Việt Nam”

Một đàn cá heo bơi lượn trước

và sau tầu, một quảng đại trong gió bạt Hai bác cháu đều bình thản đứng tựa làm cho chiến hạm lúc chồm lên, khi lắc chao nghiêng ngả, thật đẹp mắt Nhưng mấy bữa cơm, chỉ còn thuyền trưởng ngối đúng lễ nghi trước Hồ Chủ tịch, và bên cạnh là người thầy thuốc trẻ Ăn uống cũng có khó khăn, cốc đĩa tuy đã để vào trong những giá riêng cho đỡ chòng chành

Nên thưa với Bác, cho vui câu chuyện:

- Thưa Bác, Bác viết cho mấy chữ để ném xuống biển Đông cho

đỡ sóng gió, có thể là Long Vương kéo đến đón Bác

Bác mỉm cười:

- Chú cũng nhớ đến điển tích nhỉ? Trong Du Giang Nam của Càn Long!

Chiến hạm cố dềnh dàng, nên mãi xẩm tối, mới vào vùng Hải Phòng! Hồi hộp làm sao! Sau bao nhiêu năm! Bao nhiêu thuyền chăng cờ đỏ sao vàng ra đón Bác

Nén sao nổi nỗi xúc động như ngọn thủy triều đang dâng lên dào dạt Bác vẫn có vẻ rất bình thản, đọc sách, không sao nén nổi, bỗng chạm tay áo Bác, thưa:

- Bác xem, bao nhiêu cờ đón Bác!

Bác trầm lặng vài giây rồi dịu nhẹ nói:

- Con người là hay quên, lúc vui thì thế!

Bộ Phủ (nay là nhà khách Ngô Quyền) hồi hộp vào chào Bác, Trân trọng Bác cười:

- Sao hôm nay chú lễ nghi thế?Bác đưa cho một tập báo chí tiếng Pháp ở Sài Gòn bảo đọc, xem

“Chúng sẽ thêu dệt những gì?” đọc kỹ xong, nhìn lên, Bác bảo

“Chúng nói móc cũng hay đấy chứ!” Thì ra, một nhà báo đã tả tỉ

mỉ, khi Chủ tịch ôm hôn Đại cao

ủy, rồi bình luận rộng ra: “Không biết Chủ tịch Hồ Chí Minh có nhớ đến câu thơ bất hủ của Racine: Ta

ôm hôn người, để càng bóp ngạt người (Je t’embrasse pour mieux t’estereindre!)”

Quả câu này mang nhiều ý nghĩa, nhắc lại trình độ văn học uyên thâm của Bác, và 8,9 năm sau, lời gần như tiên tri này, được ứng nghiệm, khi quân đội anh hùng chưa đầy 10 tuổi của ta, đã bao vây thắt chặt đoàn quân tinh nhuệ thiện chiến nhất của thực dân Pháp ở lòng chảo Điện Biên

và mở ra một kỷ nguyên mới Thật đúng là ôm vào xiết chặt!”

Vùn Hiïën

viïåt Nam

viïåt Nam

NSND Lê Tiến Thọ, Thứ trưởng Bộ Văn hóa Thể thao và

Du lịch đánh trống khai mạc Liên hoan

Thấy gÌ qua liên hoan Tuồng

Toàn quốC 2011

gs hoàng Chương

Trong các ngành nghệ thuật biểu

diễn, từ Tuồng, Chèo, cải lương, dân

ca kịch, kịch nói và Ca múa nhạc, khi

nói tới liên hoan, hội diễn thì không

khí lao động sáng tạo ở các đơn vị

nghệ thuật bỗng trở nên sôi nổi và

náo nức, bởi liên hoan là cuộc đua tài,

mà đã đua tài thì, ai cũng mong thắng

cuộc, mong được giải, mà muốn

giật được giải thì phải dày công khổ

luyện, phải vất vả công phu.

Đời con người thì dài, nhưng đời người nghệ

sĩ trên sân khấu thì ngắn, bởi thanh sắc là

yếu tố hàng đầu để thu hút công chúng, vì

thế mà những nghệ sĩ có thanh, có sắc, có

lòng yêu nghề và có nghề thì luôn luôn trăn trở, ước

mong được để lại cho đời những dấu ấn đậm nét trên

sân khấu bằng những vai diễn gan ruột của mình qua

các kỳ liên hoan, hội diễn, vì chỉ có liên hoan hội diễn,

thì mới có chấm giải, mới có huy chương vàng, bạc để

làm cơ sở cho việc phong tặng các danh hiệu: NSND, NSUT

Với cơ quan quản lý nhà nước về văn hoá nghệ thuật thì, việc tổ chức liên hoan, hội diễn, ngoài mục đích khuyến khích lao động sáng tạo, còn để phát hiện những tài năng, chọn ra những gương mặt nghệ thuật sáng giá, nhất là tài năng trẻ, đồng thời động viên, cổ

vũ thế hệ trẻ trong sự nghiệp kế thừa và phát huy truyền thống, vì nếu không có đội ngũ kế thừa thì

Vùn Hiïën viïåt Nam 19

nghệ thuật của cha ông sẽ mai một, sẽ biến mất theo

thời gian, cũng như bị sự chen lấn giẫm đạp của các

loại hình nghệ thuật thương mại, nghệ thuật giải trí

đơn thuần và nghệ thuật nước ngoài đang ào ạt du

nhập vào đất nước ta mỗi ngày một nhiều trong xu

thế hội nhập hiện nay Liên hoan nghệ thuật Tuồng

truyền thống năm 2011, còn có mục đích tập hợp và

kiểm kê lực lượng Tuồng toàn quốc, vì chỉ có qua

sân khấu biểu diễn mới thấy rõ thực trạng của nghệ

thuật Tuồng hôm nay Điều đó đã có thể thấy được

bảy đơn vị Tuồng chuyên nghiệp đang rải đều trên

khắp ba miền đất nước đang còn nguyên vẹn, từ Nhà

hát Tuồng TƯ ở Hà Nội, đến Đoàn tuồng Thanh Hoá,

Nhà hát Cung đình Huế, Nhà hát Tuồng Nguyễn

Hiển Dĩnh (Đà Nẵng), Nhà hát Tuồng Đào Tấn (Bình

Định), Nhà hát truyền thống Khánh Hoà và Nhà hát

Nghệ thuật hát bội TP Hồ Chí Minh, với 9 vở diễn

tham gia biểu diễn Gần 300 nghệ sĩ, đa số là diễn viên

trẻ từ độ tuổi dưới 40 trở xuống đã hội tụ về đất tuồng

Bình Định , quê hương của Đào Tấn - Hậu tổ hát bội

(tuồng) để đua tài, để chứng minh Tuồng vẫn đang

sống trong lòng nhân dân, mặc dù phải chống đỡ rất

khó nhọc trong bối cảnh cực kỳ khó khăn về khán giả

Dĩ nhiên, vấn đề khán giả thưa vắng không chỉ đối với

tuồng mà cả với Cải lương và Chèo

Một điều đáng mừng là qua sân khấu liên hoan

tuồng lần này cho thấy đa số diễn viên trẻ có lòng

yêu nghề, có giọng hát hay, biểu diễn tốt, nắm khá

vững hệ thống làn điệu và động tác, vũ đạo cơ bản

của tuồng Một số diễn viên trẻ tuy không nhiều, đã

học tập tiếp thu được những vai tuồng truyền thống

mẫu mực trong các vở kinh điển của Sơn Hậu, Tam

nữ đồ vương, Đào Phi Phụng, Trảm Trịnh Ân, Đào Tam

Xuân loạn trào mà đáng biểu dương là Đoàn Tuồng

Thanh Hoá , tuy đã hơn 50 năm kể từ các bậc thầy

ở Đoàn Tuồng Liên khu V truyền dạy trên miền Bắc

cho đến nay qua nhiều thế hệ vẫn giữ được phong

cách , đường nét tuồng truyền thống, kể cả dàn nhạc

Đoàn Tuồng Huế tuy mới thành lập, nhưng cũng gây

được cảm tình trong người xem Vấn đề kế thừa và

phát triển nghệ thuật Tuồng truyền thống về mặt lý

thuyết lâu nay đã có một số người nhận thức sai lệch,

vì thế mà cải biên, cải tiến không thành công, chưa nói

là đã phá vỡ truyền thống Điều đó có thể thấy được

qua một số vở diễn truyền thống nổi tiếng, nhưng gây

hiệu ứng không cao, chưa kể có những chi tiết phản

cảm cả ở liên hoan trước và liên hoan lần này

Đành rằng truyền thống không phải là bất biến,

nhưng truyền thống là sự tiếp nối, kế thừa, cô đúc, là

sự chắt lọc và định hình từ hàng chục, hàng trăm thế

hệ nghệ sĩ đã đồng sáng tạo ra những vai diễn mẫu mực , hết sức có giá trị như: Kim Lân, Linh Tá, Phạm Định Công cùng với những miếng diễn hết sức đặc

sắc như Kim Lân biệt mẹ, Kim Lân qua đèo, Ôn Đình chém

Tá, Phạm Định Công đề cờ trong vở tuồng Sơn Hậu

hoặc: Lão Tạ sai Cơ, Phương Cơ qua ải, Tạ Ngọc Lân lăn

lửa (Tuồng Tam nữ đồ vương).

Nói tới truyền thống là nói tới những giá trị bất biến, ngay cả cái tên vở cũng được các thế hệ nghệ sĩ tiền bối đặt ra, trong đó đều mang một nội hàm khái quát, một nội dung sâu sắc, đồng thời còn mang một

dấu ấn nghệ thuật xuyên suốt thời gian như Tam nữ

đồ vương, hoặc Ngọn lửa hồng sơn, Sơn Hậu, Trảm Trịnh Ân Vì sao có nơi gọi là Trảm Trịnh Ân mà không

gọi là Đào Tam Xuân loạn trào vì Đào Tam Xuân loạn

trào là phải “loạn” thật sự tại triều đình Triệu Khuôn

Dẫn Còn nếu sợ “loạn trào” là “phạm huý” là hành động nhạy cảm, dễ làm cho người ta liên tưởng tới vấn đề chính trị thì, nên chuyển sang một cái tên khác

như Trảm Trịnh Ân mà các thế hệ tiền bối đã đặt ra

và đã được công chúng chấp nhận Dường như các thế hệ nghệ sĩ ở cuối thế kỷ 20 đầu TK21, đa số chưa được xem những vở tuồng thầy mẫu mực, những vai diễn đặc sắc, mà cứ nhiệt tình phục hồi, phục dựng, thậm chí cải biên những kiệt tác thì quả là dũng cảm, bởi vì đụng vào những vở truyền thống, những tác

phẩm kinh điển như Sơn Hậu, Tam nữ đồ vương, Đào

Tam Xuân loạn trào hoặc tuồng Đào Tấn như: Hộ Sanh Đàn, Diễn Võ Đình, Trầm Hương Các là đụng vào

những hòn đá tảng, bởi đó là những giá trị vĩnh hằng, những di sản bất biến đã được coi là cổ điển, là bác học, là kiệt tác của dân tộc Việc coi thường những di sản, những giá trị nghệ thuật đã được khẳng định hàng 100 năm trước nên đã dẫn tới những hệ quả đáng tiếc qua các kỳ liên hoan tuồng truyền thống trước đây cũng như liên hoan tuồng truyền thống toàn quốc ở Bình Định lần này, cho thấy hiện tượng cắt xén, lắp ghép vở cổ có phần tùy tiện mà không biết rằng những vở tuồng cổ còn lưu lại tới hôm nay là kết quả của những bậc học rộng tài cao viết ra hàng trăm năm trước Viết kịch bản tuồng là cực kỳ khó như

nhận định của bà Đạm Phương nữ sử: “hơn 30 năm

sau đây (ý nói đầu thế kỷ 20) không có ai đặt nổi những pho tuồng như trước nữa, có chăng cũng đặt được một vài hồi tuồng vặt mà chơi Thế mới biết cách soạn tuồng hát là khó lắm 1 Vậy mà hiện nay vẫn có một số người tuy

chưa “biết cách soạn tuồng hát” vẫn cứ sáng tác và cải biên tuồng thì làm gì có tuồng hay được

1 Trích lược khảo về tuồng hát An nam của Đạm Phương nữ sử

Vùn Hiïën

viïåt Nam

20

Một điều cũng đáng quan tâm là, trong kho tàng

tuồng truyền thống có hàng trăm vở, chưa kể là có

hàng chục vở tuồng của Đào Tấn, của Nguyễn Văn

Diêu và một số tác giả khác, nhưng không hiểu sao

liên hoan Tuồng truyền thống lần nào cũng chỉ thấy

có Sơn Hậu, Ngọn Lửa Hồng Sơn, Đào Phi Phụng, Đào

Tam Xuân loạn trào (hoặc Trảm Trịnh Ân) Đặc biệt, lần

này còn xuất hiện thêm mấy vở thuộc thể loại Tuồng

dân gian, tuồng tiểu thuyết như “Chung vô Diệm”

của Nhà hát Khánh Hoà, “Thất hiền quyến” của Nhà

hát Tuồng TƯ, “Lưu Kim Đính giải giá thành Thọ

Châu” của Nhà hát Tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh (Đà

Nẵng) trong đó cũng có vở được phục hồi một cách

tam sao thất bản, lắp ráp có phần tuỳ tiện, nên khó

nhận diện được toàn vẹn một tác phẩm cổ xưa? Xem

tuồng truyền thống cũng giống như xem đồ cổ, xem

những báu vật xa xưa, càng cổ càng nguyên vẹn, càng

có giá trị Người Nhật hiện nay vẫn sắp hàng mua vé

xem kịch Noh nguyên xi như cách đây bảy tám trăm

năm, còn ai muốn xem kịch Noh cải tiến thì đến rạp

Kabuki Kabuki là từ kịch Noh phát triển lên thành

một thể loại khác nặng về hình thức cách tân Dĩ nhiên

những nghệ sĩ Kabuki vẫn giữ được nguyên tắc và

giới hạn cách tân để đảm bảo tính dân tộc của mình

Vì chạy theo thị hiếu tầm thường mà có người đã làm

mất đi những giá trị nghệ thuật đặc sắc, độc nhất vô

nhị là nghệ thuật Tuồng Nguyên tắc thủ pháp của

Tuồng là cách điệu, ước lệ và tượng trưng, lấy nghệ

thuật biểu diễn cách điệu mà tạo ra không gian, thời

gian và tạo ra vật thể Tuồng truyền thống làm gì có

múa cờ đông người, làm gì có chuyện viết chữ quốc

ngữ lên lá cờ xưa và làm gì có những dải lụa dài bọc

đầu Trịnh Ân để mà diễn và làm gì có đặc tả hình

tượng Trịnh Ân như một anh hùng bất tử ? Xuất phát

từ thủ pháp nghệ thuật ước lệ, cách điệu và tượng

trưng mà các nghệ nhân tiền bối đã sáng tạo ra những

miếng diễn điển hình đặc sắc như: Kim Lân biệt mẹ,

Kim lân qua đèo, Ôn Đình chém Tá, Phạm Định Công đề

cờ,Cao Hoài Đức rọi đèn, Cao Hoài Đức bê đầu, Đào Tam

Xuân đề cờ (tuồng Trảm Trịnh Ân) hoặc Châu Xương

chắp râu (tuồng Đào Phi Phụng)

Ngoài đời làm gì có chuyện Quan Công bảo Châu

Xương bứt râu mình cắm vào cằm Lý Vạn Chung (tức

Đào Phi Phụng) nhưng trên sân khấu qua động tác

tỉa râu, vuốt râu, bứt râu, cắm râu của diễn viên đóng

vai Châu Xương mà khán giả chấp nhận Vì vậy đừng

tưởng nghệ thuật tả thật là đẹp hơn, hay hơn nghệ

thuật ước lệ, cách điệu Cách điệu, ước lệ là một thủ

pháp nghệ thuật vừa có tính cổ điển, đồng thời cũng

vừa có nội dung hiện đại Ví dụ, đèn xanh, đèn đỏ, đèn

vàng trên các đường phố tuy là công nghệ hiện đại,

nhưng lại mang một hàm lượng thông tin chính xác

có tính biểu trưng khi phát ra tín hiệu xanh, đỏ, vàng,

mà người đang tham gia giao thông bất kỳ ai cũng đều chấp nhận và thực hiện một cách nghiêm chỉnh Nghệ thuật cách điệu, ước lệ của tuồng đã mang giá trị thông tin rất cao thì, cần gì phải thay thế bằng tả thực như kịch nói và điện ảnh Trên sân khấu hội diễn tuồng lần này vẫn thấy những bục bệ cồng kềnh, những phông cảnh nặng nề tốn kém, kéo ra kéo vào liên tục nhưng hiệu ứng lại không cao bằng sân khấu ước lệ cách điệu truyền thống Đôi hia mũi cong chỉ có

thể xiến, bê, lỉa trên mặt bằng sân khấu, chứ khó có thể

phát huy các trình thức này trên những bục bệ eo hẹp!

Vì vậy mà các bậc thầy tuồng xưa đã đúc kết:

Thốn thổ thị triều đình châu quậnNhất thân kiêm phụ tử quân thần

Nghĩa là: Một mảnh đất (sân khấu) lúc là triều

đình, khi là châu quận

Một con người (diễn viên) một lúc có thể hoá thân

vua, tôi, cha ,con

Bằng tài nghệ của mình, người diễn viên tuồng có thể diễn tả được không gian, thời gian, bối cảnh, hoàn cảnh, đồng thời diễn tả được mọi tính cách nhân vật bằng những động tác cách điệu ước lệ cùng với câu

hát nam: vin cây, chen lá ngại gì/ đèn nên nghĩa khí, non

ghi nghĩa tình mà khán giả hiểu được Kim Lân đang

bế hoàng tử vượt qua đèo tìm về Sơn Hậu với sự dẫn đường của ngọn đèn (hồn) Khương Linh Tá Trong sân khấu tuồng truyền thống, chủ yếu là múa cá thể, nhưng ở liên hoan tuồng lần này, lại có nhiều điệu múa tập thể đông người như múa cờ, múa lửa, múa ra binh, múa chúc rượu tuy có “xôm trò” nhưng vượt quá giới hạn của nghệ thuật tả ý, tả thần, bản chất của nghệ thuật tuồng truyền thống

Ở liên hoan tuồng Truyền thống lần này có đơn

vị thì dùng trang trí mềm nhiều cảnh, nhưng cũng có đơn vị chỉ treo một tấm decor biểu trưng tuồng xuyên suốt từ đầu đến cuối vở Nhìn chung chưa thấy cái đẹp về mỹ thuật sân khấu tuồng Có lẽ các nhà hát (đoàn) quan tâm tới nghệ thuật biểu diễn của những diễn viên ứng thí mà xem nhẹ khâu trang trí, phục trang và hoá trang Ví dụ, vai Du Thị (tuồng Thất hiền quyến) ăn mặc gần giống Chèo, vai Phương Cơ vào dinh Kim Hùng lại mặc áo màu mà không khoác áo chế trắng, vai Cao Hoài Đức lại đội mão kim khôi

có cắm đôi lông trĩ, hoặc vai Hàn Tố Mai trang phục rất giống tuồng Tàu v.v Nghệ thuật hoá trang ở một

Vùn Hiïën viïåt Nam 21

số đoàn cũng có phần tuỳ tiện, không theo mô hình

truyền thống Ví dụ, vẻ mặt Trịnh Ân đen sì và dữ

tợn, mặt Lão Tạ quá nhiều nét rằn ri, mặt Đào Tam

Xuân cũng chưa thật đúng Mặt nạ Tuồng là một

nghệ thuật độc đáo đã trở thành mô hình từng nhân

vật mà các thế hệ nghệ sĩ từ xa xưa đã dày công sáng

tạo và đúc kết thành hình mẫu Cho nên việc tiếp thu,

kế thừa truyền thống phải đồng bộ từ vở diễn đến vai

diễn, từ miếng diễn, hát, múa cho đến hoá trang, phục

trang và âm nhạc Diễn tuồng mà âm nhạc không phụ

hoạ tốt cho diễn xuất, trống chiến, trống chầu, kèn,

nhị không phát huy đúng mức thì, không khí buổi

diễn sẽ không cao, điều đó rất dễ thấy trong vở diễn

“Đào Tam Xuân loạn trào” của Nhà hát Tuồng Đào

Tấn, mặc dù đa số diễn viên trong vở này đều hát

hay, nhưng lại thiếu trống chầu, một nhạc cụ rất phổ

biến ở sân khấu tuồng Bình Định Trong tuồng nếu

chỉ quan tâm tới diễn mà xem nhẹ hát như vở "Sơn

Hậu" của Nhà hát Tuồng TƯ thì trống chiến, trống

chầu cũng khó mà phát huy Cũng có ý kiến biện

minh rằng , tuồng "Sơn Hậu" chỉ có nói lối mà ít có làn

điệu để hát! xin thưa rằng, nói lối cũng là một thể hát,

vì vậy mà nghệ sĩ bậc thầy Nguyễn Nho Tuý nói rằng:

“ trong hát tuồng khó nhất là nói lối” vì nếu không vận

dụng cách hát trong nói lối thì tuồng Sơn Hậu sẽ trở

thành “tuồng kịch”, tức là nói thường là chính Trong

“Lược khảo về tuồng hát An Nam” bà Đạm Phương

nữ sử cho hay rằng: đọc tuồng ở nội đình cũng là một

sinh hoạt thường xuyên và có tính chuyên nghiệp do một

ban chức chầu tuồng ngồi đọc, nhưng nghe có vần điệu êm

tai, người ngoài thì ít biết làn điệu hát thì không thấy được

cái hay của hát tuồng 2 Rõ ràng từ xưa người ta đã rất

quan tâm tới hát trong diễn tuồng Ngày nay, cũng có

những diễn viên ít chú ý tới hát và nhầm lẫn nói lối

là nói thường, cho nên để cho ra tuồng thì cứ cất cao

giọng nên trở thành tuồng hét, tuồng quát, đó cũng là

một trong những nguyên nhân làm cho tuồng thưa

vắng khán giả Các bậc thầy tuồng ngày xưa khi huấn

luyện học trò thường nêu chuẩn mực là múa cho sát

bờ, sát góc, hát nói cho tròn vành rõ chữ, ngày ngày phải

luyện thanh, luyện giọng để khi bước lên sân khấu

thì mới lôi cuốn, chinh phục người xem, mới nhận

được nhiều tiếng trống chầu và nhiều tiền thưởng

Ngày xưa không có micro sanfin nhưng diễn viên

tuồng vẫn đưa được tiếng hát của mình tới tai khán

giả trong một rạp hát rộng lớn, vì họ hát hay với âm

lượng mạnh mẽ, thanh cao

Tóm lại, qua đợt liên hoan tuồng truyền thống

2011, liên hệ tới liên hoan tuồng truyền thống 2008 gần đây có thể thấy khá rõ thực trạng của tuồng, lực lượng nghệ sĩ, diễn viên trong cả nước vẫn hùng hậu, trong đó diễn viên trẻ chiếm một tỷ lệ khá cao, và thể hiện rõ lòng yêu nghề qua từng vai diễn thổ tận can tràng Đó là tín hiệu đáng mừng trong bối cảnh hội nhập văn hoá hiện nay Nhìn chung, đa số diễn viên trẻ đều có thanh, có sắc, có khả năng diễn được những vai tuồng truyền thống (vai mẫu)nhưng một số ít mới chỉ là bản sao về mặt hình thức, còn lại chiều sâu của nhân vật thì chưa thật rõ nét, vì thế mà cần có thời gian tiếp tục nghiên cứu, học tập thêm những hình mẫu nhân vật do các nghệ sĩ bậc thầy đã dày công sáng tạo ra như Lão Tạ, Phương Cơ, Kim Hùng trong vở Tam Nữ Đồ Vương (hoặc Ngọn lửa Hồng Sơn); như Kim Lân, Linh Tá, Đổng Mẫu, Phàn Định Công trong tuồng Sơn Hậu, như Đào Tam Xuân, Trịnh Ân, Cao hoài Đức, trong tuồng, Trảm Trịnh Ân (hoặc Đào Tam Xuân loạn trào)

Việc cải biên, phục dựng tuồng truyền thống là cực kỳ khó khăn, khác nào chạm vào những hòn đá tảng, đòi hỏi người thực hiện phải có một trình độ học vấn cao để hiểu về mặt văn học cổ điển, đồng thời phải biết nghề, giỏi nghề gần ngang tầm cỡ các bậc thầy xưa, nếu không, sẽ dẫn tới hệ quả làm giảm sút giá trị của những tác phẩm kinh điển Ngày xưa Đào Tấn muốn chữa một đoạn tuồng trong vở "Ngũ Hổ Bình Liêu", đã làm thịt một con heo cúng thầy và xin phép thầy mình là Nguyễn Văn Diêu rồi mới dám hạ

bút sửa mấy câu Tuồng trong lớp Địch Thanh qua ải

Đó là một tấm gương tôn sư trọng đạo, tấm gương ứng xử đối với những pho tuồng xưa Qua sân khấu liên hoan tuồng lần này, cho thấy có nhiều vở tuồng kinh điển bị phá vỡ cấu trúc, chắp nối tuỳ tiện, như vậy là sai với tinh thần bảo tồn và phát huy nghệ thuật truyền thống,mặc dù thiện chí của một số đạo diễn là muốn tạo đất cho cho diễn viên của mình dụng võ, nhưng về nguyên tắc bảo tồn vốn cổ thì đó là phá vỡ truyền thống, làm mai một di sản, vì nếu ai cũng cải biên, phục dựng theo kiểu đó thì không bao lâu nữa

sẽ không còn những giá trị nguyên thuỷ, những viên ngọc quý trong kho tàng nghệ thuật tuồng truyền thống của cha ông

Để kết thúc bài viết này, tôi muốn nhắc lại câu nói bất hủ của Bác Hồ với NSND Nguyễn Nho Tuý - đại

biểu Quốc hội khoá III năm 1963: “Tuồng tốt đấy!,

nhưng cần phải cải tiến, chớ dẫm chân tại chỗ, song cũng đừng có gieo vừng ra ngô”.

2 Đạm Phương nữ sử: Lược khảo hát bội An Nam

Vùn Hiïën

viïåt Nam

22

Nhà hát ca múa nhạc Việt Nam được thành

lập năm 1951 tại chiến khu Việt Bắc với

tên gọi ban đầu là Đồn Văn cơng nhân

dân Trung ương, với sự cĩ mặt của các

nghệ sĩ tên tuổi như: các Nhạc sĩ Nguyễn Xuân Khốt,

Lưu Hữu Phước, Đặng Đình Hưng, Nguyễn Văn

Thương, Mai Khanh, Trọng Bằng, Tơ Vũ, Tạ Phước, Lê

Yên, Nguyễn Đình Tính, Bùi Đức Hạnh…, các nghệ sĩ

múa Phùng Nhạn, Thái Ly, Chu Thúy Quỳnh,, Minh

Hiến…; Nhà viết kịch Học Phi, nhà thơ Thế Lữ…

Ngay từ những ngày đầu mới thành lập, Đồn vừa

đi sâu vào việc sưu tầm nghiên cứu các làn điệu dân

ca, dân vũ của các dân tộc ở miền núi chiến khu Việt

Bắc, vừa phục vụ kịp thời hầu hết các chiến dịch, mặt

trận như Tây Bắc, Cao Bắc Lạng, Điện Biên Phủ…,

hầu hết các cơng binh xưởng, cơ quan, các đại hội ở

chiến khu Sau chiến thắng Điện Biên Phủ, Đồn trở

về tiếp quản Thủ đơ Hà Nội tiếp tục phát triển trong

thời kỳ mới và trải qua nhiều lần đổi tên: Đồn Ca vũ

nhân dân Trung ương, Đồn Ca múa nhân dân Trung ương, Nhà hát Ca múa nhạc Việt Nam (trong đĩ bao gồm cả Đồn Nhạc nhẹ, năm 1979 được tách ra thành Đồn Ca múa nhạc nhẹ Việt Nam) và Nhà hát Ca múa nhạc Việt Nam hiện nay Trong cơng cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, Nhà hát luơn luơn cĩ mặt

ở tuyến lửa và các mặt trận, đã cĩ nghệ sĩ hy sinh tại chiến trường như liệt sĩ nghệ sĩ múa Phương Thảo Ngồi nhiệm vụ biểu diễn phục vụ sản xuất và chiến đấu ở trong nước, Nhà hát cịn biểu diễn ở nhiều nước trên thế giới để giới thiệu đất nước và con người Việt Nam anh hùng chiến đấu và chiến thắng, thể hiện tinh thần “Tiếng hát át tiếng bom” Những chuyến lưu diễn của Nhà hát đã gây tiếng vang lớn trên thế giới, Tốp hát nữ của Nhà hát được mệnh danh “Tốp hát nữ tên lửa tầm xa” Nhà hát cũng phục vụ nhiều hội nghị quốc tế quan trọng, trong đĩ cĩ Hội nghị Pa-ri, về chấm dứt chiến tranh ở Việt Nam Ghi nhận những thành tích đĩ Đảng và Nhà nước đã tặng Nhà

60 năm nhà háT Ca mÚa nhạC ViệT nam

nguyễn Thu hiền

Tỏa sáng trên nền

nghệ thuật dân

Vùn Hiïën viïåt Nam 23

hát nhiều phần thưởng cao quý: Huân chương Độc

Lập (Hạng Nhất, Nhì, Ba), Huân chương Lao động

(Hạng Nhất, Nhì, Ba), một tập thể và 7 cá nhân được

Giải thưởng Hồ Chí Minh, Giải thưởng Nhà nước về

văn học nghệ thuật…

Nhà hát Ca múa nhạc Việt Nam tỏa sáng ngay

trên nền nghệ thuật dân tộc Chính vì đắm mình vào

hai cuộc kháng chiến thần thánh của dân tộc, các nghệ

sĩ luôn gắn bó với nhân dân các dân tộc từ đó phát

hiện ra những tinh hoa của mỗi dân tộc để xây dựng

tiết mục và chương trình biểu diễn của mình Khâu

sưu tầm, nghiên cứu và sáng tác đã đạt được những

thành tựu to lớn mang đậm đà bản sắc dân tộc Có rất

nhiều bài hát sống mãi với thời gian: Quê hương, Xa

khơi, Câu hò bên bờ Hiền Lương, Quảng Bình quê ta

ơi, Trên đỉnh Trường Sơn ta hát, Tiếng đàn Ta lư, Bác

vẫn cùng chúng cháu hành quân…Có rất nhiều điệu

múa đã trở thành kinh điển khai thác từ múa dân gian

dân tộc như: Tuần đuốc, Câu chuyện bên dòng sông,

Sắc bùa, Những cô gái làng (dân tộc Việt), Mùa ban

nở, Xòe nhạc, Hương xuân (dân tộc Thái), Xòe chiêng,

Khúc dạo đàn then (dân tộc Tày), Múa chiêng, Gậy

tiền (dân tộc Dao), Khát vọng, Khúc biến tấu từ pho

tượng cổ (dân tộc Chăm), Cánh chim và ánh sáng mặt

trời (dân tộc Khmer Nam Bộ), Tiếng gọi nơi hoang dã

(dân tộc Ê đê), Múa ô, Múa Khèn của dân tộc Mông…

Điều đặc biệt là các bài hát, điệu múa đã được các

nghệ sĩ có tên tuổi tha thiết với nghệ thuật dân tộc

thể hiện cho nên đều đạt đến đỉnh cao nghệ thuật

Có thể nói Nhà hát là đơn vị dẫn đầu về số lượng

người được phong tặng danh hiệu cao quý NSND,

NSƯT, GS, Nhà giáo Nhân dân: Giáo sư Nhạc sĩ Lưu

Hữu Phước, GS, NSND Nguyễn Văn Thương, Trọng

Bằng, Tô Vũ, Quang Hải, Tạ Phước, Tấn Lộc, Chu

Minh, Mai Khanh, Thái Ly Các NSND: Quốc Hương,

Thương Huyền, Thanh Huyền, Phùng Nhạn, Chu

Thúy Quỳnh, Đỗ Tiến Định, Nguyễn Thị Hiển, Trần

Qúy, Thu Hiền, Trần Hiếu, Trung Đức, Xuân Hoạch

Các NSƯT: Ngọc Dậu, Tân Nhân, Kiều Hưng, Thanh

Đính, Bích Liên, Vũ Dậu, Minh Hiến, Mạnh Hùng, Xuân Tứ, Cao Việt Bách, Đinh Thìn…Nhà giáo Nhân dân Thái Thị Liên Không chỉ hoàn thành tốt nhiệm

vụ biểu diễn phục vụ nhân dân và bộ đội, nhà hát ca múa nhạc Việt Nam còn là cái nôi đào tạo nhiều thế hệ nghệ sĩ trở thành cánh chim đầu đàn của nghệ thuật

ca múa nhạc Việt Nam góp phần to lớn trong việc bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc tỏa sáng ở trong nước cũng như trên trường quốc tế

Hiện nay, Nhà hát đang đứng trước những khó khăn thử thách mới Sự bùng nổ thông tin, mở rộng giao lưu quốc tế nhiều sản phẩm văn hóa, công nghệ giải trí từ bên ngoài ùa nhập vào có ảnh hưởng không nhỏ tới đời sống ca múa nhạc nước nhà Dòng ca múa nhạc dân tộc gặp rất nhiều khó khăn vì thiếu vắng người xem từ đó nguồn kinh phí đầu tư trở nên hạn hẹp, đời sống của nghệ sĩ khó khăn Dù như thế nào

đi chăng nữa, Nhà hát vẫn không thể lùi bước vì đó

là đơn vị bảo đảm vững chắc cho nền ca múa nhạc Việt Nam phát triển đúng hướng giữ được bản sắc văn hóa dân tộc theo định hướng của Đảng đề ra là xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc Cho nên Nhà nước cần tăng cường đầu

tư cho Nhà hát, coi đây là đơn vị trọng điểm để đầu

tư Đến nay vẫn còn nhiều cơ chế chính sách đối với nghệ thuật biểu diễn đã lạc hậu không sát với thực tế nhưng vẫn chưa thay đổi được Tất nhiên hoạt động trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN đòi hỏi Nhà hát và các nghệ sĩ phải năng động hơn, phải thực hiện xã hội hóa nhiều hơn Trong lúc này Nhà hát cần có đủ nguồn lực về tài chính , về con người

để khai thác kho tàng nghệ thuật dân tộc có hiệu qủa nhất để xây dựng được nhiều tiết mục đỉnh cao đậm

đà bản sắc văn hóa Việt Nam, với nhiều nghệ sĩ tài ba chinh phục người xem trong và ngoài nước

Nhà hát có hai đoàn nghệ thuật: Đoàn ca múa nhạc dân tộc và Đoàn ca múa nhạc đương đại đều đang quyết tâm thực hiện nhiệm vụ: Dàn dựng và biểu diễn các chương trình tiết mục đặc sắc về dân gian, dân tộc; Các chương trình ca múa nhạc Việt Nam đương đại bảo đảm tính dân tộc, hiện đại; Các tiết mục nghệ thuật của các nước trên thế giới phục vụ người xem trong nước và quốc tế Tất cả mọi sự sáng tạo đều phải dựa trên nền nghệ thuật dân tộc, đòi hỏi mỗi nghệ sĩ phải phát huy bản lĩnh nghệ thuật, truyền thống của Nhà hát để vượt qua mọi tính toán tầm thường, mọi cuộc mưu sinh mà quên mất vai trò vị trí của mình ở một đơn vị mệnh danh là con chim đầu đàn Chỉ thật

sự yêu nghề, thiết tha với công cuộc bảo tồn và phát huy nghệ thuật dân tộc mới có đỉnh vinh quang mà nhiều thế hệ nghệ sĩ đã bền bỉ rèn luyện, phấn đấu

Tiết mục múa Bầu trời của Nhà hát ca múa nhạc Việt Nam

nghệ thuật cho ai” bởi vì nhân dân, Tổ

quốc là đối tượng, hiện thực cách mạng

là sự gắn kết cả tâm hồn, tình cảm, cả

trái tim nghệ sĩ của tôi Cũng như tôi,

những nghệ sĩ đã một thời cống hiến cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc và xây dựng tổ quốc Việt Nam XHCN không ai phải suy tính, băn khoăn hoặc xác định đối tượng phục

vụ Nghệ thuật chỉ một con đường theo Đảng, phục vụ nhân dân, chiến

sĩ, thể hiện phẩm chất nghệ sĩ-chiến

sĩ như Bác Hồ đã từng dạy Dưói ánh

NGHệ Sĩ GIữ VữNG Vị Trí CHIếN Sĩ DƯớI Sự LãNH ĐạO CủA ĐảNG

nsnd Chu ThÚy quỳnh

Vùn Hiïën viïåt Nam 25

viïåt Nam

sáng đường lối văn nghệ của Đảng, Bác Hồ nhiều

tác phẩm văn học nghệ thuật cách mạng đã đạt

tới đỉnh cao vượt thời gian sống mãi đến bây giờ

Tuy nhiên, trong bối cảnh đất nước mở cửa, hội

nhập kinh tế thế giới hiện nay, nhiều diễn biến

trong đời sống tinh thần của con người khiến

chúng ta phải xác định chỗ đứng cho nghệ thuật,

và thái độ của người nghệ sĩ chân chính trước

hiện thực đời sống đang diễn ra nhiều chiều cảm

thụ nghệ thuật và nhận thức hiện thực của người

thưởng thức

Trong nghệ thuật, bên cạnh chức năng giáo

dục, định hướng thẩm mỹ, giác ngộ tình cảm

thành lý trí, vun đắp hướng tới cái đẹp và nhu

cầu thưởng thức nghệ thuật, trong tình hình hiện

nay, nghệ thuật cũng phải đáp ứng nhu cầu cảm

thụ giải trí của những đối tượng khán giả có đời

sống khá giả Nghệ thuật biểu diễn phục vụ nhu

cầu giải trí diễn ra chủ yếu nơi nhà hàng, khách

sạn…; Bên cạnh đó, nghệ thuật còn phục vụ văn

hoá du lịch dành cho đối tượng khán giả nước

ngoài có nhu cầu tìm hiểu, thưởng thức nền nghệ

thuật dân tộc Việt Nam Từ những đối tượng ấy,

đội ngũ sáng tạo nghệ thuật cũng chia ra nhiều

nhánh hoặc bản thân mỗi nghệ sĩ sáng tạo cũng

có nhiều phân định để đáp ứng yêu cầu khán giả

trong mỗi tác phẩm

Nghệ thuật múa cũng đang diễn ra như vậy

Có các hình thức múa biểu diễn phục vụ giải trí

sinh hoạt ở nhà hàng, khách sạn, múa phục vụ

đám cưới, múa đường phố, khiêu vũ, múa lễ

hội,… Trong bối cảnh đó, để có những tác phẩm

nghệ thuật đích thực đạt tới đỉnh cao chúng ta cần

định hướng đúng và có đầu tư kinh phí thỏa đáng

cho nền nghệ thuật múa cách mạng, những tác

phẩm múa chính thống có nội dung đề tài mang

ý nghĩa giáo dục nhận thức và thẩm mỹ dân tộc

Để có được điều đó, người nghệ sĩ phải phát huy

vai trò chiến sĩ như những năm xưa, vượt qua

khó khăn thử thách, qua những cuộc mưu sinh

để toàn tâm toàn ý dốc sức cho nghệ thuật

Nghệ sĩ thị trường trong khách sạn, nhà hàng

đang được khuyến khích, đầu tư theo hướng

kinh doanh của tư nhân hoặc của các tập đoàn

thương mại bao giờ cũng nhiều và dễ dàng hơn

kinh phí nhà nước bỏ ra Thực tế này đã có sức

hút và không thể phủ nhận đó là nguồn nuôi

dưỡng không ít nghệ sĩ biểu diễn hiện nay Đơn

cử nghệ sĩ múa diễn show cho các tụ điểm kinh

doanh nghệ thuật, thu nhập gấp 7-8 lần so với

mức lương biên chế Hệ quả là phần lớn là đội

ngũ diễn viên đã được đào tạo chính quy, cơ bản,

có trình độ chuyên môn cao, trừ số được biên chế trong vài đoàn nghệ thuật Trung ương có sự hấp dẫn thường xuyên của các chuyến đi biểu diễn nước ngoài và các chương trình có quy mô lớn Còn hầu hết các đoàn nghệ thuật địa phương, diễn viên “chân ngoài dài hơn chân trong”, sẵn sàng bỏ hợp đồng biên chế nhà nước để theo vũ đoàn kiếm sống Múa nơi vũ trường ít cần đến kỹ xảo, kỹ thuật Múa trang trí khoe thân đâu cần nội dung biểu hiện sâu sắc Đào tạo diễn viên múa chí ít cũng 3-4 năm tới 7 năm xong thả nổi cho thị trường Với hiện tượng ấy vừa hao tốn tiền của nhà nước vừa không phát triển đúng hướng đề có những tác phẩm đỉnh cao

Thực hiện Nghị quyết của Đại hội toàn quốc lần thứ XI của Đảng để các nghệ sĩ biểu diễn có điều kiện giữ vững vai trò chiến sĩ trên mặt trận

tư tưởng văn hóa, chúng tôi mạnh dạn kiến nghị bốn giải pháp:

Thứ nhất, các nhà trường, nơi đào tạo cùng với việc đào tạo nghề cần dạy hướng nghiệp, dạy

về đạo đức diễn viên Diễn viên nghệ thuật cần phải thấm sâu tư cách, phẩm chất người làm nghệ thuật Trái tim nghệ sĩ phải tươi thắm, rung cảm với sự nghiệp của nhân dân, đất nước Tiến thân vào con đường nghệ thuật phải có mục tiêu lý tưởng cao cả và trong sáng của nghệ thuật, biết hy sinh khổ luyện không vì những cám dỗ vật chất tầm thường của đời sống để có được những đỉnh cao nghệ thuật

Thứ hai, khi tuyển diễn viên được đào tạo về các đoàn nghệ thuật nhà nước phải có sự cam kết thời hạn phục vụ, không thể để tình trạng người giỏi vươn ra ngoài, người kém tài bám thắt lưng nhà nước tránh tình trạng Nhà nước bỏ kinh phí đào tạo xong lại để diễn viên hoạt động tự do trong cơ chế thị trường, phục vụ cho số ít người xem có tiền

Thứ ba, để nâng cao đời sống của nghệ sĩ cũng với nâng chế độ thù lao luyện tập ngoài giờ cho hợp lý (Diễn viên múa một buổi tập ướt đẫm

mồ hôi mà chỉ được được ký nhận 15 nghìn đồng tiền bồi dưỡng) Bên cạnh đó các danh hiệu cao quý: Nghệ sĩ Nhân dân, Nghệ sĩ Ưu tú cũng cần được hưởng các lợi ích vật chất tương xứng

Bên cạnh sự quan tâm của Đảng và Nhà nước thiết nghĩ, mỗi văn nghệ sĩ cũng cần xác định đúng vị trí của mình trong bối cảnh hiện nay để phấn đấu vươn lên quyết tâm có những tác phẩm ngang tầm thời đại xứng đáng là chiến sĩ trên mặt trận văn hóa tư tưởng trong tình hình mới

Hầu (tên đầy đủ là

Nguyễn Văn Thoại) - vị quan Trấn

thủ Vĩnh Thanh dưới thời vua Gia

Long, triều Nguyễn - vị thần "Tiền

hiền khai khẩn" vùng đất Nam Bộ

giáp biên giới Campuchia ngày

nay Vĩnh Thanh dưới quyền

Thoại Ngọc Hầu cai quản khi đó

rất rộng lớn; theo danh xưng địa

giới ngày nay, gồm: Châu Đốc,

Long Xuyên, Kiên Giang, (một phần) Sa Đéc và Vĩnh Long Thủa

đó, những lưu dân người Việt từ các tỉnh phía Bắc vào khai phá vùng đất này, nơi đây vẫn còn rất hoang vu, ẩn chứa bao điều kỳ bí, thách thức, rình rập:

Tiếng chim kêu cũng sợ Tiếng cá vùng cũng kinh

Dân cư thưa thớt, chỉ có một ít người Việt mới vào, ở lác đác ven sông, hoặc ở rải rác trên các gò, các giồng xen giữa các sóc của người

Khmer Trong vùng còn có người dân tộc thiểu số sinh sống Đường

bộ trong vùng chưa có, đều phải

đi bằng đường sông rạch quanh

co, xa lắc; phương tiện duy nhất

là con thuyền, mảng Mọi trao đổi hàng hoá giữa miền duyên hải Hà Tiên, Kiên Giang về phía đồng bằng sông Cửu Long đều phải đi vòng đường biển Trước tình cảnh đó, sau khi nhậm chức, cùng với chấn chỉnh lại các cơ sở hành chính, Thoại Ngọc Hầu đã

Ts nguyễn minh san

Tên người được lấy để đặt tên một con đường, một thành phố, một ngôi trường, một giải thưởng, một quỹ nhân đạo

- từ thiện có lẽ là rất phổ biến những người được nhận vinh dự ấy - những danh nhân của một nước, một địa phương cũng không ít nhưng, việc một người, lại là một phụ nữ được lấy tên để đặt tên cho một ngọn núi, một dòng kênh/con sông ở Việt nam, đến nay, duy nhất chỉ có một Vinh dự đó thuộc về bà Châu Thị Tế Tên núi mang tên bà là Vĩnh Tế sơn (núi Vĩnh Tế), tên kênh/sông mang tên bà là Vĩnh Tế hà (sông Vĩnh Tế) núi này, kênh/sông này đều nằm ở tỉnh an giang.

NGƯỜI PHỤ NỮ

đưỢC sÔng, nÚi mang Tên

Tượng Thoại Ngọc Hầu

Vùn Hiïën viïåt Nam 27

quan tâm đến phát triển kinh tế,

mở mang các trục giao thông, đặc

biệt là đào kênh/sông

Cách lị trấn Vĩnh Thanh 214

dặm, có con lạch Đông Xuyên

từ sông Hậu Giang chảy về phía

Nam 57 dặm rưỡi đến vùng Song

Khê, gần Cao Miên Lạch nước

nhỏ hẹp và bùn đọng cỏ lấp, ghe

thuyền qua lại rất khó khăn Nhận

thấy đây là con đường tắt thuận

tiện nhất từ Kiên Giang đến Đông

Xuyên, sau khi cho khảo sát kỹ,

Thoại Ngọc Hầu đã tâu lên triều

đình cho đào con kênh này Và

mùa Xuân năm Mậu Dần (1818),

ông được triều đình lệnh cho đào

kênh Đông Xuyên Trong bối cảnh

địa lý, nhân tình thế thái, phương

tiện thiếu thốn, Thoại Ngọc Hầu

"sớm khuya kinh sợ", lo lắng trách

nhiệm Thoại Ngọc Hầu đã huy

động được 1.500 người tham gia

đào kênh, chủ yếu là những sưu

dân người Việt và người Miên

Mỗi người được cấp cho tiền gạo

để chi dụng trong suốt thời gian

đào kênh Chỉ với những công

cụ lao động thô sơ, thông thường

như cuốc, xẻng, thuổng,…những

người đào kênh đã theo lạch nước

cũ, đào rộng ra hai mươi tầm, bề

dài đến một vạn hai ngàn bốn

trăm mười tầm Sau một tháng

với bao khó nhọc, con kênh đào

đã hoàn thành Đây là con sông dài nhất được đào theo phương pháp thủ công đầu tiên ở miền Nam để phục vụ mục đích phát triển nông nghiệp, giao thông và thương mại

Khi con lạch nhỏ Đông Xuyên

đã thành con kênh dài rộng, thông thương, Thoại Ngọc Hầu cho vẽ hoạ đồ và làm sớ tâu lên triều đình

Cả triều đình vô cùng vui mừng

Để biểu dương công lao khó nhọc của quan Trấn thủ Thoại Ngọc Hầu, vua quyết định ban thưởng cho Thoại Ngọc Hầu bằng cách ra lệnh lấy tên ông (Thoại) để đặt cho tên kênh là Thoại Hà (tức sông Thoại) Không những vậy, nhà vua còn cho lấy tên ông (Thoại) để cải tên núi Sập - ngọn núi nằm ở bên bờ phía Đông con kênh thành Thoại Sơn (tức núi Thoại) Trước khi con kênh đào Thoại Hà hoàn thành, núi Sập hầu như không

ai biết tới, cảnh trí hoang vu, cây cối um tùm rậm rạp, nhiều thú vật sinh sống Song, sau khi kênh Thoại Hà hoàn thành, núi được vua đặt tên mới, ngọn núi này trở nên nổi tiếng Để bảo toàn vẻ đẹp

tự nhiên của ngọn núi thiêng liêng này, chính quyền sở tại đã ban bố một chỉ thị cấm không được đốn

phá bất cứ một cây nào trên núi Núi Thoại Sơn nằm cạnh sông Thoại Hà đã tạo nên bức tranh

"Sơn thuỷ hữu tình": sắc núi biếc dờn dờn, dựng cao sừng sững, sống động như rồng thần giỡn dưới nước, phượng đẹp lượn trên sông

Sau khi đào kênh Thoại Hà thành công, khoảng tháng chín năm Kỷ Mão (1819), Thoại Ngọc Hầu lại được vua Gia Long "tín nhiệm" trao trọng trách nặng

nề, tiếp tục chỉ huy đào một con kênh lớn hơn để khai mở đường thuỷ ăn thông từ Châu Đốc sang

Hà Tiên Nhận thấy đây là công trình vô cùng cực khổ, nhà vua đã truyền xuống cho trấn thủ Vĩnh Thanh lời dụ, đại khái: "Công trình đào sông này rất khó khăn, nhưng kế giữ nước và cách biên phòng quan hệ chẳng nhỏ, chúng ngươi tuy rằng ngày nay chịu khó, nhưng mà ích lợi cho muôn đời về sau Vậy dân chúng cần bảo cho nhau biết, đừng nên sợ nhọc" Những nhà tổ chức đào kênh đã không huy động ồ ạt lực lượng nhân công triển khai đào trên suốt chiều dài con kênh mà huy động theo từng đợt, với lực lượng chủ yếu là người Việt, người Khơmer làm thường xuyên Chế độ cho dân làm xâu mỗi người hàng tháng được lãnh 6 quan tiền và mỗi khẩu phần là một vuông gạo Đợt đầu, có 5.000 người là thường dân và binh lính người Việt Nam

và 500 người khác đang phục

vụ trong quân đội Uy Viễn đồn Ngoài ra, còn có khoảng 5.000 dân xâu khác, là thường dân và binh lính người Cao Miên

Đào một con kênh dài, rộng bằng công cụ thô sơ, không có máy móc đo đạc, để cho con kênh được thẳng, người ta đợi lúc đêm xuống, rẽ sậy rạch hoang, đốt đuốc trên đầu những cây sào cao rồi nhắm theo đường rạch mà cắm Muốn điều khiển những

Vùn Hiïën

viïåt Nam

28

"cây sào lửa" ấy cho thật thẳng

hàng, người ta cầm một cây rọi

to, đứng trên cao phất qua phất

lại ra hiệu cho người cầm sào tìm

đúng vị trí Vậy mà, bằng trí thông

minh, lòng kiên trì, sức lao động

của người nông dân, con kênh

ngày một vỡ vạc, thành hình,

ngày một vươn dài Sau khi Minh

Mạng lên ngôi, ra lệnh cho Tổng

trấn Gia Định là Lê Văn Duyệt

huy động binh dân ở các đồn Uy

Viễn, Vĩnh Thanh, Định Tường

hơn 39.000 người, binh dân Chân

Lạp hơn 16.000 người, chia làm 3

phiên để hoạt động Đợt dân binh

cuối cùng huy động đào kênh

đúng vào tháng 2 năm Giáp Thân

(1824) lên tới 25.000 người, có khi

làm thâu đêm

Trải qua 5 năm, từ tháng

Chạp năm 1819 cho tới tháng 5

năm 1824, dưới hai đời vua Gia

Long và Minh Mạng, với tổng số

nhân công huy động lên tới trên

80 ngàn người, con kênh đào đã

hoàn thành Kênh dài gần 100km

(từ vàm kênh ở bờ Hậu Giang -

Châu Đốc thẳng đến cửa Giang

Thành - Hà Tiên), bề rộng là 15

tầm, sâu 6 thước Bên bờ con kênh

mới đào cũng có một ngọn núi,

tên địa phương là núi Sam, như

núi Sập bên kênh Thoại Hà Để

có được thành quả to lớn như vậy,

đã có biết bao tổn hại về người,

bởi thời gian sưu dịch dài, thời

tiết khắc nghiệt nắng thiêu nóng

bức, ăn uống không đủ lượng, đủ

chất, thiếu nước uống, thiếu thuốc

men, phải làm việc thâu đêm, tai

nạn lao động xảy ra không ít Lại

mang lại mối lợi cho nông nghiệp,

tiện ích trong giao thương, mà còn

là một phòng tuyến vững chắc

trong công cuộc bảo vệ an ninh

biên giới quốc gia, bởi con kênh

đã tạo nên một đường nước có tác dụng án ngữ và ngăn chặn những

kẻ vượt biên trái phép

Thành công của Thoại Ngọc Hầu trong những đại công trình hằn trên trái đất kia, có đóng góp

to lớn của vợ ông, bà Châu Thị Tế

Mặc dù bà không trực tiếp cầm cuốc, xẻng đào đất, nhưng chính

Bà là người phụ trách điều hành hàng ngàn chị em phụ nữ làm công tác hậu cần, như nấu ăn, gánh nước,… phục vụ hàng vạn nhân công đào con kênh này Ở nơi lam chướng, công việc này cũng chịu nhiều gian khổ không kém những nam phu đào kênh Công lao của Bà đã được đền đáp Nhận được bản tấu và địa đồ con kênh

đã hoàn thành, vua Minh Mạng

vô cùng mừng rỡ Ông giáng chỉ khen ngợi công lao, ban thưởng tiền bạc, the lụa cho Nguyễn Văn Thoại và lấy tên vợ ông, bà (Châu) Vĩnh Tế đặt tên kênh là Vĩnh Tế

Hà và cải tên núi Sam là Vĩnh Tế Sơn Đây thật là một chuyện ít có

Bà xứng đáng được vinh danh trong công trình xuyên thế kỷ này

Trong bia Vĩnh Tế Sơn, có ghi:

“Hoàng ân lại xét đến lòng thần, cho là biết tề gia hợp hoà khí, lại hạ

cố tới vợ thần là Châu Thị Tế, rằng

có đức dày trong đường lễ giáo, bên trong biết giúp đỡ chồng, một lòng trung thành bền chặt, có chút công lao, nên xuống lệnh ban cho tên núi Sam là núi Vĩnh Tế Người nhờ núi nêu danh mà trâm tóc

vẻ vang, ân vua gội rửa, núi nhờ người được hiệu mà cỏ hoa tươi tốt, ân chúa thấm nhuần Trước ân đức cao thâm đó, nhỡn não thần

mở rộng, tâm can thần thầm ghi

Thật là: Vận núi được hội tốt tao phùng, lão thần có duyên may tế ngộ Nếu không phải vậy, núi vì đâu mà được thiêng liêng như thế?

Đến khi phận đàn bà hoàn bị, giải sạch nhọc nhằn về qua cõi khác, thì hình hài sẽ được đem tới gởi chỗ sơn linh Đất đặt tên theo họ

(họ Châu Vĩnh đặt cho Châu Đốc - NMS), núi đặt tên theo người (Thị /Vĩnh Tế) Sống được hiển dương, thác còn lưu dấu Vậy mới biết ba sinh duyên trước, thật đã nhờ trời dựng mà nên, há có phải là vinh

dự tầm thường đâu” Bà chính là một minh chứng cho một chân lý muôn thủa ở xã hội ta, rằng đằng sau sự thành công của người đàn ông bao giờ cũng có bóng dáng của người phụ nữ Của chồng bao giờ cũng có công của vợ!

Lợi ích do kênh Vĩnh Tế đem lại càng về lâu, càng thấy rõ

Do đó, vào năm Minh Mạng 17 (1836), khi triều đình cho lệnh đúc Cửu đỉnh (Huyền, Tuyên, Nghị, Chương, Cao, Nhơn, Anh, Thuần, Dụ) để làm quốc bảo, tượng trưng cho sự thống nhất và trường tồn của quốc gia, vua cho chạm hình kênh Vĩnh Tế vào Cao đỉnh đặt trước Thế miếu - Huế Việc khắc Kênh Vĩnh Tế trên Cao đỉnh, thể hiện sự đánh giá cao đối với công trình thủy lợi này Trên Cao đỉnh, hình kênh Vĩnh Tế được chạm vào hông rất mỹ thuật Dãy Thất Sơn lô nhô trùng điệp, có điểm lác đác những gò đất, lùm cây và lạch nước Vĩnh Tế lăn tăn gợn sóng Trên bờ kênh, dưới chân núi có ba chữ Vĩnh Tế Hà khắc theo Hán tự khá sắc sảo và rõ ràng, phô lộ tầm quan trọng của việc làm bất hủ.Gần 200 năm qua, kênh Vĩnh

Tế - dòng kênh đào bằng sức người dài 98.300m, không chỉ giúp thuyền bè đi lại buôn bán thuận lợi, giữ gìn đường ranh giới

mà còn có tác dụng quan trọng khác nữa là đưa nước ngọt của sông Cửu Long vào các khu đồng ruộng mênh mông để thau chua, rửa mặn cho một vùng rộng lớn thuộc vựa lúa tứ giác Long Xuyên Người dân nơi đây và viễn khách có dịp đến thăm dòng Vĩnh

Tế Hà, núi Vĩnh Tế Sơn sẽ mãi còn truyền nhau: Đây là người đàn bà

đã hóa thành sông, thành núi đó!

28 Vùn Hiïën viïåt Nam

Vùn Hiïën viïåt Nam 29

Vùn Hiïën

viïåt Nam

29

Không phải ngẫu nhiên, tôi mượn lời nhận xét

của NSND Đặng Nhật Minh về GS Hoàng

Chương, mở đầu cho bài viết này Mà đó là sự

chọn lọc, sắp xếp thật kỹ để có được những câu

chữ ấy viết về ông Một con người tài năng, quyết đoán,

luôn nhiệt huyết, tìm tòi, nghiên cứu và rất tâm huyết

với công việc Đi đến đâu ông cũng đem lửa lòng thổi

vào cho lớp diễn viên, từ lớp trẻ đến lớp cao tuổi cũng

như những khán giả công chúng có chung chí hướng yêu

nghệ thuật như ông Có thể nói ông là "người của công

việc", mà mọi người đã dành cụm từ "cánh chim không

biết mỏi" để nói về ông

Sinh ra và lớn lên trong giai đoạn chiến tranh chống

thực dân Pháp (năm 1936), tại Bình Định - mảnh đất địa

linh nhân kiệt, được xem là "cái nôi" của võ thuật và nghệ

thuật Tuồng (Hát Bội) Bài chòi Có lẽ đó chính là "điểm

nhấn" đã ăn sâu trong máu thịt ông, để ông chọn và gắn

mình cùng sự nghiệp văn hóa dân tộc Việt Nam từ khi

còn là một thiếu niên cho đến hôm nay

Từ nhỏ ông đã được học tư tưởng trọng nhân tài, học

chính sách chiêu hiền đãi sĩ của vua Quang Trung, nên

ông sớm tập hợp quanh mình được nhiều tài năng, và

sống có tâm, có đức 15 tuổi vào trường âm nhạc tỉnh,

rồi tham gia vào thiếu sinh quân và vào Đoàn văn công

Liên khu 5 Vốn là một người siêng năng, chăm chỉ, nên

ông đã thi đỗ và được đi học ở trường Đại học Sân khấu

Liên Xô (1962 - 1964) Sau đó, ông tiếp tục học Tổng hợp

văn khóa 8 (1964 - 1967) trường Đại học Văn khoa (cùng

lớp với anh Nguyễn Phú Trọng, nay là Tổng Bí thư Đảng cộng sản Việt Nam) Ra trường, ông được điều về Bộ Văn hóa và sau đó lại được cử đi nghiên cứu sinh ở Rumani

từ 1969 - 1973 Sau khi về nước, ông giữ vị trí là PGĐ Nhà hát Tuồng Việt Nam, tiếp là là làm Viện phó rồi Viện trưởng Viện nghiên cứu Sân khấu Việt Nam từ năm (1983

- 1999) Với thời gian đó ông được bầu là Phó Chủ tịch thường trực Trung ương Hội hữu nghị Việt Nam Rumani

và ông được Bộ Giáo dục - Học viện Nghệ thuật Sân khấu điện ảnh Rumani phong hàm Giáo sư (1996) Một niềm vinh dự, tự hào nữa cho chính ông cũng như người thân

và bạn bè ông, là vào cuối năm 2005, ông được Nhà nước trao tặng Huân chương Lao động hạng nhất tại Đại hội Thi đua Toàn quốc - Liên hiệp các Hội khoa học kỹ thuật Việt Nam Và đến Đại hội thi đua toàn quốc Liên hiệp các Hội KHKTVN 2010 ông được tôn vinh một trong 10 nhà Khoa học xuất sắc nhất

Để có được những mốc thời gian đáng nhớ và đầy

tự hào trong suốt bao nhiêu năm đó, GS Hoàng Chương không ngừng học tập, lao động và sáng tạo, cũng như ng-hiên cứu, tìm tòi, bảo tồn và phát huy nền văn hóa dân tộc Việt Nam Cụ thể, ông có hơn 20 công trình ng-hiên cứu đã công bố về lĩnh vực lý luận nghệ thuật, văn hóa dân tộc như: "Những vấn đề sân khấu truyền thống,

"Bài chòi và dân ca Liên khu 5", "Nghệ thuật tuồng Bắc",

"Tuồng và võ thuật dân tộc", “Nghệ thuật tuồng trong cuộc sống hôm nay” Ông còn là người chủ trì, chủ biên nhiều công trình cấp Bộ về văn hóa dân tộc Ông cũng

lê hải Châu

Giáo sư Hoàng Chương

gừng Càng già Càng Cay

"gs hoàng Chương là một

người rất hiếm, giống như

người xưa nói: "gừng càng già

càng cay" mặc dù tuổi đã cao,

nhưng sức khỏe và sức làm

việc của ông không biết mệt

mỏi Tôi thật sự khâm phục

sức khỏe, cũng như ý chí, nghị

lực phi thường của ông dành

cho sự nghiệp giữ gìn và phát

huy nền văn hóa dân tộc Việt

nam" - lời của nsnd đặng

Vùn Hiïën

viïåt Nam

viïåt Nam

đã tổ chức các hội thảo có được nhiều tiếng vang trong

và ngoài nước như: "Tuồng với đề tài nước ngoài", "Mối

tương đồng giữa văn hóa Việt Nam và Hàn Quốc", "Văn

học nghệ thuật với đề tài Tây Sơn", Hội thảo quốc tế "Âm

nhạc và sân khấu Truyền thống Việt Nam với người nước

ngoài", Nghệ thuật Đào Tấn, Nghệ thuật Phật giáo

Ngoài ra, GS Hoàng Chương đã dàn dựng được hàng

chục vở tuồng và kịch trong đó có nhiều vở đã đạt được

huy chương vàng, huy chương bạc trong các hội diễn sân

khấu chuyên nghiệp toàn quốc Ông là người kết hợp

nhuần nhuyễn giữa lý thuyết và thực hành

Không chỉ đắm mình cùng nghệ thuật, GS Hoàng

Chương còn dành thời gian để viết và xuất bản hơn 20

đầu sách và hàng trăm bài báo, bài nghiên cứu về nghệ

thuật dân tộc, ca ngợi những bậc hiền tài, những người có

công, có đức, có tài ở Việt Nam từ những anh hùng, danh

nhân đến các vị cao niên như Vũ Khiêu, Hoàng Châu Ký,

Mịch Quang, Hoàng Trinh đến những người trẻ như Võ

Thành Tân, Mai Tuyết Hoa, Phan Thanh Liêm, Lý Nhã

Kỳ Ông tham gia tích cực vào việc phát hiện, bảo vệ,

tôn vinh những di sản văn hóa dân tộc cùng những công

trình mới như: Múa rối nước, Quan họ, Bài Chòi, Hát

Xẩm Giáo sư còn tham gia giảng dạy ở nhiều trường

và là người duy nhất được mời giảng cho sinh viên Mỹ

hàng năm sang thực tập tại Việt Nam và gần đây ông

thường xuyên được các trường đại học Mỹ mời sang

thuyết giảng về nghệ thuật truyền thống Việt Nam Ông

quan niệm: "Nếu một quốc gia không có văn hóa thì quốc

gia đó sẽ không tồn tại và mất văn hoá là mất tất cả" Vì

thế, cả ngày lẫn đêm, ông luôn tìm tòi, nghiên cứu cho

việc bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc Việt Nam Gần

đây ông đã chỉ đạo phục hồi thành công nghệ thuật Bài

chòi trên miền Bắc, sau 35 năm vắng bóng, đem lại cho

nhân dân một món ăn tinh thần quen thuộc

Hiện ông là TGĐ Trung tâm Nghiên cứu bảo tồn và

Phát huy văn hóa dân tộc Việt Nam, kiêm chủ nhiệm

Tạp chí Văn hiến Việt Nam Với vai trò là người "thuyền

trưởng" chèo lái con thuyền do mình tạo dựng đúng lúc,

ông đã tập hợp được hàng chục Giáo sư, Viện sỹ, kể cả

những GS nổi tiếng ở nước ngoài như Trần Văn Khê, Thái

Kim Lan, Nguyễn Thuyết Phong, Mecgaet- Batresser và

nhiều tiến sỹ, NSND, NSƯT tham gia hoạt động nghiên

cứu, tìm tòi lưu giữ và phát huy những nét đặc sắc của

sân khấu truyền thống như Tuồng, Chèo, Cải Lương, Bài

Chòi, Múa Rối nước, dân ca Bắc - Trung - Nam

Tuy rất bận rộn với công việc quản lý và làm

nghiên cứu khoa học ở Trung tâm, nhưng ông vẫn là

linh hồn của Hội hữu nghị Việt Nam - Rumani và Hội

đồng hương Bình Định trên đất Bắc Với vai trò và trọng

trách ấy, GS Hoàng Chương luôn có nhiều sáng kiến, tổ

chức nhiều hoạt động có ý nghĩa, như: hỗ trợ cho học

sinh nghèo học giỏi ở Bình Định, giúp đỡ những người

gặp khó khăn, nghèo túng Đặc biệt, với giải thưởng

Đào Tấn ra đời, nhằm tôn vinh danh nhân văn hóa dân

tộc, và động viên những người có cống hiến đáng kể cho

nền văn hóa dân tộc là do ông sáng kiến và chủ trì Song

song đó, ông còn tham gia vào nhiều hoạt động xã hội từ thiện, như tham gia hỗ trợ thành lập Quỹ từ thiện Quốc tế Sheen - Hok, do nghệ sĩ điện ảnh tài năng Lý Nhã Kỳ làm Chủ tịch Đây là một trong những Quỹ từ thiện tài trợ về

y tế, giáo dục và giải phẫu miễn phí cho trẻ em suy tim và khiếm thị trong cả nước

Một hôm tôi mang các sản phẩm Cao ngựa Chu Việt, cùng rượu Mã Pín tửu - một loại rượu thơm ngon và bổ dưỡng đến biếu ông và hỏi: “Tuổi đã cao, mà công việc của Giáo sư lại không phải ít, vậy Giáo sư làm sao để hoàn thành hàng loạt công việc như vậy?" Cười một cách bình thản, ông trả lời: "Bất cứ việc gì đi chăng nữa cũng phải sắp xếp một cách khoa học Trước nhất phải chuẩn

bị thời gian hết sức khoa học, đầy đủ, sắp xếp rõ ràng trong đầu từng công việc cụ thể, thứ tự, chứ không nên làm việc quan liêu, chủ quan tùy tiện Thứ hai, để có được sức khỏe dẻo dai, tôi thường xuyên phải tập thể dục”.Nhận xét về GS Hoàng Chương, ông Hoàng Tuấn Anh - Bộ trưởng Bộ VHTTDL có nói: "GS Hoàng Chương

là người rất có trí tuệ, chuyên môn sâu trong lĩnh vực

lý luận nghệ thuật và đặc biệt là sân khấu Tuồng Sức làm việc của ông chúng ta phải noi theo, luôn luôn sáng tạo, tìm tòi, đổi mới Đối với đồng chí đồng đội ông hết sức bao dung và là con người hết sức thẳng thắng, luôn luôn bảo vệ cái đúng, cái tốt và đấu tranh với cái xấu cái không đẹp " Còn đồng chí Vũ Oanh - Nguyên ủy viên

Bộ Chính trị nhận xét: "GS Hoàng Chương là người tâm huyết, có quyết đoán trong công việc, rất nghiêm khắc, bảo đảm chất lượng công việc hiệu quả nhất"

Có lẽ chính những nhận xét của đồng nghiệp, đồng chí, đồng đội, những người biết và hiểu về GS Hoàng Chương như vậy đã nói lên được sự hăng say, nhiệt huyết luôn âm ỉ trong người ông Một con người luôn sống và lao động vì sự nghiệp chung của đất nước Chúng ta, cầu chúc Giáo sư luôn luôn có được nhiều sức khỏe, để ông có nhiều thời gian tiếp tục cống hiến cho sự nghiệp phục hồi, bảo tồn và lưu giữ văn hóa nước nhà ngày càng mạnh mẽ hơn, góp phần thực hiện định hướng của Đảng

là “Xây dựng một nền văn hoá Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc”

GS Hoàng Chương chủ trì hội thảo "Âm nhạc và sân khấu truyền thống Việt Nam trên Thế Giới"

Vùn Hiïën viïåt Nam 31

Ngôi nhà trong con

ngõ thuộc phố Thụy

Khê, Hà Nội luôn

luôn vang lên tiếng

trống và tiếng hát ca trù từ lâu

đã trở nên địa chỉ quen thuộc của

du khách trong nước và quốc tế

Đó là nơi cư ngụ của đại gia đình

nghệ nhân Nguyễn Văn Mùi có

truyền thống bảy đời cha truyền

con nối nghề hát Ca trù Dòng họ

của gia đình nghệ nhân có nhiều người là ca nương, kép đàn nổi tiếng trong cung đình xưa Trên bàn thờ của gia đình đặt trang trọng bức ảnh bà Nguyễn Thị Tuyết, người được giao trọng trách trông coi công việc ca vũ trong cung đình Huế dưới triều Nguyễn Gia đình vẫn còn lưu giữ những nhạc cụ cổ lâu đời

Trong đêm tôn vinh nghệ

thuật Ca trù và Quan họ được UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới tại Văn Miếu Quốc

Tử Giám, Hà Nội, cả gia đình nghệ nhân Nguyễn Văn Mùi

đã đến biểu diễn, gây ấn tượng mạnh mẽ cho đông đảo người xem Nghệ nhân Nguyễn Văn Mùi mặc dù đã ở tuổi 80 nhưng ngón trống chầu của ông vẫn xếp vào loại bậc nhất hiện nay Tiếng

Vùn Hiïën

viïåt Nam

32

trống chầu của nghệ nhân luôn

điêu luyện và tinh tế giữ nhịp

chắc chắn cho tiết mục Các con

trai của họ là Nguyễn Văn Khuê

và Nguyễn Văn Tiến, tỏ ra rất tài

hoa khi chơi đàn đáy, một loại

nhạc cụ độc đáo trong kho tàng

nhạc cụ Việt Nam Tiếng đàn

đáy tạo ra một không gian mênh

mông huyền ảo đẩy giọng hát

trở nên da diết đi sâu vào lòng

người Cô em gái Nguyễn Thúy

Hòa là học sinh xuất sắc của

NSND Quách Thị Hồ trở nên một

ca nương tài sắc vẹn toàn, chị vừa

có giọng hát mê đắm lòng người,

vừa có tác phong thần thái rất

chuẩn mực của ca trù thể hiện

sự dày công theo đuổi khổ luyện

với nghề Chị đã nhận được giải

thưởng cuộc thi âm nhạc dân

gian quốc tế ở Xin-ga-po, Trung

Quốc, Nhật Bản Có một thời

gian dài Ca trù tưởng bị quên

lãng, nhưng gia đình nghệ nhân

Nguyễn Văn Mùi vẫn lặng lẽ giữ

nghiệp cha ông, cứ mỗi dịp giỗ

Tết cả nhà lại quây quần bên bàn

thờ tổ để hát ca trù với tất cả tấm

lòng thành kính và hy vọng mong

manh Mãi đến cuối những năm

80 thế kỷ trước khi Ca trù được giới thiệu tại UNESCO và nhiều khách nước ngoài đến Việt Nam tìm hiểu Ca trù trong sự ngạc nhiên sửng sốt khiến cho gia đình nghệ nhân thêm vững tin giữ lửa

Ca trù Năm 1987 gia đình nghệ nhân Nguyễn Văn Mùi thành lập Câu lạc bộ Thái Hà không ngừng phát huy ảnh hưởng trong việc truyền dạy nghề Đến nay câu lạc

bộ đã tham gia truyền nghề ở 20 Câu lạc bộ ca trù trong cả nước

Đặc biệt, hai cháu nội của nghệ nhân Nguyễn Văn Mùi thuộc đời thứ bảy của dòng tộc là Nguyễn Kiều Anh và Thu Thảo đang ở độ tuổi học sinh phổ thông đã dần dần trở thành những ca nương đầy triển vọng Các em bắt đầu học Ca trù từ năm lên sáu tuổi với sự dẫn dắt của ông và cô Học cách hát ca trù rất khó, bắt đầu

từ những câu hát, có khi cả buổi tối mới học được một câu Sau đó phải vào phách cho những bài hát Sau khi nhuần nhuyễn giọng hát, tay phách thì phải chuyển sang học cách ém hơi nhả chữ, nảy hạt đổ con kiến, tròn vành rõ chữ, tạo độ vang rền nền nảy…

Ca trù là bộ môn nghệ thuật đạt đến đỉnh cao nghệ thuật ca hát về văn chương Lời hát là những câu thơ hàm súc ý nghĩa Các nghệ nhân trong gia đình đã dày công giảng nghĩa từng câu hát để thể hiện cách hát phù hợp Sau năm, sáu năm trời khổ công rèn luyện, hai em đã học được nhiều làn điệu cổ của ca trù như hát ru, hát giai, xẩm huê tình, gửi thư, hát nói…Các em đã theo gia đình đi biểu diễn ở nhiều nơi và đoạt giải cao trong các cuộc thi hát dân ca.Hiện nay Câu lạc bộ Ca trù Thái Hà còn giữ được 30 điệu ca trù và đang nỗ lực nghiên cứu

để khôi phục những điệu hầu như đã bị thất truyền, đặc biệt

là hát múa Bài bông, Bỏ bộ Câu lạc bộ Ca trù Thái Hà không chỉ nổi danh ở trong nước mà còn vang xa ở nhiều nơi trên thế giới Những năm gần đây gia đình có truyền thống bảy đời theo nghiệp

Ca trù này thường xuyên đi biểu diễn tại Anh, Pháp, Bỉ, Thụy Sĩ,

Hà Lan…Ca trù xứng danh được tôn vinh là Di sản thế giới

Nghệ nhân Nguyễn Văn Mùi biểu diễn cùng Câu lạc bộ Ca trù Thái Hà

Vùn Hiïën viïåt Nam 33

Vùn Hiïën

viïåt Nam

viïåt Nam

Trong những nhà nghiên cứu về nghệ thuật Tuồng, niềm

hãnh diện lớn của truyền thống nghệ thuật VN, thì anh Mịch Quang có lẽ là một người nghiên cứu toàn diện và sâu sắc hơn cả, chẳng những về lịch sử tuồng mà cả phương pháp nghệ thuật tuồng, kỹ thuật biểu diễn tuồng, cách viết tuồng, với nhiều phát hiện, tổng kết được nhiều người thừa nhận như “hiện thực

tả ý”, “sân khấu tổng thể” Anh không những là nhà lý thuyết mà còn là người thực hành, nghiên cứu sâu rộng mà viết tuồng cũng rất nhiều và hay, đối với tôi anh là một người văn võ toàn tài trong giới nghệ thuật vậy

Việc anh Mịch Quang là một chuyên gia hàng đầu về tuồng thì ai cũng biết Nhưng anh còn là một nhà nghiên cứu âm nhạc truyền thống dân tộc uyên thâm và sáng tạo Điều đặc biệt tôi thấy ở anh Mịch Quang

là tuy anh hoàn toàn sống trong nước, chưa đi nước ngoài bao giờ, lại gần như không học ở trường nghệ thuật học danh tiếng nào hết, chỉ tự tìm tòi nghiên cứu

mà đã đưa ra được những nhận định khoa học mang tính quốc tế Tôi thấy hai anh em chúng tôi, anh Mịch Quang ở phương Đông tôi ở phương Tây, chúng tôi

có những chuyện rất giống nhau từ trong phong cách, phương pháp làm việc cho đến những quan điểm về âm nhạc dân tộc Việt Nam

Trong thời gian ở nước ngoài, được đọc những bài anh Mịch Quang viết đã đăng nhiều nơi nhất là đọc đi đọc lại hai cuốn sách “Âm nhạc với sân khấu dân tộc”

và “Kinh dịch và nghệ thuật truyền thống” của anh, tôi thấy cảm phục anh trong tình trạng hiếm sách báo nước ngoài, lại “đơn thương độc mã” giữa rất đông “Lương Đăng” hiện đại mà Mịch Quang làm được nhiều việc, viết được nhiều câu khiến tôi không cầm được nước mắt Tôi gặp rất nhiều tâm đắc trong hai cuốn sách của Mịch Quang

Tôi thích thú nhận xét nhẹ nhàng của anh Mịch Quang về âm nhạc VN là đàn thì phải nhấn nhá, hát thì phải luyến láy Đó là nhận xét thật hay! Chỉ một câu

đã tóm tắt rất tài tình đặc sắc khí nhạc và thanh nhạc truyền thống VN Trong khi tôi đã phải dài dòng hơn khi nói về cái truyền thống của âm nhạc Việt Nam từ cách đánh đàn tranh như bàn tay mặt thì sanh đẻ ra âm thanh, bàn tay trái là bàn tay nuôi dưỡng và làm đẹp âm thanh, bàn tay mặt sanh cái xác mà bàn tay trái cho cái hồn Cái nhấn nhá chính là cái hồn của nhạc Việt Không có nhấn nhá, tiếng đàn chỉ là thanh chứ chưa phải là âm Thanh

có trường độ, cao độ, cưòng độ, có màu âm, nhưng chưa

có chất âm nhạc Chất âm nhạc đến từ bàn tay trái, từ trái

Trong cuộc đời hoạt động

của tôi, tôi làm việc nhiều ở

nước ngoài, ít ở trong nước

Khi về nước gặp được

những người nghiên cứu

trong nước tôi rất thú vị và

một trong những người tri

âm tri kỷ hiếm có, vừa là

bậc thầy vừa là người bạn

tâm đắc của tôi là anh Mịch

Quang.

Nhà nghiên cứu Mịch Quang và GS TS Trần Văn Khê

Vùn Hiïën viïåt Nam 35

viïåt Nam

tim ra, biến thanh thành âm, âm

mới có hồn và âm nhạc mới hình

thành Chỉ âm nhạc Việt Nam

và phương Đông mới phân biệt

thanh và âm Thanh chỉ có thuộc

tính vật lý, còn âm mới là nghệ

thuật Chính nhấn nhá và luyến

láy như anh Mịch Quang nói đã

tạo nên cái màu, cái hồn của nhạc

Việt

Tôi rất vui sướng khi đọc các

đoạn Mịch Quang phân tích về

các bài học “học cho chết, dùng

cho sống”, “thục giả bất vong tân

chế điệu” trong kịch hát truyền

thống cũng như quan hệ dân chủ,

đồng tác giả giữa người sáng tác

và người biểu diễn cùng sự phân

biệt rất tinh tế các chữ “bài” -

“bản”, “ca” - “hát” và hệ thống

kỹ thuật thanh nhạc rất độc đáo

trong âm nhạc truyền thống Việt

Nam Tôi rất đồng tình và chia sẻ

sự phê phán sắc sảo thẳng thắn của anh Mịch Quang đối với quan niệm “dân tộc hiện đại” rất sai lầm của các vị “Lương Đăng”

tây cho rằng âm nhạc dân tộc đồng nghĩa với lạc hậu lỗi thời

và hiện đại tiên tiến dường như

là thuộc tính đương nhiên của âm nhạc phương Tây Tôi cũng luôn kiên quyết chống lại việc xem nhạc truyền thống dân tộc cần phải được “nâng cao” Nhận thức thế nào mà coi nhạc truyền thống

là thấp để phải “nâng cao”? Ai là người có khả năng “nâng cao”

nhạc truyền thống Mà nâng cao cái gì, bằng cách nào? Ký âm hò

xự xang là thấp, đồ rê mí mới là cao? Một bè là thấp nhiều bè là cao? Đàn bầu, nhị, nguyệt, tranh

là thấp, piano, violon là cao?

Đặc biệt nhất phải nói là lý thuyết của anh Mịch Quang về

cấu trúc động - mở trong âm nhạc VN cũng như âm nhạc châu

Á khác với cấu trúc tĩnh và đóng của âm nhạc Phương Tây Tôi cho đây là lý thuyết tuyệt vời Khi

đi giảng tại các trường đại học

Âu Mỹ tôi đã đề cập đến đặc sắc thẩm mỹ “chân phương hoa lá” của người Việt Nam trong âm nhạc mà tôi được học trong gia đình tôi và qua những buổi gặp

gỡ nghệ nhân Việt Nam trong cả nước sau này Đó là quan niệm học nhạc, học một bài nhạc hay một cách đánh nhạc thì luôn luôn thì phải học theo chân phương hoa lá Tức là học thì phải nắm cái cơ bản, vuông vắn, chân chất nhưng khi sáng tác, biểu diễn không thể đem nó ra nguyên si

mà phải biết sáng tạo cho thêm hoa thêm lá của mình vào thì mới hay, mới đẹp được Anh

ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành ủy Hà Nội Phạm Quang Nghị chúc mừng nhà nghiên cứu Mịch Quang