SKKN một số biện pháp góp phần nâng cao chất lượng giờ học lịch sử ở trường THCS

Một số học sinh và phụ huynh có thái độ xem nhẹ bộ môn này,coi đó là môn học phụ, môn học thuộc lòng, không cần đầu tư công sức nhiều,dẫn đến hậu quả học sinh không nắm đựơc những sự ki

I PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài:

Lịch sử là một môn khoa học có vị trí quan trọng trong hệ thống giáo dụcphổ thông Giáo viên giảng dạy Lịch sử cần có phương pháp hợp lí nhằm giúphọc sinh tiếp thu một cách tốt nhất các kiến thức lịch sử Trong thời đại ngàynay, khoa học kỹ thuật phát triển với tốc độ nhanh, thông tin ngày càng nhiều

Để theo kịp sự phát triển của xã hội và cung cấp cho học sinh những kiến thứcmới nhất, đầy đủ nhất trong một thời gian có hạn, việc đổi mới phương pháp dạyhọc luôn là vấn đề bức xúc được nhiều người quan tâm

Việc cập nhật thông tin và đổi mới luôn đặt lên hàng đầu, trong tình hình

đó việc giảng dạy bộ môn Lịch sử cần phải đổi mới, cần phải có định hướngchung để học sinh tiếp xúc với nhiều tri thức, nhiều thông tin và rèn luyện kỹnăng làm bài, kỹ năng thực hành Như chúng ta biết lịch sử là một trong nhữngnội dung vô cùng quan trọng thuộc kiến thức xã hội Việc nhận thức lịch sử vừaphải tuân thủ quy luật nói chung, nhưng đồng thời còn có nét đặc thù riêng Họcsinh không thể trực tiếp lĩnh hội các sự kiện lịch sử, vì lịch sử là cái đã quakhông lặp lại nguyên xi, không thể dựng lại hoàn toàn hay thí nghiệm như khoahọc tự nhiên Vì lẽ đó dạy học lịch sử trước hết là một quá trình truyền thông tin,thu nhận và xử lý thông tin giữa giáo viên và học sinh qua các phương tiện dạyhọc Thông tin về sự kiện lịch sử càng chính xác, chân thật, phong phú thì càng

có khả năng nhận thức sự vật, hiện tượng chính xác và chân thật hơn

Trong điều kiện nền kinh tế thị trường đang phát triển, trước tác động ngàycàng mạnh của xu thế toàn cầu hóa, chúng ta đang gặp nhiều khó khăn trở ngại

do chất lượng và hiệu quả giáo dục – đào tạo còn thấp hơn so với yêu cầu Vàhơn thế nữa, khi hòa nhập vào nền kinh tế thế giới thì cũng kéo theo đó có nhiềunền văn hóa du nhập vào nước ta, bản lĩnh dân tộc đang bị lung lay khi bản sắcdân tộc có thể bị mất đi Khi chính những con người Việt Nam lại quên đinguồn gốc, lịch sử dân tộc Vì điều này, những năm gần đây số học sinh đăng kíthi vào đại học môn lịch sử quá thấp đã đặt ra cho chúng ta một vấn đề: Vì saolại như vậy?

Ngoài ra, do quan niệm sai lệch về vị trí, chức năng của môn lịch sử trongđời sống xã hội Một số học sinh và phụ huynh có thái độ xem nhẹ bộ môn này,coi đó là môn học phụ, môn học thuộc lòng, không cần đầu tư công sức nhiều,dẫn đến hậu quả học sinh không nắm đựơc những sự kiện lịch sử cơ bản, nhớsai, nhầm lẫn kiến thức lịch sử là hiện tượng khá phổ biến trong thực tế ở nhiềutrường

Qua nhiều năm giảng dạy lịch sử, bản thân tôi luôn trăn trở để tìm ra nhữngphương pháp giúp học sinh hứng thú học tập bộ môn hơn và đạt kết quả cao

hơn Chính vì vậy tôi mạnh dạn chọn đề tài “Một số biện pháp góp phần nâng cao chất lượng giờ học lịch sử ở trường THCS” nhằm tạo ra môi trường tương

tác đa dạng hấp dẫn giữa giáo viên và học sinh, giữa học sinh với nhau, đồngthời gây hứng thú, phát huy tính tích cực chủ động và sáng tạo ở học sinh, gópphần nâng cao chất lượng bộ môn lịch sử trong nhà trường

2 Điểm mới của đề tài:

Qua thực tế tình hình học tập bộ môn Lịch sử nói chung, phần lớn học sinhchưa thực sự yêu thích và say mê môn học cho nên việc ghi nhớ các sự kiện,hiện tượng, nhân vật lịch sử, thời gian… còn yếu Đa số các em chưa độc lậpsuy nghĩ để trả lời một câu hỏi mà phải đọc nguyên văn trong sách giáo khoahay chỉ nêu lên được một mốc thời gian mà không diễn tả được thời gian đó nóilên sự kiện gì… Các em chưa có phương pháp học để chủ động chiếm lĩnh kiếnthức bài giảng của giáo viên Đó là điều trăn trở không chỉ riêng bản thân tôi màcòn đối với nhiều giáo viên đang trực tiếp giảng dạy môn học này Vì vậy tôi

mạnh dạn đưa ra các phương pháp học tập tích cực mà cụ thể là: “Một số biện pháp góp phần nâng cao chất lượng giờ học lịch sử ở trường THCS”

Điểm mới của đề tài này là việc vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy

3 Phạm vi áp dụng của đề tài:

Đề tài có thể áp dụng cho tất cả các giáo viên dạy môn Lịch sử bậc THCS.Với các nhóm bài: Giới thiệu chân dung nhân vật lịch sử, thuyết trình sự kiện

II PHẦN NỘI DUNG

1 Thực trạng:

Đổi mới dạy học nói chung và đổi mới dạy học lịch sử nói riêng là một quátrình được thực hiện thường xuyên và kiên trì, trong đó có nhiều yếu tố quan hệchặt chẽ với nhau

Công cuộc đổi mới phương pháp dạy học đang được tiến hành đồng bộ vàthu được những kết quả đáng kể Tuy vậy xã hội vẫn không khỏi băn khoăn vềviệc học sinh đăng kí thi tuyển sinh vào các trường Đại học, Cao đẳng môn Lịch

Những thông số trên đặt ra yêu cầu cao về tâm huyết, trách nhiệm của giáoviên đối với chất lượng môn học Vì thế, trong quá trình giảng dạy, đòi hỏi giáoviên cần phải thực sự tìm tòi để có được phương pháp tối ưu phù hợp từng nộidung của từng bài, nhằm kích thích tinh thần ham hiểu biết, sự tò mò muốnkhám phá thế giới lịch sử cho học sinh Trong những năm qua, mặc dù chươngtrình và sách giáo khoa đã có thay đổi, nhưng lượng kiến thức trong mỗi bài họcvẫn rất nhiều Đa số học sinh không thể nhớ hết sự kiện lịch sử nếu không hiểubài

Vậy nên, sự kết hợp nhuần nhuyễn các phương pháp trong dạy học Lịch sử

là rất cần thiết Mỗi phương pháp có một công năng khả thi khác nhau: Phương

pháp trực quan góp phần quan trọng tạo biểu tượng giúp cụ thể hóa các sự kiện

và khắc phục tình trạng hiện đại hóa Lịch sử của học sinh Phương pháp “kể chuyện nhân vật trong dạy học lịch sử” cũng là phương pháp góp phần kích

thích hứng thú tự chiếm lĩnh tri thức của các em Vận dụng linh hoạt các phươngpháp trong các tiết dạy sẽ giúp học sinh tiếp nhận kiến thức bài học dễ dàng vàchắc chắn hơn

2 Giải pháp

Do đặc thù của môn học: các sự kiện lịch sử là những vấn đề thuộc về thời

đã qua, nên người học không trực tiếp quan sát được Vậy nên phương pháp trựcquan góp phần quan trọng trong việc tạo biểu tượng cho học sinh, cụ thể hóa các

sự kiện nhằm nâng cao chất lượng dạy học

Trong bài viết này tôi không trình bày lại phương pháp sử dụng đồ dùngtrực quan trong dạy học lịch sử nói chung mà chủ yếu đề xuất một số biện pháp

sử dụng nhằm phát huy tính tích cực hoạt động độc lập của học sinh, đồng thờiphát huy sự chủ động tích cực hơn nữa cho học sinh bằng việc kết hợp với

Để đáp ứng yêu cầu này cũng như khắc phục tình trạng trước đây chúng tacần phải biết kết hợp hài hoà giữa lời dạy và hình ảnh cụ thể qua đồ dùng trựcquan Tuy nhiên đối với mỗi đồ dùng chúng ta có những phương pháp sử dụngriêng phù hợp với nội dung từng loại bài.

2 1 Sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử.

2.1.1 Sử dụng hình vẽ, tranh ảnh trong SGK:

Tranh ảnh trong sách giáo khoa là một phương tiện trực quan tạo hình cótác dụng rất lớn trong dạy học lịch sử, nó cung cấp cho học sinh hình ảnh về quákhứ một cách cụ thể, sinh động và khá xác thực

Những tranh ảnh lịch sử này có giá trị như một tư liệu lịch sử quý giá, giúphọc sinh hiểu sâu sắc tính chất sự kiện lịch sử và tạo cho học sinh những ấntượng mạnh mẽ và sâu sắc về quá khứ

Ví dụ: Khi sử dụng bức tranh “Đội Việt Nam tuyên tryền giải phóng

quân” ( hình 37, SGK Lịch sử lớp 9, trang 88 ) trong bài 22 “Cao trào cách

mạng tiến tới Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945”

Giáo viên phải gợi mở để học sinh quan sát: Lá cờ biểu hiện điều gì? Ai là người chỉ huy trực tiếp Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân khi mới thành lập? Trang bị lúc đầu như thế nào? Tất cả những điều này cuối cùng

giúp học sinh nắm được Đảng ta đứng đầu là chủ tịch Hồ Chí Minh đã sáng lập

và lãnh đạo lực lượng vũ trang đầu tiên của cách mạng Họ là những người dukích trong đội “Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân” và “Cứu quốc

quân” (5/1945) Tuy số lượng còn ít (chỉ có 34 người) vũ khí trang bị còn thô sơ

nhưng đã tích cực hoạt động góp phần rất quan trọng vào thắng lợi của cácmạng Đồng thời đây là mầm móng đầu tiên của lực lượng vũ trang Việt Namsau này

Khi sử dụng tranh ảnh hình vẽ cần kết hợp sử dụng câu hỏi, miêu tả hoặctường thuật kiến thức lịch sử biểu hiện trong đồ dùng trực quan Sau khi quansát học sinh cần nêu lên suy nghĩ của mình, phát biểu của các em dù đúng, sainông cạn hay sâu sắc đều là cơ sở để giáo viên đánh giá trình độ của học sinh đểuốn nắn, hướng dẫn nhận thức của các em Trong những điều kiện có thể cầngợi ý tạo ra các cuộc thảo luận, tranh luận của các em khi quan sát một bức tranhhay một hình vẽ nào đó

2.1 2 Sử dụng các ảnh chân dung của các nhân vật lịch sử

Chân dung các nhân vật lịch sử có tác dụng tạo biểu tượng về đặc điểmcác giai cấp, tầng lớp trong xã hội, của các nhà cách mạng v.v…giáo viên sửdụng để giảng dạy nhằm tăng cường, cụ thể hóa về hình ảnh cũng như đặc điểmtính cách tài đức của các nhân vật lịch sử Khi sử dụng giáo viên không nênmiêu tả quá nhiều về hình dáng bên ngoài của nhân vật mà chủ yếu là làm nổibật những nét tính cách, tài đức, lập trường, quan điểm và nội tâm của nhân vật

để cho học sinh hiểu nhân vật một cách trọn vẹn, sâu sắc

Chẳng hạn như khi dạy về “Luận cương Chính trị năm 1930”, học sinhkhông thể không biết đến Trần Phú - Tổng bí thư đầu tiên của Đảng - ngườicộng sản trung kiên đã khởi thảo ra bản Luận cương của Đảng Để học sinh hiểu

rõ về Trần Phú, giáo viên không thể không cho các em xem bức chân dung của

ông (hình 31)

mà còn phải tìm đọc tiểu sử của Trần Phú để nêu thêm những nét tiêu biểu nhằmgiúp học sinh có ấn tượng sâu sắc về nhà cách mạng trẻ tuổi này Giáo viên có

thể dựa vào bản tư liệu sau: “Trần Phú sinh ngày 1/5/1904 tại Quảng Ngãi (nguyên quán ở huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh) Ngay từ thuở thơ ấu Trần Phú

đã sống trong cảnh cực khổ, vì cha mẹ mất sớm Anh em Trần Phú phải về Quảng Trị nương tựa họ hàng Sau này Trần Phú vào học ở trường Quốc học Huế Năm 1925, tham gia hội Phục Việt rồi gia nhập Tân Việt cách mạng Đảng Tháng 8 – 1926, ông sang Trung Quốc liên lạc với Hội Việt Nam cách mạng thanh niên và trở thành hội viên của tổ chức này Đầu năm 1927, ông được cử sang học tại trường Đại học Phương Đông Mát - xcơ - va Đầu năm 1930, ông

về nước hoạt động và được cử vào Ban chấp hành Trung ương lâm thời Thời gian này, Trần Phú sống trong căn hầm của ngôi nhà 90 phố Thợ Nhuộm, Hà Nội Tại đây, ông đã soạn thảo Luận cương chính trị Tháng 10-1930 ông tham gia Hội nghị lần thứ nhất BCH TW lâm thời và được cử làm Tổng Bí thư Sau

đó ông về hoạt động tại Sài Gòn Ngày 19/4/1931 ông bị bắt tại số nhà 66, đường Săm bơ nhơ (Sài Gòn) Những tên mật thám khét tiếng đã điên cuồng tra tấn Trần Phú (bắt ngồi ở nước bẩn rồi cho dòng điện chạy qua, đến thủ đoạn treo ngược lên xà nhà, cắt gân bàn chân rồi đổ xăng đốt) Cuối cùng chúng phải lắc đầu trước tinh thần gang thép của người chiến sĩ cộng sản Trước khi chết Trần Phú đã nhắc lại các đồng chí của mình “Hãy giữ vững chí khí chiến đấu” Câu nói của ông đã trở thành vũ khí chiến đấu của mỗi người Việt Nam mỗi khi

đi vào trận chiến Trần phú ra đi lúc 27 tuổi đời

Cách giới thiệu bức chân dung kết hợp với một vài nét chấm phá về tiểu sửnhân vật sẽ khắc vào trái tim các em lòng yêu mến, kính phục người chiến sĩcách mạng đã hi sinh vì độc lập tự do của Tổ quốc

Ví dụ: Các nước Mỹ La-tinh (Lịch sử 9) giáo viên sử dụng hình 15, trang

32: chân dung Phi-đen Cat - xtơ - rô - anh hùng dân tộc của Cu-ba để giới thiệu

cho học sinh “Xuất thân trong một gia đình điền chủ Năm 1945, học luật ở Trường Đại học La Habana (La Habana), tham gia phong trào chống Mĩ ở Côlômbia (1948) sau đó về nước; năm 1950, đỗ tiến sĩ luật học Ngày 1.1.1959, chế độ Batixta bị lật đổ, Caxtơrô trở thành người lãnh đạo Chính phủ Cách mạng Cuba Tổng bí thư Đảng Cộng sản Cuba, chủ tịch Hội đồng Nhà nước và chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Cuba Ông là một người từng làm cho các nước

Đế quốc lo sợ, phải tốn nhiều công sức, tiền bạc để tiễu trừ bằng các cuộc ám sát Người ta tính rằng có tổng cộng 638 âm mưu ám sát ông bằng nhiều thủ đoạn từ đơn sơ đến hiện đại như: thuốc cực độc, điếu xì gà giết người, chiếc áo thấm vi khuẩn, những con vật chứa chất nổ, nhiều vụ bắn tỉa… Chỉ vì đơn giản ông là một thủ lĩnh đầy cá tính, một chính trị gia lỗi lạc về chiến lược, một lãnh

tụ thiên tài của nhân dân Cu- ba - Một người bạn chí tình của nhân dân Việt

Nam với câu nói nổi tiếng: “Vì Việt Nam, Cu-ba sẵn sàng hiến dâng cả máu

của mình”

2.1.3 Phương pháp sử dụng bản đồ, niên biểu

Bản đồ, sơ đồ, niên biểu, là những đồ dùng trực quan quy ước không thểthiếu được trong dạy học lịch sử Nhờ có bản đồ lịch sử mà học sinh có biểutượng đúng đắn về hình ảnh địa lý, địa điểm xảy ra sự kiện lịch sử Chúng ta đềubiết rằng mỗi một sự kiện lịch sử bao giờ cũng gắn liền với một không gian vàthời gian nhất định Tách sự kiện khỏi không gian và thời gian chúng ta sẽkhông hiểu được nội dung ý nghĩa của sự kiện đó Nắm được địa điểm xảy ra sựkiện lịch sử sẽ không phải chỉ là biết tên địa điểm xảy ra sự kiện mà quan trọnghơn gắn liền với mỗi địa danh đó là các yếu tố, địa hình phạm vi không giancũng như đặc điểm điều kiện tự nhiên của địa điểm đó Trong khi sử dụng bản

đồ giáo viên luôn chú ý đến sự thu nhận của học sinh, giúp học sinh phân tíchnêu kết luận khái quát về sự kiện được phản ánh trên bản đồ chứ không nên chohọc sinh tiếp thu một cách thụ động

Giáo viên sử dụng bản đồ của trường, nếu không có thì giáo viên tự vẽ hoặccho học sinh vẽ Tác dụng của việc sử dụng bản đồ này là nhằm cụ thể hóa kiếnthức giúp học sinh Ví dụ khi dạy bài 20: Cuộc kháng chiến toàn quốc chốngthực dân Pháp kết thúc (1953-1954), giáo viên cho học sinh khai thác hình 53:Lược đồ hình chiến trường trong Đông - Xuân 1953 –1954

Để khai thác lược đồ trên, trước hết giáo viên hướng dẫn cho học sinh đọcghi chú, trong đó đặc biệt chú ý đến hướng tấn công của Pháp, hướng tấn côngcủa ta, hướng tấn công của quân giải phóng Lào và Bộ đội tình nguyện ViệtNam Sau đó giáo viên chỉ rõ cho học sinh các hướng tấn công của quân Pháp ởBắc Kì và duyên hải Nam Trung Bộ Hướng tấn công của ta và Liên quân Làonhằm phân tán lực lượng của địch từ 1 vị trí sang 5 vị trí là Điện Biên Phủ, Xê

nô, Luông pha băng - Mường Sài, Plâycu … góp phần làm phá sản kế hoạchNava của Pháp

Việc giảng dạy kết hợp với việc sử dụng bản đồ, niên biểu thực tế đã chonhững kết quả tốt hầu hết các em đã chăm chú lắng nghe, dễ hiểu và nắm đượcbài ngay trên lớp Không những thế còn làm nảy sinh những xúc cảm lịch sử củacác em Đó là thái độ căm phẫn trước những hành động vơ vét tàn bạo của thựcdân Pháp, là lòng xót xa sự uất ức đối với người dân Việt Nam sống trong cảnhnước mất nhà tan

Ví dụ: Trong bài 27 “Cuộc kháng chiến toàn quốc chống TDP xâm lược kếtthúc 1953 – 1954” (SGK LS 9) giáo viên kết hợp sử dụng bản đồ, niên biểutrình bày diễn biến chiến cuộc Đông Xuân 1953 – 1954, sau đó lập niên biểucho học sinh xem:

12/1953 Bộ đội chủ lực của ta tấn công Thị xã Lai Châu

Đầu tháng 12/1953 Liên quân Lào – Việt tấn công địch ở Trung LàoTháng 1/1954 Liên quân Lào – Việt tấn công địch ở Thượng LàoTháng 2/1954 Quân ta tấn công địch ở Bắc Tây Nguyên

Như vậy với việc sử dụng bản đồ, sơ đồ niên biểu, trong quá trình giảngdạy làm cho tiết học trở nên sôi nổi gây được sự chú ý tập trung của học sinh,phát huy khả năng độc lập tư duy Cũng như việc khái quát tổng kết kiến thứclịch sử của học sinh Với giờ dạy sử dụng đồ dùng trực quan chất lượng cao hơnnhiều so với giờ dạy “chay” Chính vì lẽ đó trong các giờ dạy lịch sử giáo viênnên tích cực sử dụng đồ dùng trực quan này.

2.2 Phim ảnh, âm thanh

Ngày nay công nghệ thông tin đã đạt được những bước tiến vượt bậc và cótác động lớn đến giáo dục đặc biệt là môn Lịch sử Các nhà làm phim tái hiện lạihình ảnh lịch sử một thời trong quá khứ Những nhân vật lịch sử, những sự vậthiện tượng, những sự kiện đã qua nhằm giúp học sinh nắm bắt lịch sử một cáchchính xác dễ nhận biết, dễ nhớ làm tăng hiệu quả học tập, lôi cuốn học sinh thamgia tích cực vào bài giảng Mặt khác, có những đoạn phim lịch sử tái hiện lại bốicảnh có thật Khi cho học sinh xem những thước phim này sẽ đạt hiệu quả caotrong quá trình giảng dạy Với việc sử dụng phim tài liệu vào dạy học lịch sửgiúp học sinh dễ nhận biết dễ nhớ các sự vật hiện tượng, các sự kiện làm tăng

thêm hiệu quả học tập Ông bà ta đã từng nói “Trăm nghe không bằng một thấy”, tập trung được sự chú ý của học sinh vào đối tượng lôi cuốn học sinh

tham gia tích cực vào bài học làm cho lớp học năng động, không buồn tẻ, tănghiệu quả dạy học Giúp học sinh dễ dàng hiểu được vấn đề, nắm bắt chính xáccác sự vật hiện tượng người thật, việc thật, định hướng tốt nội dung bài học dễtiếp nhận thông tin, rút ngắn được thời gian trình bày của giáo viên Đồng thời,giúp học sinh nhớ lâu hơn

Ví dụ: Khi dạy bài 23, lớp 9, nói về sự kiện ngày 2/9/1945, chủ tịch Hồ Chí

Minh đọc bản Tuyên ngôn Độc lập, thay lời giáo viên truyền đạt, chúng ta có thể