skkn phương pháp dạy học bài thực hành địa lí lớp 12 theo định hướng phát triển năng lực học sinh

Một trong những biện pháp quan trọng đối với giáo viên và học sinh khi dạy và học Địa lí là phải đổi mới phương pháp dạy học bài thực hành, trong đó có bài thực hành Địa lí 12 theo định

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐỒNG NAI

Đơn vị trường THPT Xuân Mỹ

Mã số:

(Do HĐKH Sở GD&ĐT ghi) SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM “PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BÀI THỰC HÀNH ĐỊA LÍ LỚP 12 THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH” Người thực hiện: Nguyễn Thị Xuân Quỳnh Lĩnh vực nghiên cứu: - Quản lý giáo dục 

- Phương pháp dạy học bộ môn: 

- Lĩnh vực khác: 

Có đính kèm: Các sản phẩm không thể hiện trong bản in SKKN

 Mô hình  Đĩa CD (DVD)  Phim ảnh  Hiện vật khác

(các phim, ảnh, sản phẩm phần mềm)

Năm học: 2014 - 2015

SƠ LƯỢC LÝ LỊCH KHOA HỌC

I THÔNG TIN CHUNG VỀ CÁ NHÂN

1 Họ và tên: Nguyễn Thị Xuân Quỳnh

2 Năm sinh: 06 - 07 -1979

3 Nam, nữ: Nữ

4 Địa chỉ: Long Giao - Cẩm Mỹ - Đồng Nai

5 Điện thoại: (CQ)/0613 790113, ĐTDĐ: 0914218081

6 Fax: E-mail: khanh_quynh79@yahoo.com

7 Chức vụ: Tổ trưởng chuyên môn

8 Đơn vị công tác: Trường THPT Xuân Mỹ

II TRÌNH ĐỘ ĐÀO TẠO

- Học vị (hoặc trình độ chuyên môn, nghiệp vụ) cao nhất: Thạc sỹ

- Năm nhận bằng: 2009

- Chuyên ngành đào tạo: Thạc sỹ Lí luận và phương pháp dạy học Địa lí

III KINH NGHIỆM KHOA HỌC

- Lĩnh vực chuyên môn có kinh nghiệm: Giảng dạy

- Số năm có kinh nghiệm: 13 năm

- Các sáng kiến kinh nghiệm đã có trong 5 năm gần đây: Phương pháp sử dụng bảng kiến thức trong dạy học Địa lí 10

MỤC LỤC

Trang

Tên đề tài 4

I LÝ DO CHỌN Đề TÀI 4

II CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC 5

1 Khái niệm năng lực……… 5

2 Bài thực hành Địa lí 5

3 Ý nghĩa của bài thực hành Địa lí 5

3.1 Hình thành, rèn luyện kĩ năng Địa lí 5

3.2 Củng cố và vận dụng kiến thức 6

4 Lịch sử nghiên cứu 6

5 Tình hình thực tế của việc dạy học 6

6 Nhận thức của giáo viên về dạy học 7

7 Thực trạng sử dụng phương pháp của giáo viên về dạy học 7

III TỔ CHỨC THỰC HIỆN CÁC GIẢI PHÁP 8

3.1 HỆ THỐNG CÁC BÀI THỰC HÀNH ……….8

3.2 PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BÀI THỰC HÀNH ………14

3.3 GIÁO ÁN MINH HỌA ……… … 23

IV HIỆU QUẢ CỦA ĐỀ TÀI 28

V ĐỀ XUẤT, KHUYẾN NGHỊ 28

TÀI LIỆU THAM KHẢO 30

PHỤ LỤC……… 31

TÊN ĐỀ TÀI: “PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BÀI THỰC HÀNH ĐỊA LÍ LỚP 12 THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH”

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Cuộc cách mạng đổi mới phương pháp dạy học đã và đang thu hút được sự quan tâm, nhiệt tình hưởng ứng của đội ngũ giáo viên và cán bộ ngành giáo dục, bước đầu đã thu được những kết quả nhất định Theo như Luật giáo dục đã ghi mục đích của đổi mới là: “phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng cho học sinh phương pháp tự học, tự rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn…” Với phương hướng đổi mới phương pháp dạy học nói chung, dạy học Địa lí nói riêng, đòi hỏi người giáo viên không chỉ chú ý đến việc truyền thụ tri thức mà còn phải giúp người học có kĩ năng, năng lực hoạt động trong thực tiễn Một trong những biện pháp quan trọng đối với giáo viên và học sinh khi dạy và học Địa lí là phải đổi mới phương pháp dạy học bài thực hành, trong đó có bài thực hành Địa lí 12 theo định hướng phát triển năng lực học sinh Bài học thực hành Địa lí có vai trò quan trọng đối với việc giúp học sinh tiếp thu hoàn chỉnh và củng cố lại kiến thức lí thuyết Đặc biệt là hình thành cũng như rèn luyện

kĩ năng địa lí cho học sinh, giúp các em phát triển tư duy tốt Ngoài ra còn giúp hình thành ở người học các đức tính tốt của người lao động mới như: tính khoa học, chủ đông, sáng tạo

Chương trình và sách giáo khoa Địa lí lớp 12 THPT (ban cơ bản) gồm 4 phần: Địa

lí Tự nhiên Việt Nam, Địa lí Dân cư, Địa lí Kinh tế Việt Nam và Địa lí địa phương Với

số lượng bài thực hành tương đối nhiều, nội dung các bài thực hành phong phú Vì vậy, việc dạy học bài thực hành như thế nào để đem lại hiệu quả cao đó là vấn đề cấp thiết Thực tế, việc dạy học các bài thực hành Địa lí ở các trường phổ thông hiện nay đã bắt đầu có sự chuyển biến tích cực Tuy nhiên, vẫn còn tình trạng nhiều giáo viên biến bài thực hành thành bài dạy lí thuyết suông, nhiều giáo viên khi tiến hành dạy các bài thực hành còn nhiều lúng túng, thậm chí có giáo viên còn chưa chú trọng vai trò của bài thực hành… Vì vậy, hiệu quả trong các bài thực hành chưa cao

Việc tìm ra phương pháp dạy học bài thực hành như thế nào cho có hiệu quả, tạo điều kiện phát huy năng lực của học sinh, đó là nhiệm vụ quan trọng của giáo viên địa

lí Vì vậy, “Phương pháp dạy học bài thực hành Địa lí lớp 12 theo định hướng phát triển năng lực học sinh” là đề tài nghiên cứu của tôi

II CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BÀI THỰC HÀNH ĐỊA LÍ 12 THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH

1 Khái niệm năng lực

Năng lực là khả năng vận dụng những kiến thức, kinh nghiệm, kĩ năng, thái độ

và hứng thú để hành động một cách phù hợp và có hiệu quả trong các tình huống đa dạng của việc học tập và cuộc sống

3 Ý nghĩa của bài thực hành Địa lí

3.1 Hình thành, rèn luyện kĩ năng Địa lí và kĩ năng vận dụng kiến thức của học sinh

Trong nhà trường phổ thông hiện nay có 3 hình thức rèn luyện kĩ năng cho học sinh, đó là: Thông qua các bài thực hành, thông qua các bài tập cho học sinh tự làm ở nhà, thông qua việc quan sát, giáo viên thực hiện mẫu trong khi giảng dạy trên lớp ba hình thức này có tác dụng bổ sung, hỗ trợ cho nhau trong quá trình hình thành kĩ năng Nhưng hình thức chính, quan trọng và thuận lợi nhất là dạy kĩ năng thông qua các bài thực hành trên lớp Với hình thức này, giáo viên có thời gian dạy các kiến thức một cách chủ động Học sinh được nắm kĩ tương đối đầy đủ và có hệ thống

Các kĩ năng địa lí cần hình thành, củng cố và phát triển ở học sinh, đó là:

Kĩ năng quan sát, nhận xét, phân tích, tổng hợp, so sánh, đánh giá các sự vật, hiện tượng địa lí; sử dụng bản đồ, biểu đồ, đồ thị, lát cắt, số liệu thống kê, kĩ năng thu thập, xử lí, trình bày các thông tin địa lí; kĩ năng vận dụng kiến thức để giải thích các hiện tượng, các sự vật địa lí và giải quyết một số vấn đề của cuộc sống, sản xuất gần gũi

với học sinh trên cơ sở tư duy kinh tế, sinh thái, tư duy phê phán

Kĩ năng là một trong những phương tiện học sinh sử dụng để làm giàu thêm tri

thức của mình Nhờ có kĩ năng mà học sinh có thể khai thác các nguồn tri thức để làm

phong phú thêm kiến thức

3.2 Củng cố hoặc vận dụng kiến thức

Kiến thức của các bài thực hành cùng với kiến thức lí thuyết đã được học từ trước sẽ giúp cho người học nắm bài chắc chắn, hoàn chỉnh và có hệ thống Từ đó tạo cho các em sự hoàn thiện về kiến thức của bài học

5 Tình hình thực tế của việc dạy học bài thực hành Địa lí lớp 12 theo định hướng phát triển năng lực học sinh

Để đảm bảo cho việc đánh giá, chúng tôi tiến hành khảo sát điều tra các giáo viên trong trường THPT Xuân Mỹ và học sinh trường THPT Xuân Mỹ, Cẩm Mỹ, Đồng Nai

Thời gian khảo sát điều tra: trong năm học 2014 – 2015

Phương pháp điều tra:

- Điều tra bằng phiếu: lập mẫu phiếu điều tra nhằm thu thập ý kiến của giáo viên

và học sinh về những vấn đề cần khảo sát

- Quan sát, dự giờ một số giờ dạy trên lớp của giáo viên kết hợp với kết quả điều tra và kiểm tra chất lượng học tập của học sinh nhằm đánh giá hiệu quả của phương pháp dạy học bài thực hành Địa lí lớp 12 theo định hướng phát triển năng lực học sinh

- Phỏng vấn, trao đổi trực tiếp với một số giáo viên giảng dạy địa lí ở các trường THPT

6 Nhận thức của giáo viên về dạy học bài thực hành Địa lí lớp 12 theo định hướng phát triển năng lực học sinh

Nhìn chung các giáo viên Địa lí hiện nay đã nhận thức được tầm quan trọng của việc giảng dạy bài thực hành Vì vậy mà đa số giáo viên đã xác định được mục đích quan trọng nhất khi dạy các bài thực hành Địa lí đó là: Hình thành, rèn luyện kĩ năng địa lí và kĩ năng vận dụng kiến thức của học sinh

Qua điều tra giáo viên ở trường THPT Xuân Mỹ, có 3/4 giáo viên ( 75%) đã xác đinh được cụ thể mục đích của bài thực hành Địa lí là một bài học riêng cung cấp hoặc rèn luyện kĩ năng

Đối với số lượng và nội dung các bài thực hành Địa lí lớp 12 có 4/4 giáo viên (100%) khẳng định nội dung bài thực hành Địa lí đã bao quát tương đối đầy đủ các kĩ năng cần hình thành, rèn luyện cho học sinh và phù hợp với trình độ, năng lực của học sinh

7 Thực trạng sử dụng phương pháp của giáo viên về dạy học bài thực hành Địa lí lớp 12 theo định hướng phát triển năng lực học sinh

Qua phiếu điều tra giáo viên khi giảng dạy các bài thực hành, đa số giáo viên đã xác định được qui trình tiến hành của một bài dạy học thực hành Có 2/4 giáo viên (50%) khi được điều tra đã xác định qui trình thực hiện một bài thực hành gồm 5 bước Như vậy, còn 50% số giáo viên được điều tra vẫn còn lúng túng trong việc xác định cách thức thực hiện của bài thực hành Địa lí

Theo khảo sát điều tra cho thấy hình thức tổ chức dạy học với phương pháp dạy học bài thực hành Địa lí lớp 12 theo định hướng phát triển năng lực học sinh được giáo viên thường hay sử dụng là theo nhóm và toàn lớp Các giáo viên cho rằng: dạy học

theo nhóm sẽ phát huy tính tích cực, độc lập, sáng tạo của học sinh, phát triển năng lực, giúp học sinh có tinh thần hợp tác và phát triển tư duy Còn đối với hình thức dạy học toàn lớp thì giáo viên có thời gian hướng dẫn học sinh phương pháp dạy học bài thực hành Địa lí lớp 12 theo định hướng phát triển năng lực học sinh chi tiết hơn, giáo viên

dễ dàng quan sát và điều khiển lớp học, chủ động được thời gian trong các bước của

quá trình lên lớp

III TỔ CHỨC THỰC HIỆN CÁC GIẢI PHÁP

3.1 HỆ THỐNG CÁC BÀI THỰC HÀNH TRONG SÁCH GIÁO KHOA ĐỊA LÍ

có 5 bài, phần Địa lí địa phương có 2 bài

Bảng 2.1 Nội dung các bài thực hành trong sách giáo khoa Địa lí 12

A Địa lí tự nhiên Việt

số đảo và quần đảo

2 Điền vào lược đồ một số địa danh quan trọng

Bài 13 Đọc bản đồ địa hình, điền vào lược đồ trống một số dãy núi và đỉnh núi

1 Xác định vị trí của các dãy núi, đỉnh núi và dòng song trên bản đồ Địa lí tự nhiên Việt Nam (hoặc Atlat Địa lí tự nhiên Việt Nam)

2 Vẽ lược đồ trống Việt Nam, điền tên các dãy núi, đỉnh núi theo yêu cầu

B Địa lí dân cư Bài 19 Vẽ biểu đồ và

phân tích sự phân hóa về thu nhập bình quân theo đầu người giữa các vùng

1 Vẽ biểu đồ thể hiện thu nhập bình quân đầu người/tháng giữa các vùng nước ta (2004)

2 So sánh và nhận xét thu nhập bình quân đầu người/tháng giữa các vùng qua các năm

C Đia lí kinh tế Bài 23 Phân tích sự

chuyển dịch cơ cấu ngành trồng trọt

1 Cho bảng số liệu 23.1

a Hãy tính tốc độ tăng trưởng giá trị sản xuất ngành trồng trọt theo từng nhóm cây trồng

b Dựa vào số liệu vừa tính, hãy vẽ biểu đồ thể hiện tốc

độ tăng trưởng giá trị sản xuất của các nhóm cây trồng

c Nhận xét về mối quan hệ giữa tốc độ tăng trưởng và

sự thay đổi cơ cấu giá trị sản xuất của ngành trồng trọt

năm và cây công nghiệp hang năm trong thời gian từ

1975 – 2005

b Nhận xét mối quan hệ giữa sự thay đổi cơ cấu diện tích cây công nghiệp và sự thay đổi phân bố sản xuất cây công nghiệp

Bài 29 Vẽ biểu đồ, nhận xét và giải thích sự chuyển dịch cơ cấu công nghiệp

1 Vẽ biểu đồ thích hợp nhất thể hiện cơ cấu giá trị sản xuất công nghiệp phân theo thành phần kinh tế nước ta năm 1996 và 2005 Nhận xét

2 Cho bảng số liệu 29.2, nhận xét sự chuyển dịch cơ cấu giá trị sản xuất công nghiệp phân theo vùng lãnh thổ nước ta năm 1996 và

2005

3 Dựa vào hình 26.2 (hoặc Atlat Địa lí Việt Nam) và kiến thức đã học, giải thích tại sao Đông Nam Bộ là vùng có tỉ trọng giá trị sản xuất công nghiệp lớn nhất

cả nước?

Bài 34 Phân tích mối quan hệ giữa dân số với việc sản xuất lương thực

ở Đồng bằng sông Hồng

Cho bảng số liệu 34.1

1 Tính tốc độ tăng trưởng của các chỉ số trong bảng số liệu So sánh tốc độ tăng

trưởng của các chỉ số trên giữa Đồng bằng sông Hồng với cả nước

2 Tính tỉ trọng của Đồng bằng sông Hồng so với cả nước theo các chỉ số và nhận xét

3 Phân tích mối quan hệ giữa dân số với việc sản xuất lương thực ở Đồng bằng sông Hồng

4 Dựa vào kết quả phân tích, thử đề xuất các phương hướng giải quyết

Bài 38 So sánh về cây công nghiệp lâu năm và chăn nuôi gia súc lớn giữa vùng trung du và miền núi Bắc Bộ với Tây Nguyên

1 Cho bảng số liệu 38.1

a Vẽ biểu đồ thích hợp thể hiện diện tích gieo trồng cây công nghiệp lâu năm của cả nước, trung du và miền núi Bắc Bộ, Tây Nguyên năm

2005

b Nhận xét và giải thích sự giống nhau và khác nhau trong sản xuất cây công nghiệp giữa 2 vùng này

b Dựa vào bản đồ giáo khoa treo tường về nông – lâm – thủy sản (hoặc Atlat Địa lí Việt Nam) và kiến thức đã học, hãy giải thích các vấn đề theo yêu cầu Bài 40 Phân tích tình

hình phát triển công nghiệp ở Đông Nam Bộ

1 Dựa vào bảng số liệu 40.1

và các tài liệu hãy viết báo cáo ngắn về sự phát triển dầu khí ở Đông Nam Bộ

2 Cho bảng số liệu 40.2, vẽ biểu đồ thể hiện giá trị sản xuất công nghiệp phân theo thành phần kinh tế của Đông Nam Bộ năm 1995 và

tỉnh, thành phố (tiếp)

Xây dựng bản tổng hợp về địa lí tỉnh, thành phố theo các nội dung yêu cầu

3.1.2 Phân loại các bài thực hành Địa lí lớp 12

Dựa vào mục đích, yêu cầu và nội dung của các bài thực hành trong sách giáo khoa Địa lí lớp 12, phân ra thành các dạng sau:

Dạng 1: Dạng bài thực hành làm việc với bảng số liệu thống kê bao gồm: Chuyển bảng số liệu thành biểu đồ, tính toán , phân tích bảng số liệu theo một chủ đề và rút

ra các nhận xét

+ Bài 19 Vẽ biểu đồ và phân tích sự phân hóa về thu nhập bình quân theo đầu người giữa các vùng

+ Bài 23 Phân tích sự chuyển dịch cơ cấu ngành trồng trọt

+ Bài 29 Vẽ biểu đồ, nhận xét và giải thích sự chuyển dịch cơ cấu công nghiệp Bài tập 1, 2

+ Bài 34 Phân tích mối quan hệ giữa dân số với việc sản xuất lương thực ở Đồng bằng sông Hồng

+ Bài 38 So sánh về cây công nghiệp lâu năm và chăn nuôi gia súc lớn giữa vùng trung du và miền núi Bắc Bộ với Tây Nguyên

Bài tập 1a, 2a

+ Bài 40 Phân tích tình hình phát triển công nghiệp ở Đông Nam Bộ

+ Bài 44 Tìm hiểu địa lí tỉnh, thành phố

+ Bài 45 Tìm hiểu địa lí tỉnh, thành phố (tiếp)

Dạng 4: Dạng bài thực hành nhận xét và giải thích về một vấn đề Địa lí kinh tế

xã hội Việt Nam

+ Bài 38 So sánh về cây công nghiệp lâu năm và chăn nuôi gia súc lớn giữa vùng trung du và miền núi Bắc Bộ với Tây Nguyên

Bài tập 1b

Dạng 5: Dạng bài thực hành vẽ lược đồ lãnh thổ Việt Nam và điền vào lược đồ một số đối tượng địa lí theo yêu cầu

+ Bài 3 Vẽ lược đồ Việt Nam

+ Bài 13 Đọc bản đồ địa hình, điền vào lược đồ trống một số dãy núi và đỉnh núi

Bài tập 2

3.2 PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BÀI THỰC HÀNH ĐỊA LÍ 12

3.2.1 Phương pháp dạy học dạng bài thực hành vẽ biểu đồ từ bảng số liệu thống

kê, tính toán, phân tích bảng số liệu theo một chủ đề và rút ra các nhận xét

- Phương pháp dạy học dạng bài thực hành chuyển bảng số liệu thành biểu

+ Bước 4: Giáo viên trình bày cách vẽ biểu đồ

+ Bước 5: Giáo viên tổ chức cho học sinh tiến hành vẽ biểu đồ: chính xác, đẹp Gọi 1, 2 học sinh lên bảng vẽ mẫu

+ Bước 6: Giáo viên hướng dẫn cho học sinh dựa vào biểu đồ vừa vẽ kết hợp bảng số liệu rút ra nhận xét

+ Bước 7: Giáo viên kiểm tra nhận xét, đánh giá sửa những lỗi sai cho học sinh

dể các em rút kinh nghiệm

Ví dụ: Bài 29 Thực hành: Vẽ biểu đồ, nhận xét và giải thích sự chuyển dịch cơ cấu công nghiệp

Bài tập 1 Dựa vào bảng 29.1 trong sách giáo khoa, hãy vẽ biểu đồ thích hợp nhất thể hiện cơ cấu giá trị sản xuất công nghiệp phân theo thành phần kinh tế của nước ta năm 1996 và 2005 Nêu nhận xét

+ Bước 1 Xác định mục tiêu yêu cầu

Vẽ biểu đồ thích hợp nhất thể hiện cơ cấu giá trị sản xuất công nghiệp phân theo thành phần kinh tế của nước ta năm 1996 và 2005 Nêu nhận xét

+ Bước 2 Giáo viên hướng dẫn học sinh xử lí bảng số liệu và lựa chọn dạng biểu đồ thích hợp nhất

1 Xử lí bảng số liệu: Do yêu cầu vẽ biểu đồ thể hiện cơ cấu nên cần chuyển bảng số liệu tuyệt đối sang tương đối (%):

2 Bảng 2.2 Cơ cấu giá trị sản xuất công nghiệp phân theo thành phần kinh tế

+ Bước 3 Trình bày cách vẽ: vẽ biểu đồ hình tròn theo số liệu trên ( hai hình tròn có kích thước khác nhau thể hiện năm 1996 và 2005)

+ Bước 4 Giáo viên tổ chức cho học sinh tiến hành vẽ biểu đồ

1 Gọi 1 – 2 học sinh lên bảng vẽ mẫu

2 Giáo viên lưu ý cho học sinh: biểu đồ hình tròn lấy tia 12 h làm gốc và

chia theo chiều kim đồng hồ, cần có tên biểu đồ và bảng chú giải

Biểu đồ 2.1 Biểu đồ cơ cấu giá sản xuất công nghiệp phân theo thành phần kinh tế của nước ta năm 1996 và 2005

Năm 1996

Năm 2005 Nhà nước

Ngoài nhà nước

Khu vực có vốn đầu tư nước ngoài

+ Bước 5 Nhận xét

Giáo viên hướng dẫn cho học sinh dựa vào biểu đồ vừa vẽ được kết hợp với bảng

số liệu để nhận xét về sự thay đổi tỉ trọng của các thành phần kinh tế năm 2005 so với năm 1996: khu vực nào giảm, khu vực nào tăng?

+ Bước 6 Giáo viên kiểm tra đánh giá tiết học thực hành, nhận xét, sửa chữa chỗ sai, bổ sung

- Phương pháp dạy học dạng bài thực hành phân tích bảng số liệu theo một chủ đề

và rút ra các nhận xét

+ Bước 1: Đọc và xác định mục tiêu, yêu cầu của bài thực hành

+ Bước 2: Giáo viên hướng dẫn học sinh đọc bảng số liệu (mục đích, nội dung bảng nêu vấn đề gì?), giúp các em hiẻu được nội dung cột dọc, hang ngang, cách trình bày bảng, cách sắp xếp số liệu thống kê, hiểu được mối quan hệ giữa các số liệu trong bảng

+ Bước 3: Nêu các câu hỏi gợi nhớ lại bảng kiến thức lí thuyết đã học phục vụ cho quá trình sử dụng bảng số liệu

+ Bước 4: Từ các số liệu, học sinh phải nêu và giải thích được các nguyên nhân