Là giáo viên văn nhiều năm giảng dạy, được trực tiếp tham gia bồi dưỡng họcsinh giỏi HSG qua một số năm học, chúng tôi hiểu sự tự hào, niềm hạnh phúccũng như những khó khăn, vất vả, nhọc
Trang 1PHẦN MỞ ĐẦU
1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
1.1 “Văn học là nhân học”, “Học văn là học làm người”, “Nghề dạy học là nghề cao quý nhất”, “Thầy cô là kỹ sư tâm hồn”… Những ý kiến trên đem lại cho người
dạy văn, học văn bao nhiêu tự hào thì cũng đặt lên vai chúng ta bấy nhiêu đòi hỏi
về trách nhiệm Dạy văn, học văn vốn đã không đơn giản, giờ đây trước cơn bùngphát của công nghệ thông tin, trước cơn bão táp của văn hoá nghe nhìn thì vấn đềcàng trở nên khó khăn hơn
Ngày nay, học sinh học văn (theo nghĩa là được gia đình định hướng học cáckhối có môn Ngữ văn, hoặc bản thân chịu học, muốn học môn học này) đã hiếm,học sinh yêu thích và học giỏi văn càng hiếm, hiếm hơn nữa là ở một số huyệnmiền núi nghèo như Thường Xuân! Ấy vậy mà không phải khi nào có “của hiếm”trong tay, người thầy, người cô dạy văn chúng ta cũng có thể phát huy tận độ tàinăng và tâm huyết để hỗ trợ, giúp các em thành những viên ngọc sáng!
1.2 Là giáo viên văn nhiều năm giảng dạy, được trực tiếp tham gia bồi dưỡng họcsinh giỏi (HSG) qua một số năm học, chúng tôi hiểu sự tự hào, niềm hạnh phúccũng như những khó khăn, vất vả, nhọc nhằn của công việc này Tìm được học sinh
có tố chất rồi, người thầy phải nỗ lực tìm tòi, sáng tạo để nhân lên tình cảm của các
em với bộ môn, bồi dưỡng các em thành HSG thực thụ và được ghi nhận- Một áplực không hề nhỏ
1.3 Phương pháp dạy học văn trong những năm gần đây đã trở thành vấn đề đượcgiới chuyên môn và xã hội quan tâm, vấn đề dạy thế nào để học sinh có hứng thú
và được phát huy trong những giờ văn, làm thế nào để nâng cao chất lượng đài trà,làm thế nào để học sinh đạt kết quả tốt nghiệp cao…Công tác bồi dưỡng HSG cũng
đã được quan tâm, nhưng vẫn còn quá it, vấn đề bồi dưỡng HSG ở miền núi, vùngđặc biệt khó khăn dường như vẫn còn rất nhiều khoảng trống
1.4 Bồi dưỡng HSG là nhiệm vụ vinh quang và là trách nhiệm nặng nề Đảmnhiệm nhiệm vụ ấy chúng tôi có nhiều băn khoăn: từ chọn đồi tuyển, lên chươngtrình, nội dung và phương pháp thực hiện… Bằng sự nỗ lực tìm tòi, học hỏi, traođổi với các thầy cô trong trường ĐH và các đồng nghiệp ở các trường THPT, từthực tiễn trải nghiệm với cả những thành công và thất bại của bản thân và đồngnghiệp Tôi mong muốn chia sẻ một số kinh nghiệm về công tác này
Những lí do trên đã thôi thúc tôi mạnh dạn viết sáng kiến kinh nghiệm với
đề tài : Một số biện pháp nhằm nâng cao chất lượng bồi dưỡng học sinh giỏi
môn Ngữ Văn khối THPT thuộc địa bàn miền núi.
Với mong muốn là được chia sẻ, trao đổi kinh nghiệm, học tập lẫn nhau, hy
vọng bản sáng kiến kinh nghiệm này sẽ giúp ích ít nhiều cho các giáo viên khác khibắt tay vào công việc nặng nề : Bồi dưỡng học sinh giỏi Văn THPT, đặc biệt ở khuvực miền núi, vùng đặc biệt khó khăn Rất mong đón nhận được nhiều ý kiến góp ý
từ các đồng nghiệp
Trang 22 ĐÓNG GÓP CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
SKKN lần đầu tiên đưa ra một số biện pháp nhằm nâng cao chất lượng bồidưỡng HSG Ngữ văn ở khu vực miền núi
SKKN nêu quan điểm cần mạnh dạn cho phép học sinh được tham gia nghiêncứu, được “đóng vai” Thầy cô giáo nhằm thúc đẩy ở các em tư duy tích cực,phương pháp học tập khoa học
SKKN có thể là một tài liệu hỗ trợ giáo viên mới ra trường hoặc chưa nhiềukinh nghiệm bồi dưỡng HSG, đặc biệt hữu ích với những giáo viên công tác tạimiền núi được đảm trách nhiệm vụ bồi dưỡng HSG
PHẦN NỘI DUNG
CHƯƠNG 1
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ TÌNH HÌNH THỰC TIỄN CÔNG TÁC BỒI DƯỠNG
HỌC SINH GIỎI MÔN NGỮ VĂN Ở TRƯỜNG THPT
1.1 CỞ SỞ LÍ LUẬN
Công tác bồi dưỡng học sinh giỏi là một nhiệm vụ rất quan trọng, đầy nhữngkhó khăn, bởi vì học sinh giỏi là những học sinh có tố chất đặc biệt khả năng cảmthụ, khả năng tư duy và nhất là khả năng viết Người giáo viên phải có quá trìnhtích lũy kinh nghiệm, sự chuẩn bị và đầu tư nhiều hơn để có thể đạt hiệu quả vàthuyết phục học sinh ,làm cho các em thực sự hứng thú và tin tưởng
1.2 CƠ SỞ THỰC TIỄN- TÌNH HÌNH BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI MÔN NGỮ VĂN
Ở TRƯỜNG THPT CẦM BÁ THƯỚC
1.2.1 Thuận lợi:
- Các yếu tố chủ quan có ảnh hưởng tích cực tới đề tài:
+ Bản thân là giáo viên có nhiều năm kinh nghiệm giảng dạy và nghiên cứu, tôi cónhiều thời gian tìm tòi, đọc các tác phẩm văn học, tham khảo nhiều tài liệu, cácsách báo khác qua nhiều chương trình phổ thông khác nhau, từ cải cách qua phânban, từ chương trình chuẩn đến chương trình nâng cao suy ngẫm và chắt lọc vềchuyên môn, giúp ích cho việc dạy bồi dưỡng học sinh giỏi
+ Đam mê tích lũy được nhiều đề thi học sinh giỏi trong tỉnh, các đề học sinh giỏi
ở các tỉnh khác và đề thi học sinh giỏi olimpic khu vực và học sinh giỏi quốcgia,.v.v có ghi chép và cập nhật thường xuyên
+ Bản thân được tham gia các lớp tập huấn, các hội nghị về bồi dưỡng học sinh giỏi
ở nhiều cấp khác nhau; có năm được Sở Giáo dục và Đào tạo cử tham gia ra đề thihọc sinh giỏi vòng tỉnh Nhiều năm tham gia bồi dưỡng đội tuyển học sinh giỏi từ
đó rút ra được những kinh nghiệm cần thiết về kiến thức, phương pháp làmbài áp dụng vào quá trình bồi dưỡng
Yếu tố khách quan ảnh hưởng tích cực đến vấn đề liên quan đến đề tài:
Trang 3+Công tác bồi dưỡng học sinh giỏi (HSG) các môn văn hóa là một công tác mũinhọn trong việc nâng cao chất lượng giáo dục, tạo nguồn lực, bồi dưỡng nhân tàicho nhà trường nói riêng, cho ngành giáo dục tỉnh nhà nói chung Các trườngTHPT đã xác định rõ vai trò của công tác giảng dạy và bồi dưỡng học sinh giỏi cáckhối lớp nên đã đề ra kế hoạch và phân công cụ thể ngay từ đầu năm học
+ Bản thân bộ môn Văn là một bộ môn quan trọng, có một vị trí đặc biệt trongtrường phổ thông, ảnh hưởng đến việc xếp loại học lực của học sinh Môn Văn còn
là một bộ môn nghệ thuật, có sức hấp dẫn riêng nếu chúng ta biết khai thác để tạohứng thú cho học sinh
+ Tuy trường ở địa bàn miền núi xa xôi, thuộc huyện nghèo, đặc biệt khó khănnhưng được Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh trang bị tài liệu sách báo tham khảo ở thưviện, mạng internet khá đầy đủ để học sinh và giáo viên tham khảo, nghiên cứu mộtcách thoải mái, dễ dàng
+ Ban giám hiệu, lãnh đạo nhà trường có sự quan tâm, động viên sâu sắc đúng mứcđến công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Các thầy cô đồng nghiệp trong tổ, trongtrường tích cực ủng hộ
+ Quý phụ huynh học sinh đồng tình và tạo điều kiện, khuyến khích con em theohọc bồi dưỡng Một số học sinh có năng khiếu cũng tích cực tham gia đội tuyển vàchuyên chăm trong việc rèn luyện
về thời gian tự học nên các em đầu tư ít thời gian cho việc học bồi dưỡng HSG, do
đó kết quả chưa như mong muốn Nhiều học sinh giỏi một lúc nhiều bộ môn có ýthức coi nhẹ môn Văn, có học sinh không được chọn vào đội tuyển các môn tựnhiên, môn ngoại ngữ mới chịu vào đội tuyển Văn Ngoài ra áp lực thi ĐH cũngkhiến không ít em học sinh lo ngại khi tham gia đội tuyển, động lực chưa rõ, quyếttâm đoạt giải của các em chưa cao
+ Từ phía người thầy, đa số giáo viên dạy bồi dưỡng vừa phải bám sát việc thựchiện theo phân phối chương trình, phải bảo đảm chất lượng đại trà, vừa phải hoànthành chỉ tiêu chất lượng mũi nhọn và công tác kiêm nhiệm do đó cường độ làmviệc quá tải và việc đầu tư cho công tác bồi dưỡng HSG cũng có phần bị hạn chế(người thầy không có điều kiện đầu tư về chiều sâu trong giờ giảng, thời gian tậptrung bồi dưỡng cũng không nhiều- thường được tính là 10 buổi)
Giáo viên dạy bồi dưỡng đều phải tự soạn chương trình dạy, theo kinh nghiệmcủa bản thân, theo chủ quan, tự nghiên cứu, tự sưu tầm tài liệu
Trang 4Một số khó khăn khác đôi khi gặp phải là có giáo viên giỏi nhưng chưa thực sựgắn bó với công tác bồi dưỡng HSG vì nhiều lý do khác nhau Điều đó ảnh hưởngkhông nhỏ đến chất lượng BDHSG cũng như kết quả của công tác này.
+ Thời gian bồi dưỡng tập trung ngắn, kinh phí chi cho công tác bồi dưỡng HSGkhông nhiều
CHƯƠNG 2 YÊU CẦU VÀ MỘT SỐ BIỆN PHÁP NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ CÔNG TÁC BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI NGỮ VĂN THPT
2.1 YÊU CẦU
2.1.1 Yêu cầu đối với giáo viên dạy bồi dưỡng môn Ngữ văn
- Muốn có HSG phải có Thầy giỏi vì thế người thầy phải luôn luôn có ý thức tựrèn luyện, tích lũy tri thức và kinh nghiệm, trau dồi chuyên môn, luôn xứng đáng là
“người dẫn đường tin cậy” cho học sinh noi theo Phải thường xuyên tìm tòi các tưliệu, có kiến thức nâng cao trên các phương tiện, đặc biệt là trên mạng internet Lựachọn trang Web nào hữu ích nhất, tiện dụng nhất, tác giả nào hay có các chuyên đềhay, khả quan nhất để sưu tầm tài liệu…
- Giáo viên dạy bồi dưỡng đều phải tự soạn chương trình dạy, theo kinh nghiệmcủa bản thân, theo chủ quan, tự nghiên cứu, tự sưu tầm tài liệu Cái có được lớnnhất mà bản thân chúng tôi nhận thấy đó là tinh thần trách nhiệm, là sự nhiệt tìnhcủa các thầy cô giáo trong suốt quá trình ôn tập Thiết nghĩ, chúng ta cần coi bồidưỡng đội HSG là nhiệm vụ chung của tổ chuyên môn
- Các thầy cô giáo giỏi, có kinh nghiệm cần xây dựng chương trình, nội dung, hệthống luyện tập cụ thể đầy đủ chi tiết, đúc kết kinh nghiệm thành tài liệu chung quýgiá của nhà trường qua các thế hệ, truyền đạt lại cho các lực lượng trẻ Các thầy côgiáo trẻ cần tích cực chủ động nghiên cứu, tìm tòi, khám phá, tận dụng công nghệthông tin để tích luỹ kiến thức nâng cao trình độ Lấy nỗ lực của bản thân là chính,
Trang 5coi việc học hỏi vốn kiến thức, kinh nghiệm của các thế hệ đi trước là quan trọngtrong việc định hướng tìm tòi, xác định trọng tâm kiến thức, kỹ năng, phương pháp
để đạt được hiệu quả cao trong thời gian ngắn nhất
2.1.2 Yêu cầu đối với học sinh tham gia đội tuyển:
Theo quan điểm của đại đa số giáo viên giảng dạy Ngữ văn thì yêu cầu đốivới một HSG văn gồm nhiều yếu tố và tiêu chuẩn khá cao, cụ thể:
Học sinh tham gia đội tuyển học sinh giỏi văn trước hết phải là những học sinh có niềm say mê, yêu thích văn chương Sự say mê ấy phải được biểu hiện thường
xuyên, liên tục và bằng ý thức tự giác trong học tập, như soạn bài cẩn thận chu đáo,luôn chủ động tiếp thu kiến thức trong giờ học, đặc biệt phải thể hiện rõ ý thứctrách nhiệm trong các bài làm văn theo quy định của chương trình và những bàiluyện tập, thực hành rèn luyện kỹ năng mà giáo viên hướng dẫn Sự say mê sẽ giúpcác em chịu khó tìm tài liệu để mở mang kiến thức Và quan trọng hơn là nó giúphọc sinh phát huy được trí tưởng tượng, sự liên tưởng để sống sâu sắc hơn vớinhững cái mình đã đọc, đã học
HSG văn là những học sinh có những tư chất bẩm sinh, như tiếp thu nhanh,
có trí nhớ bền vững, có khả năng phát hiện vấn đề và có khả năng sáng tạo (có ý
tưởng mới trong bài làm)
HSG văn phải có vốn tri thức phong phú và hệ thống, thuộc nhiều thơ văn trong và
ngoài chương trình qua sự tìm đọc, tích luỹ; phải có sự hiểu biết càng nhiều càngtốt về con người và xã hội
Một trong những biểu hiện không thể thiếu và thường dễ phát hiện ở HSG văn là
rất giàu cảm xúc và thường nhạy cảm trước mọi vấn đề, trước cuộc sống Biểu
hiện thường thấy ở những học sinh này là dễ vui nhưng cũng rất dễ buồn trướcnhững vấn đề đặt ra trong tác phẩm và nhất là do sự tác động qua lời giảng của giáoviên Thường thì đây là những học sinh sống rất tình cảm, thích gần gũi với thầy
cô, bạn bè và với mọi người, hay bộc lộ quan điểm tình cảm và chiều sâu nội tâmcủa mình thông qua cách phát biểu trực tiếp hoặc gián tiếp qua các bài viết Sựnhạy cảm ở các em luôn gắn liền sự thông minh và đó là sự thông minh của cả khối
óc lẫn con tim
HSG văn là những học sinh có vốn từ tiếng Việt khá dồi dào, biết sử dụng chính
xác chúng trong những trường hợp khác nhau Thường những em HSG văn đều cókhả năng diễn đạt mượt mà, giàu cảm xúc, giàu hình ảnh, diễn đạt hàm súc và cóbản sắc riêng Năng khiếu ở HSG văn thường đi kèm với các biểu hiện bên ngoài
như ánh mắt sáng, cách nói lưu loát, gãy gọn bởi ngôn ngữ diễn đạt là cái vỏ của
tư duy Một học sinh hay nói lay, nói lặp, nói dài dòng mà lượng thông tin ít, khả
năng lựa chọn ngôn ngữ trong diễn đạt hạn chế quyết không thể là một học sinh
có tư duy trong sáng và có năng khiếu học văn HSG văn thường là những học sinh
nắm chắc các kỹ năng làm bài nghị luận.
Tuy nhiên ở địa bàn miền núi, đặc biệt như trường THPT Cầm Bá Thước, với chấtlượng học sinh vào lớp 10 rất thấp, chúng tôi không thể đòi hỏi quá cao ở chất
Trang 6lượng học sinh tham gia đội tuyển, yêu cầu đối với học sinh được chọn bồi dưỡng
là có niềm say mê, yêu thích văn chương, giàu cảm xúc, có khả năng sáng tạo.
2.2 MỘT SỐ BIỆN PHÁP THỰC HIỆN NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ CÔNG TÁC BỒI DƯỠNG HSG NGỮ VĂN
2.2.1 Xác định đối tượng bồi dưỡng ( thành lập đội tuyển)
- Chuẩn bị : Ngay từ đầu năm học, việc bồi dưỡng học sinh giỏi đã được đề ra như
một công tác trọng tâm của Tổ Văn, được ghi cụ thể trong bản kế hoạch năm họccủa Tổ Vì vậy, đây không chỉ là nhiệm vụ của riêng giáo viên được phân công bồidưỡng, mà là nhiệm vụ của cả Tổ đã được quán triệt đến mỗi giáo viên trong Tổ.Trong Học kì I, các Giáo viên dạy Văn khối lớp 10 có nhiệm vụ điều tra (học sinhgiỏi Văn ở cấp THCS chuyển lên) và theo dõi trong những lớp mình dạy để tìm ra
“những học sinh khá-giỏi Văn” giới thiệu cho Giáo viên bồi dưỡng làm cơ sở thànhlập đội tuyển
- Tìm hiểu : Từ yêu cầu đối với học sinh tham gia đội tuyển (2.1.2) áp dụng vào
thực tế, sau khi thi xong Học kì I- lớp 10, Giáo viên bồi dưỡng tìm đọc những bàiviết số 1,2,3 và bài thi Học kì của những “ứng viên” mà Giáo viên bộ môn đã giớithiệu để thẩm định năng lực, đồng thời căn cứ vào xếp loại học tập của Học kì I(loại Khá trở lên) để chọn ra những học sinh có đủ điều kiện theo tiêu chuẩn và tiêuchuẩn riêng mang tính chất chủ quan của Giáo viên bồi dưỡng (chữ đẹp, văn viếtkhá )
- Gặp gỡ : Giáo viên bồi dưỡng chủ động sắp xếp thời gian gặp gỡ các em được
+ Tìm hiểu hướng đi tương lai của các em, nhất là việc chọn khối thi vào trườngĐại học sau này Không chọn những học sinh chỉ thi vào khối A, B mà chỉ chọnnhững học sinh có nguyện vọng thi vào khối C, D
+ Trao đổi với các em được chọn về việc thành lập đội tuyển học sinh giỏi Văn đểcác em biết, những thuận lợi và khó khăn trong quá trình tham gia đội tuyển để các
em có cái nhìn trước Chỉ những em tự nguyện tham gia mới được đưa vào danhsách đội tuyển chính thức của trường
- Chốt danh sách đội tuyển của trường : Các tiêu chuẩn trên chú trọng đến chất
lượng của đội tuyển, không chú trọng số lượng, tuy nhiên để khích lệ cũng là tạođiều kiện cho các em đội dự tuyển có thể chọn nhiều hơn Danh sách đội tuyểnđược lọc dần qua các kỳ thi HSG cấp trường Danh sách đội tuyển chính thức sẽđược chốt trước kì thi 1 tháng
Như vậy, có thể nói kinh nghiệm trong việc tuyển chọn và thành lập đội tuyểnhọc sinh giỏi Văn của Trường là :
Trang 7Công việc không của riêng ai, mà là công việc chung của cả Tổ Tất nhiên trong
đó Giáo viên bồi dưỡng đóng vai trò chủ yếu
Chỉ chọn những học sinh có đủ các tiêu chuẩn sau : viết chữ đẹp, văn viết khá, họclực chung được xếp loại khá trở lên, có niềm đam mê với Văn học, có hướng đi thiĐại học ở 2 khối C-D, tự nguyện tham gia đội tuyển
2.2.2 Thời gian bồi dưỡng :
Sau khi có được đội tuyển, Giáo viên bồi dưỡng bắt tay ngay vào việc bồidưỡng học sinh giỏi Thời gian bồi dưỡng được chia làm các giai đoạn :
- Giai đoạn khởi động - Giai đoạn khởi động sẽ chia hai chặng nhỏ:
+ Học kì II lớp 10, thời gian linh hoạt tùy theo thời khóa biểu học trên lớp của họcsinh Số lượng buổi học và giờ học được Giáo viên và học sinh thỏa thuận sau mỗibuổi học Cố gắng ổn định được 1 buổi/ tuần (3 tiết x 15 tuần, 45 tiết)
+ Hè lớp 10, đây là thời gian tương đối rộng rãi đối với học sinh Ngay từ cuối nămhọc, Giáo viên tranh thủ sắp xếp giờ học cố định (tối thiểu mỗi tuần 1 buổi, 3 tiết x
8 buổi, 24 tiết) và giờ học linh hoạt cho học sinh- phù hợp với thời gian biểu hè củacác em- nhưng vẫn phải ưu tiên cho việc học bồi dưỡng, cố gắng được 1 buổi/ tuần( tổng khoảng 20-30 tiết) Tổng thời gian ôn tập hè khoảng 50 tiết
- Giai đoạn tăng tốc- Giai đoạn tăng tốc cũng sẽ chia hai chặng nhỏ:
+ Năm học lớp 11:
~ Học kì I, đây là thời gian chạy nước rút, học sinh cần ưu tiên tối đa về thời giancho việc bồi dưỡng (17 tuần x 2 buổi x 3 tiết = 102 tiết), qua giai đoạn này một sốhọc sinh có kết quả ôn luyện vượt trội đã có thể tham dự kì thi HSG cấp tỉnh
~Khoảng thời gian còn lại của năm học, áp lực thi Đại học chưa lớn, các em vẫn cóthể ưu tiên cho việc bồi dưỡng (khoảng 15 tuần x2 buổi x3 tiết = 90 tiết)
+ Hè lớp 11: Tương tự như hè lớp 10, tuy nhiên lúc này lượng kiến thức đã rấtnhiều, đòi hỏi cô trò đều phải phát huy nhiệt tình, tâm huyết ( khoảng 70 tiết)
- Giai đoạn về đích- Giai đoạn này cũng sẽ chia thành các chặng:
+ Học kì I lớp 12, khoảng 17 tuần x 3 buổi x 3 tiết = 153 tiết, tiếp tục bổ sung kiếnthức và tăng cường thực hành
+ Đầu học kì II, khoảng 4-5 tuần x 2 buổi x 3 tiết = 30 tiết(Thường thì giai đoạnnày giáo viên bồi dưỡng mới được tính thù lao), rà soát lại chương trình ôn, chuẩn
bị về đích
Tổng cộng thời gian bồi dưỡng của cả quá trình khoảng 500 tiết Tuy không phải
là nhiều so với khối lượng kiến thức phải bồi dưỡng nhưng đủ để gây một áp lựckhá nặng nề, nhất là về mặt thời gian và công việc đối với cả cô và trò
Kinh nghiệm rút ra về thời gian bồi dưỡng là :
Không chờ đến đầu học kì II lớp 12 (giai đoạn có tính tiết thù lao) mới bồi dưỡng mà phải bắt đầu ngay từ đầu học kì II năm lớp 10, sớm nhất có thể, liên thông suốt cả 3 năm học
Thời gian linh hoạt, cho học sinh tự sắp xếp, không gò bó học sinh, nhưng phải bảo đảm ưu tiên cho thời gian bồi dưỡng học sinh giỏi.
2.2.3 Địa điểm bồi dưỡng:
Trang 8Địa điểm bồi dưỡng không nhất thiết phải là trong lớp học Nơi phù hợp nhất
là khung cảnh ngoài trời, nơi thoáng mát như dưới bóng cây sân trường, trong côngviên Giáo viên nên linh hoạt thay đổi điểm bồi dưỡng để tạo sự hứng thú và thoảimái cho học sinh
2.2.4 Nội dung, chương trình và cách thức bồi dưỡng :
khối, lớp, về từng mảng kiến thức theo số tiết quy định nhất định và nhất thiết phảibồi dưỡng theo quy trình từ thấp đến cao, từ dễ đến khó để các em HS bắt nhịp dần Xác định rõ trọng tâm kiến thức giảng dạy cho từng khối lớp để tránh trùng lặp.Chương trình bồi dưỡng cần có sự liên thông trong suốt 3 năm liền (từ lớp 10 đếnlớp 12 )
nhận riêng Vì lẽ đó, bên cạnh những cách thức bồi dưỡng đã trở thành truyềnthống, SKKN cũng đề xuất một số cách thức mới, hiệu quả cho công tác bồi dưỡngHSG Văn
Về nội dung, chương trình và cách thức bồi dưỡng, chúng tôi xin trình bày ởchương III
CHƯƠNG 3 NỘI DUNG, CHƯƠNG TRÌNH VÀ CÁCH THỨC BỒI DƯỠNG
NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG CÔNG TÁC BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI NGỮ VĂN THPT
3.1 MỤC TIÊU, NHIỆM VỤ
Chúng tôi cho rằng việc dạy HSG phải luôn thực hiện được mục tiêu giáo
dục-đó là mục tiêu về kiến thức, kỹ năng, về tư tưởng tình cảm Quá trình bồi dưỡnghọc sinh chúng ta đang chú trọng việc nâng cao kiến thức và kỹ năng, nghĩa làhướng tới giúp học sinh phát huy năng lực văn học (tiếp nhận và tạo lập) cụ thể họcsinh cần có được:
- Khả năng nhìn nhận, đánh giá đúng đắn, sâu sắc các vấn đề xã hội
- Khả năng nhận biết và lí giải được cái hay, cái đẹp của tác phẩm văn học mộtcách tinh tế, chính xác và có sức thuyết phục trong sự gắn bó giữa nội dung và hìnhthức nghệ thuật
- Chỉ ra được cái độc đáo, không lặp lại của tác phẩm được cảm nhận
- Có những nhận xét, đánh giá mang màu sắc cá nhân, độc đáo, mới mẻ của ngườiviết
- Có kĩ năng viết bài văn hay
Như vậy có thể thấy rằng quá trình bồi dưỡng HSG sẽ là quá trình tổng hoà
các yếu tố nội dung, chương trình và cách thức bồi dưỡng gồm cung cấp kiến thức, hướng dẫn tự học và rèn luyện kỹ năng
Trang 93.2 XÂY DỰNG NỘI DUNG, CHƯƠNG TRÌNH BỒI DƯỠNG
Để thực hiện mục tiêu bồi dưỡng HSG nói chung và bồi dưỡng HSG Ngữ văn nói riêng, chúng ta gặp một số khó khăn lớn- đó là Bộ Giáo dục và Đào tạo chưathể xây dựng một chương trình giáo dục đặc biệt dành cho HSG, tài năng ở tất cảcác môn học trong đó có môn Ngữ văn Vụ THPT có chăng mới chỉ ban hành Tàiliệu trong Hội nghị tập huấn giảng dạy dành cho cán bộ chỉ đạo hoặc một số ít giáoviên có học sinh chuẩn bị tham gia kì thi HSG Quốc gia Thành thử để bồi dưỡngHSG, mỗi trường, mỗi Tổ bộ môn, mỗi GV lại xây dựng một chương trình riêngnên khó cho công tác bồi dưỡng cũng như khó thống nhất trong một số tiêu chí lựachọn, đánh giá HSG
Vậy Bộ Giáo dục và Đào tạo cần xây dựng một chương trình giáo dục đặc biệtdành cho HSG, tài năng Chương trình này cần xây dựng theo quan điểm phát triển,được bổ sung, điều chỉnh theo sự phát triển của khoa học và phù hợp với nhu cầuphát triển của đất nước Xây dựng chương trình ngoài các chuyên gia đầu ngànhcòn cần sự đóng góp của các giáo viên đã và đang bồi dưỡng HSG cấp tỉnh, cấpQuốc gia
Tuy nhiên, điều đó vẫn còn nằm trong mong mỏi của giáo viên, học sinh vàtrong khi chờ đợi một chương trình như thế, mỗi giáo viên trực tiếp tham gia bồidưỡng HSG cần tự nghiên cứu, học hỏi và dựa vào cơ sở thực tế để xây dựng mộtchương trình cụ thể, phù hợp
3.2.1 Về kiến thức
a Kiến thức xã hội
Kiến thức xã hội rộng vô cùng, chính vì thế mà sẽ không một giáo viên nàonên tham vọng sẽ cung cấp cho học sinh đủ kiến thức xã hội- dù chỉ là cơ bản Vậy chương trình nên giúp các em biết cấu trúc chung dàn ý của các dạng bàinghị luận về một tưởng đạo lí, một hiện tượng đời sống và nghị luận về một vấn đề
xã hội trong tác phẩm văn học ( chưa học, đã học), biết cách triển khai ý, cách lậpluận và tìm các phương thức biểu đạt cho bài văn nghị luận xã hội
Giáo viên có thể cung cấp các dẫn chứng trong thực tế, trong lịch sử để phục vụ tốtcho bài viết của học sinh trong quá trình làm bài
b Kiến thức văn học
Bao gồm:
- Kiến thức tác phẩm
- Kiến thức văn học sử
- Kiến thức lí luận văn học
- Kiến thức văn hoá tổng hợp
* Kiến thức tác phẩm: Rất nhiều, trong đó bắt buộc HS cần nắm kiến thức sách
giáo khoa, ngoài ra cần phải mở rộng kiến thức ngoài SGK
- Yêu cầu:
+ Chọn lọc : Tác phẩm đạt trình độ cổ điển
+ Hệ thống:
Theo văn học sử
Trang 10Toàn bộ tiểu thuyết
Toàn bộ Truyên Kiêu
- Nắm được vai trò và ý nghĩa của văn học sử
+ Hiểu sâu hơn tác phẩm ( tiếp nhận)
+ Viết dạng đề văn học sử tốt hơn ( tạo lập)
- Nắm được các dạng bài văn học sử
Trang 11+ Đặc sắc nội dung và nghệ thuật lớn
+ Vai trò và tác dụng
* Kiến thức lí luận văn học
- Nắm được vai trò và ý nghĩa của LLVH
+ Hiểu sâu hơn tác phẩm ( tiếp nhận)
+ Viết dạng đề LLVH tốt hơn ( tạo lập)
- Nắm được các nội dung LLVH cơ bản
+ Một số khái niệm/ thuật ngữ văn học cơ bản
+ Một số vấn đề LLVH cơ bản
- Nắm được yêu cầu
+ Nội dung cơ bản của khái niệm/ vấn đề LLVH
+ Vai trò và ý nghĩa của khái niệm/ vấn đề LLVH ấy đối với người học/ người đọc+ Vận dụng được trong tiếp nhận và tạo lập văn bản
* Một số vấn đề LLVH quan trọng
- Tác phẩm văn học: đặc trưng và cấu trúc
+ Đặc trưng : ngôn từ và lao động ngôn từ, tính đa nghĩa (polyphonie) và tính ổnđịnh (constant)
+ Cấu trúc: Nội dung và hình thức ( loại, thể…)
- Tiếp nhận và phân tích TPVH
+ Tiếp nhận và đọc-hiểu
+ Cảm nhận và phân tích
+ Những xu hướng cần tránh
- Các mối quan hệ trong văn học
+ Nội dung và hình thức, nhà văn- hiện thực cuộc sống và tác phẩm, dân tộc- cổđiển và hiện đại, tâm và tài…
- Vai trò và tác dụng của văn học
- Phong cách văn học: tác phẩm, tác giả…
* Kiến thức văn hoá tổng hợp
- Nắm được vai trò của kiến thức văn hoá
+ Hiểu sâu hơn tác phẩm văn học ( tiếp nhận)
+ Viết bài văn tốt hơn ( tạo lập)
- Nắm được các nội dung cơ bản
+ Một số khái niệm cơ bản của các ngành nghệ thuật
+ Một số kiến thức cơ bản về lịch sử, địa lí, phong tục
+ Những hiểu biết về chính trị và đời sống xã hội
- Nắm được yêu cầu
+ Nội dung cơ bản của khái niệm/ kiến thức văn hoá
+ Vai trò và ý nghĩa của khái niệm/ kiến thức ấy đối với người học/ người đọc+ Vận dụng được trong tiếp nhận và tạo lập văn bản
3.2.2 Về kĩ năng làm văn
- Tìm hiểu, phân tích đề
- Tìm ý, lập dàn ý
Trang 12- Viết văn: +Diễn đạt
+Trình bày
a Rèn luyện kĩ năng tìm hiểu, phân tích đề
Xét đến cùng, việc dạy HS làm bài, rèn luyện kỹ năng nghị luận văn học làmột trong những khâu quan trọng, ảnh hưởng quyết định đến kết quả thi HSG Đây
là khâu yếu nhất của HS (kĩ năng phân tích đề, lập dàn ý, dựng đoạn, liên kết đoạn,đưa dẫn chứng, phân tích dẫn chứng )
Trước hết, trong thời gian bồi dưỡng, giáo viên cần cho học sinh làm quen vớinhiều dạng đề thi HSG, đặc biệt là những dạng đề có cách diễn đạt có thể gây ngộ
nhận hoặc có thể hiểu yêu cầu đề không thấu đáo Chẳng hạn ở đề bài "Nét mới
lạ về hình tượng người lính qua bài Tây Tiến của Quang Dũng"
Học sinh khi phân tích đề đã nhận diện bản chất của đề rất khác nhau Một số em
cho rằng yêu cầu của đề là chỉ ra nét độc đáo (lạ) của hình tượng người lính trong
bài "Tây tiến" trong toàn bộ thơ ca Việt Nam viết về người lính Chỉ có một số ít làhiểu đúng và hiểu trúng yêu cầu đề là phải chỉ ra những nét độc đáo nhưng phải
"mới" (chứ không phải là " khác lạ") trong cách cảm nhận và lối thể hiện hình tượng
người lính của của QD Muốn đạt được yêu cầu đó, bài làm phải bám sát bài thơTây Tiến và những bài thơ viết về người lính trong thơ ca VN trước đó và cùngthời (chứ không lấy dẫn chứng về những bài thơ cùng viết về người lính ở cảnhững giai đoạn sau)
Sau khi đã nhận diện đúng yêu cầu đề, việc xác định thao tác nghị luận chỉ cầncủng cố và hệ thống lại Điều cần lưu ý với học sinh là dù đề thi HSG có yêu cầuhay không, học sinh vẫn phải vận dụng nhiều thao tác nghị luận khác nhau trongmột bài làm (Phân tích, giải thích, chứng minh, bình luận, so sánh ) Điều quantrọng là xác định thao tác nào là chính, thao tác nào là bổ trợ Nắm chắc yêu cầunày, học sinh sẽ có cơ sở để xây dựng hệ thống luận điểm hợp lý và khoa học chobài viết Thông thường, luận điểm chính của bài viết thường nằm ở những thao tácchính Đây cũng là trọng tâm của bài viết Những thao tác hỗ trợ thường gắn vớinhững ý phụ, ý bổ sung, giúp cho nội dung bài viết hoàn chỉnh, trọn vẹn
Trong bước này các em cũng xác định những kiến thức cần huy động và huy độngkiến thức để làm bài
b Rèn kĩ năng tìm ý, lập dàn ý
- Bước đầu tiên trong rèn kỹ năng lập dàn ý, học sinh phải lập dàn ý sơ lượctheo yêu cầu:
+ Đề xuất được hệ thống luận điểm sẽ triển khai trong bài viết;
+ Xác định mối quan hệ giữa các luận điểm, tầm quan trọng của mỗi luận điểmtrong việc thể hiện các yêu cầu của bài
+ Sắp xếp các luận điểm theo trình tự chặt chẽ, khoa học
- Để giúp học sinh thực hiện được yêu cầu trên, Gv cần hướng dẫn các em đặt
hệ thống câu hỏi và tự trả lời:
+ Câu hỏi tìm luận điểm: Yêu cầu trọng tâm của đề là gì? Vấn đề cần giải quyết cóthể triển khai ở những khía cạnh, phương diện nào?
