Phương pháp dạy các bài thực hành địa lý 9

Do đó HS phải th-òng xuyên tiếp xúc với các dạng bài tập thực hành nh-: Bảng số liệu, biểu đồ, bản đồ, l-ợc đồ… Vậy làm thế nào để giúp cho HS có đ-ợc những kĩ năng cơ bản để có thể thực

Mục lục

Nội dung Trang

Lời nói đầu………

Phần V: bài học kinh nghiệm………

Phần VI: những vấn đề còn bỏ ngỏ và điều kiện thực hiện thực

4…

4 5 5 7 10

11

18 19 20 21 22

Lời nói đầu

Sau một thời gian giảng dạy ch-ơng trình Địa lí

9, tôi nhận thấycó nhiều vấn đề đặt ra xoay quanh

việc dạy và học bộ môn Đó là làm thế nào để biến

những kiến thức trong SGK thành nhận thức của HS?

Làm thế nào để các em tiếp xúc với sách mới, ph-ơng

pháp dạy học mới một cách tự tin, đầy hứng khởi?

Riêng môn Địa lí 9 đã có rất nhiều đổi mới cả về

ph-ơng pháp và hình thức dạy học Đặc biệt là những

bài học thực hành trong SGK Do đó HS phải th-òng

xuyên tiếp xúc với các dạng bài tập thực hành nh-:

Bảng số liệu, biểu đồ, bản đồ, l-ợc đồ…

Vậy làm thế nào để giúp cho HS có đ-ợc những kĩ

năng cơ bản để có thể thực hiện các dạng bài tập

thực hành một cách có hiệu quả, GV cũng có đ-ợc

ph-ơng pháp giảng dạy thích hợp nhất với những tiết

dạy thực hành Địa lí 9? Đó là một câu hỏi làm tôi

luôn trăn trở trong suốt quá trình giảng dạy bộ

môn

Từ yêu cầu thực tế đó, qua quá trình giảng dạy,

tích luỹ kiến thức, tôi mạnh dạn viết đề tài sáng

kiến kinh nghiệm: Ph-ơng pháp dạy các bài học thực

hành Địa lí 9 Với mục đích giúp các em HS có thể

học tốt hơn bộ môn, đồng thời nếu có thể, cũng mong

rằng đây sẽ là một tài liệu tham khảo cho các bạn

đồng nghiệp khi giảng dạy môn địa lí

Tuy nhiên, do khuôn khổ và điều kiện nhỏ hẹp,

chắc chắn sẽ còn nhiều thiếu sót Kính mong sự góp

ý bổ sung của các bạn đồng nghiệp và các bạn đọc

xa gần để đề tài Sáng kiến kinh nghiệm này ngày

càng đầy đủ hơn, khoa học hơn

Tác giả

Phần I - Đặt vấn đề

A- Lí do chọn đề tài

1 Cơ sở lí luận

Xuất phát từ nguyên lí: Học đi đôi với hành,

lí luận gắn liền với thực tiễn, nhà tr-ờng gắn liền

với xã hội Vì vậy trong dạy học nói chung và trong

giảng dạy Địa lí ở THCS nói riêng, việc dạy học lí

thuyết và thực hành luôn đi đôi với nhau Nếu chỉ học

lí thuyết hoặc chủ yếu học lí thuyết, ng-ời học sẽ

không thể hiểu một cách cặn kẽ, rõ ràng các nội dung

bài học, thậm chí bỡ ngỡ tr-ớc các vấn đề thực tế

Trong Luật giỏo dục, điều 28.2 đó ghi: “Phương phỏp giỏo dục phổ thụng

phải phỏt huy tớnh tớch cực, tự giỏc, chủ động, sỏng tạo của học sinh, phự hợp

với đặc điểm của từng lớp học, mụn học, bồi dưỡng phương phỏp tự học, rốn

luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tỏc động đến tỡnh cảm, đem

vấn đề địa lí mà chỉ nắm bắt lí thuyết, ch-a có các

kĩ năng thực hành thì ng-ời học mới chỉ tìm hiểu và

nắm bắt đ-ợc một phần nội dung bài học Mà mục đích

dạy học hiện nay là rất cần thiết các kĩ năng thực

hành, thậm chí tăng c-ờng các bài học thực hành để

khắc phục tình trạng lí thuyết suông Mà với bộ môn

địa lí trong nhà tr-ờng THCS, đó là điều tất yếu Là

một GV bộ môn, sau một thời gian làm công tác giảng

dạy, bản thân tôi luôn khao khát: Làm thế nào để có

đ-ợc những giờ học đạt kết quả cao, đặc biệt là việc

dạy các bài học thực hành địa lí 9 Đây là nội dung

thực hành quan trọng, có tính chất tổng kết giữa kiến

thức lí thuyết và các kĩ năng thực hành, qua đó giúp

HS nắm bắt nội dung các bài học một cách sâu sắc hơn

Ngoài ra, ph-ơng pháp của đề tài này có thể áp dụng

sáng tạo cho việc giảng dạy các bài học thực hành của

các khối lớp 6,7,8

2 Cơ sở thực tiễn

Xuất phát từ mục tiêu đào tạo của tr-ờng THCS

Phù Cừ – một tr-ờng chất l-ợng cao của Huyện: Đào

tạo những học sinh giỏi toàn diện Tuy nhiên, qua

thực tế quá trình giảng dạy tôi nhận thấy: Có những

tiết học thực hành địa lí, HS thực hiện rất tốt, đạt

các yêu cầu cả về kĩ năng và kiến thức của bài học

Nh-ng cũng có nhiều tiết dạy HS gặp không ít khó

khăn, bỡ ngỡ khi giải quyết các bài tập thực hành

Đặc biệt, trong các bài học thực hành, có nhiều nội

dung khó, đòi hỏi sự tổng hợp về kiến thức, kĩ năng

không chỉ ở riêng bộ môn mà là sự tích hợp cả ở các

bộ môn khác nh- Toán, Sinh học, Hóa học… Vì vậy mà

nhiều học sinh đã gặp không ít khó khăn khi giải

quyết các dạng bài tập này Đối với một tr-ờng chất

l-ợng cao của Huyện nhà nh- Tr-ờng THCS Phù Cừ, đối

t-ợng học sinh là Khá, Giỏi mà với một số các bài

học thực hành, nhiều học sinh còn gặp không ít khó

khăn thì chắc chắn với các đối t-ợng học sinh có học

lực Trung bình trở xuống sẽ rất khó hoặc có khi là

không thể thực hiện Vậy nguyên nhân do đâu? Làm thế

nào để các em có đ-ợc ph-ơng pháp học tốt nhất đối

với các bài học thực hành? Đây là khao khát, là -ớc

vọng cháy bỏng không chỉ riêng tôi mà của mỗi giáo

viên khi giảng dạy bộ môn Địa lí, đặc biệt là với bộ

môn Địa lí 9

3 Kết luận

Từ những lí do trên cho thấy việc chọn đề tài

này là một vấn đề cần thiết, thực tế trong quá trình

giảng dạy và học tập bộ môn địa lí 9 Nó đáp ứng

đ-ợc một phần yêu cầu dạy và học theo ph-ơng pháp

mới, ch-ơng trình mới hiện nay Vì vậy, tôi mạnh dạn

tiến hành nghiên cứu và viết đề tài SKKN “Ph-ơng pháp

dạy các bài tập thực hành địa lí 9”

B- Mục đích của đề tài

- Tìm ra những ph-ơng pháp hay nhất, hữu hiệu

nhất cho việc dạy các bài học thực hành Địa lí 9 nói

riêng và bộ môn địa lí trong nhà tr-ờng THCS nói

chung

- Góp phần làm thay đổi chất l-ợng giờ dạy của

bộ môn Địa lí theo h-ớng tích cực, làm cơ sở cho

việc xây dựng ph-ơng pháp dạy học môn Địa lí ở

tr-ờng THCS

- Ngoài ra đây cũng là tài liệu tham khảo hữu

ích cho GV khi dạy học Địa lí ở THCS, đặc biệt là

trong việc bồi d-ỡng HS khá, giỏi

C- đối t-ợng nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu

- Nội dung của các bài dạy thực hành địa lí 9 và

các khối lớp khác

- Các ph-ơng pháp, các kĩ thuật dạy học tích

cực

- Quan điểm đổi mới về ph-ơng pháp dạy học địa

lí và quan điểm chỉ đạo của ngành giáo dục địa

ph-ơng

- HS các khối lớp, đặc biệt là HS khối lớp 9

Tr-ờng THCS Phù Cừ

- Hệ thống SGK, SGV, các sách h-ớng dẫn, sách

tham khảo về bộ môn Địa lí

D- Ph-ơng pháp , kế hoạch nghiên cứu

1 Ph-ơng pháp nghiên cứu

1.1 Ph-ơng pháp điều tra, khảo sát

Là ph-ơng pháp khảo sát một số l-ợng lớn, ở một

hay nhiều khu vực, vào một hay nhiều thời điểm, nhằm

thu thập rộng rãi các số liệu, hiện t-ợng để từ đó

phát hiện các vấn đề cần giải quyết, xác định tính

phổ biến, nguyên nhân, chuẩn bị cho các nghiên cứu

tiếp theo

1.2 Ph-ơng pháp trắc nghiệm

Là ph-ơng pháp điều tra trên cơ sở tr-ng cầu ý

kiến các đối t-ợng nghiên cứu thông qua một hệ thống

câu hỏi

1.3 Ph-ơng pháp thực nghiệm

Là ph-ơng pháp thu nhận thông tin về sự thay đổi

số l-ợng, chất l-ợng trong nhận thức và hành vi của

các đối t-ợng giáo dục do nhà khoa học tác động đến

chúng bằng một số tác nhân điều khiển và đã đ-ợc

kiểm tra

Ngoài ra, trong quá trình nghiên cứu với khoảng

thời gian nghiên cứu kéo dài trong gần một năm học,

tác giả cũng linh hoạt sử dụng một số ph-ơng pháp

nghiên cứu khác phù hợp với một vài nội dung, yêu

cầu của đề tài

2 Kế hoạch nghiên cứu

- Đăng kí đề tài: Đầu năm học 2012 - 2013 theo kế

hoạch của BGH và Tổ chuyên môn triển khai

- Tiến hành nghiên cứu:

1 Về mục đích yêu cầu

Nếu nh- trong ch-ơng trình SGK Địa lí 8, HS đã

đ-ợc nghiên cứu về các đặc điểm Địa lí tự nhiên Việt

Nam thì ch-ơng trình SGK địa lí 9 tập trung chủ yếu

vào việc tìm hiểu các đặc điểm về Địa lí Dân c- và

Địa lí kinh tế - xã hội của Việt Nam Do đó một yêu

cầu vô cùng quan trọng là GV phải th-ờng xuyên cập

nhật các thông tin về dân số, kinh tế - xã hội trong

và ngoài n-ớc để kịp thời đáp ứng nh- cầu dạy và học

đó việc tìm hiểu và thực hiện tốt các yêu cầu cảu

bài thực hành là rất cần thiết và quan trọng

2 Các nội dung cụ thể

a Kênh hình

Bao gồm các l-ợc đồ, bản đồ, biểu đồ và hệ thống

tranh ảnh trong SGK và tham khảo

b Kênh chữ

Bao gồm các bảng số liệu, các nội dung câu hỏi,

bài tập trong các bài thực hnà

c Các nội dung của bài thực hành địa lí

- Viết báo cáo…

3 Thực trạng vấn đề nghiên cứu

Ngay sau khi đăng kí đề tài nghiên cứu, tác giả

đã lên kế hoạch khảo sát, điều tra các đối t-ợng

nghiên cứu, thực trạng việc dạy và học các bài học

thực hành môn Địa lí tại Tr-ờng THCS Phù Cừ d-ới

dạng các câu hỏi trắc nghiệm Cụ thể là:

a Điều tra về thực trạng việc học các bài học

Làm bài tập thực hành địa

lí bằng cách

Làm bài tập thực hành địa

lí theo gợi

Lớp địa lí dựa vào STK ý của GV

* Đánh giá kết quả điều tra:

Qua kết quả điều tra cho thấy đa số các em HS

ch-a tự thực hiện tốt các bài tập thực hành địa lí

Phần nhiều các em đều dựa vào các loại sách tham

khảo hoặc phải có sự h-ớng dẫn của GV mới thực hiện

đ-ợc các bài tập thực hành này Qua trao đổi, các em

hành địa lí, tôi đã tiến hành điều tra d-ới dạng câu hỏi

trắc nghiệm đối với các em HS khối 9 Tr-ờng THCS Phù Cừ

Cụ thể là:

* Câu hỏi điều tra: Trong các kĩ năng làm một bài

tập thực hành địa lí, em thấy khó nhất là kĩ năng nào?

*Kết quả: Trong tổ số 87 phiếu thu về (1 HS nghỉ

học do ốm) tôi nhận đ-ợc kết quả cụ thể là:

*Đánh giá kết quả điều tra:

Qua điều tra cho thấy: đa phần các em còn thiếu

nhiều kĩ năng quan trọng trong việc thực hiện các

bài tập, bài học thực hành địa lí 9 nh- KN đọc l-ợc

nhận xét, đánh giá các đối t-ợng địa lí sau vẽ biểu

đồ Đây rõ ràng là một lỗ hổng lớn trong việc dạy và

học đối với bộ môn địa lí, nhất là địa lí 9

B- Ph-ơng pháp dạy các bài tập thực hành Địa lí 9

I- Dạng bài tập cần sử dụng bản đồ, l-ợc đồ, biểu

đồ

Đây là dạng bài tập thực hành khá phổ biến trong

ch-ơng trình SGK Địa lí 9 Đối với HS, nếu GV không

h-ớng dẫn cụ thể sẽ dẫn đến việc HS không hiểu cách

làm, thực hiện không đúng quy trình của một bài tập

thực hành, đặc biệt là các kĩ năng về bản đồ, biểu

đồ Bởi vậy, với dạng bài tập này cần tiến hành tuần

tự nh- sau:

1 Cho HS tiếp xúc với bài tập

từ đó định h-ớng cách làm và chuẩn bị huy động

những kiến thức, kĩ năng cần có để hoàn thành bài

tập

loại Bản đồ, l-ợc đồ, biểu đồ hoặc dựa vào các Bản

đồ, l-ợc đồ, biểu đồ đã có trong bài học để hoàn

thành một yêu cầu về nội dung kiến thức

bài tập Đặt câu hỏi để tìm yêu cầu bài tập (Bài tập

yêu cầu chúng ta phải làm gì?)

Từ đó định h-ớng cách làm qua những câu hỏi gợi

ý:

- Cần phải có những kiến thức, kĩ năng gì để thực

hiện?

- Những kiến thức đó thuộc bài học nào?

2 Cho HS tiếp xúc với kênh hình

thiết, các đối t-ợng liên quan đến nội dung bài tập

Qua đó rèn các kĩ năng địa lí: Quan sát, đọc số

liệu, phân tích, tính toán các số liệu, kĩ năng bản

đồ, biểu đồ

địa lí trên kênh hình, từ đó xác định nội dung kiến

thức cần tìm

xác định các đối t-ợng địa lí liên quan, tìm ra các

đặc điểm của chúng: đặc điểm phân bố, đặc điểm phát

triển, quy mô phát triển, tiềm năng kinh tế, đặc

điểm tự nhiên và kinh tế - xã hội,…

3 Hoàn chỉnh nội dung bài tập

rèn các kĩ năng Quan sát - Đọc - Hiểu - Viết - Trình

bày

ra kết luận, chỉ ra các nguyên nhân, quá trình phát

triển, kết quả

quả phân tích ở trên, vận dụng các kiến thức đã học,

hoàn chỉnh nội dung kiến thức theo yêu cầu của câu

hỏi

II- Dạng bài tập có phân tích bảng số liệu để vẽ biểu đồ

1 Cho HS tiếp xúc với bài tập

từ đó định h-ớng cách làm

số liệu thống kê về các đặc điểm của đối t-ợng địa lí

hoặc dựa vào các bảng số liệu thống kê đã có trong bài

hcọ tr-ớc đó

sát kĩ bảng số liệu, định h-ớng về nội dung kiến thức

và các kĩ năng cần có để chuẩn bị cho các b-ớc tiếp

theo

2 Cho HS phân tích bảng số liệu

- Mục đích: HS thấy đ-ợc nội dung, các thông tin

đ-ợc thể hiện trong bảng số liệu Định h-ớng cho các

b-ớc làm tiếp theo

số (lớn nhất, nhỏ nhất), phân loại các số liệu

hoặc làm tại chỗ) Tuỳ theo bài tập, GV có thể h-ớng

dẫn HS tiến hành vẽ biểu đồ sao cho thích hợp để

biểu diễn một cách hợp lí nhất các số liệu đã cho và

thể hiện rõ nhất yêu cầu của đề bài Trong nội dung

này, GV cần h-ớng dẫn để HS nhận dạng các bài tập để

từ đó áp dụng vẽ dạng biểu đồ thích hợp nhất để thẻ

hiện phù hợp các loại số liệu đã cho Cụ thể là:

+ Với dạng số liệu tuyệt đối: HS cần thể hiện

trên biểu đồ hình cột

+ Với dạng số liệu t-ơng đối (đã quy đổi tỉ lệ %):

HS cần thể hiện trên biểu đồ hình tròn

+ Với dạng số liệu t-ơng đối nh-ng giới hạn trong 2

đến 3 năm: HS cần biểu diễn trên biểu đồ cột chồng

+ Với dạng số liệu t-ơng đối nh-ng giới hạn ở nhiều

năm liên tiếp (th-ờng là một chuỗi các năm liên tục): HS

cần biểu diễn trên biểu đồ miền

+ Nếu các số liệu đã cho là số liêu tuyệt đối nh-ng

ở hai giai đoạn khác nhau của cùng một tập hợp đối

t-ợng, để qua đó thấy đ-ợc sự thay đổi về quy mô, độ

lớn… của năm sau so với năm tr-ớc: HS cần quy đổi về số

liệu t-ơng đối, biểu diễn trên biểu đồ hình tròn nh-ng

có các bán kính khác nhau

+ Nếu bài tập yêu cầu vẽ biểu đồ thể hiện sự thay

đổi theo chiều h-ớng tăng dần qua các năm (tốc độ tăng

tr-ởng…): HS nên chọn biểu đồ đ-ờng biểu diễn

+ Nếu bài tập yêu cầu biểu diễn cùng trên một biểu

đồ hai đối t-ợng khác nhau và khác nhau cả về đại l-ợng,

đơn vị… : HS cần quy đổi về một dạng đại l-ợng, đơn vị

t-ơng ứng, rồi biểu diễn trên cùng một hệ trục tọa độ có

2 trục tung thể hiện 2 đối t-ợng địa lí đó

biểu đồ để thực hiện

tỉ lệ ở cột trục tung (theo các số liệu lớn – nhỏ

nhất có trong bảng số liệu), cột trục hoành ghi các

thông số về thời gian, địa điểm Tuỳ theo yêu cầu

của đề bài mà cần biểu diễn trên biểu đồ cột đơn,

cột kề, cột chồng, thanh ngang Sau đó kẻ các cột

t-ơng ứng với tỉ lệ của cột trục tung và theo các số

liệu đã có

quy đổi các số liệu sang số liệu t-ơng đối rồi mới

tiến hành vẽ biểu đồ Vẽ hình tròn, tính góc ở tâm,

biểu diễn bắt đầu từ “Tia 12 giờ”, đúng với thứ tự

(trong bảng số liệu) đến hết, theo chiều kim đồng

hồ, đánh kí hiệu, ghi chú, ghi tên biểu đồ (Dựa theo

yêu cầu của bài tập)

tỉ lệ t-ơng đối, kẻ các trục tung, hoành t-ơng ứng

với 100% và các mốc thời gian Vẽ các miền theo thứ

tự nhất định sao cho có ý nghĩa nhất, các đại l-ợng

biểu thị phải nối tiêp trên trục tung Thông th-ờng

vẽ các đ-ờng phân chia các miền theo một thứ tự

trong bảng số liệu và bắt đầu từ gốc tọa độ đến hết

Có kí hiệu, ghi chú và tên biểu đồ

trị số, danh số Khi vẽ giống nh- cột đơn nh-ng cần

biểu diễn các số liệu lần l-ợt trên một cột Sau đó

ghi kí hiệu, ghi chú các đối t-ợng trên một cột và

ghi tên biểu đồ

đồ cột đơn nh-ng chỉ khác là trục tung bị xoay thành

trục hoành, còn trục hoành lại xoay thành trục tung,

kéo theo sự thay đổi về các giá trị về trị số và

danh số trên các trục

trục toạ độ, quy đổi các số liệu (nếu cần theo yêu

cầu câu hỏi), lấy số liệu gốc, tiến hành vẽ các

đ-ờng theo tỉ lệ đã có, theo các năm, theo các loại

đối t-ợng đã cho Có ghi chú chính xác, có tên biểu

đồ

+ Biểu đồ Kết hợp cột và đ-ờng: Để biểu diễn hai

hay nhiều đối t-ợng trên một biểu đồ Kẻ trục toạ độ

nh-ng có hai trục tung để biểu diễn hai hay nhiều

đối t-ợng khác nhau Các trị số yêu cầu cần t-ơng

ứng về tỉ lệ trên các cột trục tung, sau đó biểu

diễn các cột và đ-òng theo các số liệu đã cho

4 Nhận xét biểu đồ

Sau khi đã vẽ biểu đồ, cần có ý kiến nhận xét,

đánh giá về các đối t-ợng biểu diễn trên biểu đồ

- Mục đích: Nhằm đánh giá, so sánh, đối chiếu về

các đối t-ợng địa lí đã đ-ợc biểu diễn trên biểu đồ

Qua đó tổng hợp các kiến thức đã đ-ợc học, thấy đ-ợc

mối liên hệ giữa các đối t-ợng đó Rèn kĩ năng t-

duy, tổng hợp, đánh giá, nhận xét về các sự vật hiện

t-ợng địa lí

- Nội dung: Là các đối t-ợng địa lí, các số

liệu, hình vẽ trên biểu đồ

- Ph-ơng pháp: Nhận xét những biểu hiện của các

đối t-ợng địa lí trên biểu đồ (hoặc qua bảng số

liệu) Từ đó giải thích nguyên nhân, tổng hợp lại

các kiến thức

Do đặc điểm của các bài học thực hành Địa lí 9

là luôn sử dụng bảng số liệu, các bản đồ, l-ợc đồ

(kênh hình) nên khi dạy các bài học này, GV cần chú

ý một số công đoạn sau:

1 Chuẩn bị ở nhà

GV nêu những yêu cầu để HS chuẩn bị ở nhà: tập

phân tích kênh hình, nắm rõ yêu cầu bài tập, tìm

những t- liệu tham khảo, nội dung kiến thức có liên

quan

2 Cho HS tiếp xúc với bài tập

Với mỗi bài học thực hành nói chung và các bài

tập thực hành nói riêng, GV cần cho HS tiếp xúc với

bài tập để qua đó HS định h-ớng cho bài làm, chuẩn

bị tốt cho những b-ớc tiếp theo

3 Cho HS tiếp xúc với kênh hình

Kênh hình luôn là yếu tố quan trọng, cần thiết

cho mỗi bài học thực hành địa lí, đặc biệt là địa lí

9 Bởi vậy, GV cần h-ớng dẫn HS tìm hiểu, phân tích

kênh hình, tìm những đặc điểm địa lí, ph-ơng h-ớng

làm bài, tổng hợp kiến thức, hoàn thành mục tiêu,

yêu cầu của bài học

4 Hoàn thành nội dung bài tập

Đây là công đoạn quan trọng nhất của việc dạy

các bài học thực hành địa lí Sau khi đã phân tích

các đặc điểm của kênh hình, chuẩn bị tốt những đơn

vị kiến thức cần có của bài để hoàn thành các yêu

cầu của bài tập (vẽ biểu đồ, nhận xét biểu đồ, trả

lời các câu hỏi có liên quan)

1 Các bài soạn - giảng thực nghiệm

Sau một thời gian tìm hiểu, nghiên cứu về việc “Dạy

các bài học thực hành địa lí 9“, tôi đã áp dụng ph-ơng

pháp nghiên cứu vào những bài giảng cụ thể tại tr-ờng

THCS Phù Cừ và b-ớc đầu đã thu đ-ợc những thành công

Trong năm học qua, tôi đã áp dụng ph-ơng pháp này ở một

số bài dạy, tiết dạy và thực tế đã đạt hiệu quả cao

Trong khuôn khổ của đề tài này, tôi chỉ đ-a ra hai bài

soạn - giảng tiêu biểu về Ph-ơng pháp dạy các bài học

thực hành địa lí 9 Cụ thể là:

Bài soạn - giảng thứ nhất

Ngày soạn: 30/10/2012