Cơ sở văn hóa Việt Nam: Hương ước

I H n g c là gì?

H n g c là m t bi u hi n quan tr ng c a n n v n hoá dân gian làng quê và mang c i m riêng ý th c h c a ng i dân trong m i ngôi làng H n g c , lu t làng ã t n t i song song cùng v i lu t pháp và n m gi vai trò quan tr ng trong i s ng c ng n g, c m

r , n sâu tr thành n p c m, n p ngh c a con ng i

H n g c là thu t ng g c Hán, khi du nh p vào Vi t Nam nó v n

c gi nguyên ngh a H n g c là nh ng quy c , i u l c a

m t c ng n g chung s ng trong m t khu v c Là b n pháp lý u tiên c a các làng xã nh m góp ph n i u hòa các m i quan h trong

xã h i c ng n g H n g c là b n ghi chép các i u l (nh ng quy t c x s chung) mang tính b t bu c ph i tuân th , liên quan

n i s ng c a c ng n g dân c sinh s ng trong làng Các i u l này hình thành d n trong l ch s , c i u ch nh và b sung m i khi c n thi t

H n g c còn có các tên g i khác nh h n g biên, h n g l ,

h n g khoán, khoán làng

Trong làng xã Vi t Nam x a, lu t l t n t i d i nhi u hình th c, t

lu t l truy n mi ng n lu t l thành v n M t s h n g c thành

v n ã th hi n, chính nó ã k th a lu t l truy n mi ng tr c ó

i u ó ch ng t r ng, t r t s m các công xã c truy n r i n công xã nông thôn ã xu t hi n các khoán c mà ph bi n là quy

c truy n mi ng

Ti c r ng, sau cách m ng tháng Tám, c c u t ch c làng xã phong

ki n c b xóa b , h n g c – m t trong nh ng công c i u khi n

m i quan h làng xã ã không còn n a Song nh ng qui c t t p

c v n b n hóa v n còn s ng mãi v i th i gian

Th i Tr n (kho ng cu i th k XVII) H n g c ã tr nên khá ph

bi n trong h th ng làng, xã Vi t Nam H u h t các H n g c u

c p n i dung chính nh : an ninh tr t t , quan h n g x , công ích

công l i, th n g ph t, n vi c c th b n ph n c a con cái i v i cha m , ông bà, v i v i ch ng, anh i v i em…

V th i i m xu t hi n h n g c , các nhà nghiên c u l ch s , dân

t c h c t tr c n nay v n ch a kh ng n h B ng vào các th t ch

c , chúng ta m i ch bi t r ng n tri u i vua Lê Thánh Tông tri u

ì nh ã ra s c l nh th ch hoá h n g c B lu t H ng c ã ghi

l i ch d c a vua Lê Thánh Tông v vi c biên so n và thi hành

h n g c nh sau:

- Các làng xã không nên có kho n c riêng vì ã có lu t chung c a nhà n c

- Riêng làng xã nào có nh ng t c khác l thì có th l p khoán c và

c m l

- Trong tr n g h p ó , th o ra h n g c ph i là ng i có trình nho h c, có c h nh, có ch c và có tu i tác

- Th o xong, ph i c quan trên ki m duy t và có th b bác b

- Khi ã có khoán c r i, mà v n có ng i không ch u tuân theo, c nhóm h p riêng, thì nh ng k y s b quan trên tr t i

Nh v y, có th th y r ng, n i vua Lê Thánh Tông ã có h n g

c r i nh ng hi n nay chúng ta v n ch a tìm th y b n h n g c nào c so n th o vào th k XVI ch ch a nói gì n th k XV

Tìm hi u các v n b n h n g c có th th y chúng luôn c i u

ch nh s a i qua các th i k Xét m t trong nh ng b n h n g c thành v n c nh t mà chúng ta hi n có là h n g c làng M Tr ch, huy n n g An, ph Th n g H ng (nay là huy n Bình Giang, t nh

H i D n g) ra i t n m 1665 sau ó ã c s a i , b sung t i

16 l n, t 30 i u ban u lên t i 82 i u b n cu i cùng

II N i dung c a H n g c

N i dung c a các b n h n g c th n g g m 4 quy c :

- Quy c v ch ru n g t

Nh ng i u ki n t nhiên c tr ng ã quy n h n c ta là m t n c nôngnghi p N n s n xu t nông nghi p c th hi n rõ nét nh t nông thôn, c bi t là các làng xã H n g c các làng u kh ng

n h “vi c nhà nông là cáig c l n” b o v , phát tri n s n xu t và

u ra m t s quy n h khuy n khích m i ng i , m i nhà t n d ng

t a i s n xu t và quy n h v vi c s d ng ru ng t

Nh H n g c làng Qu nh ô i - Ngh T nh có t i 4 i u kho n nói v v n này, trong ó i u 9 quy n h “làng xét các n i trong

n g i n n i nào tr ng hoa qu thì tr ng cho h t không c b hoang N u có ng i không cày b a ru ng v n hoang thì ph i

ph t” Hay nh làng Quýt Lâm, kho n th 25 h n g c c a làng quy n h v ru ng t c a làng: “M t s v n ì nh giao cho t th a coi gi M t s v n ngh a t giao cho phu tr n g coi gi M t s

v n nhà nhóm giao cho giáp làng coi gi M t s v n ì nh giao cho t th a cày làm…”

Tuy nhiên, ngày nay, vi c s d ng t a i trong các làng xã ph i tuân theo quy n h c a pháp lu t t a i Vi t Nam

- Quy c v khuy n nông, b o v s n xu t , môi tr n g

V công tác khuy n nông b o v s n xu t c chú tr ng nh m t n

d ng di n tích t i u 113 H n g c làng Qu nh ô i - Ngh

T nh quy n h: "Nguyên làng ta có m t d i ru ng hoang x p

B n và V ng C u, làng nên cho khai kh n thành ru ng tr ng tr t làm m i l i thêm cho dân làng, nay làng b n h ng i nào có s c phá

v ra cày c y c kho ng 4 n m, làng cho n khôngph i n p thu , ngoài 4 n m thì c l y lúa trên ru ng, c bao nhiêu làng chia 3, làng ch l y 1 ph n, làng làm nh th trong 20 n m, h t h n ph i giao ru ng cho làng" i u th 1, kho n th 5 H n g c làng Long

Ph ng quy n h: “Các nhà trong làng hè vách u ph i s ch s

Nh ng ao rãnh trong v n và các h n goài ngõ v n , ch a n c d dáy là ch sanh lo i c trùng và c khí thì h i hào m c m i k h i

n g cho h n g ki m, t c bi u và h n g d ch i bi u các nhà ng i

l p li n m y ch l ng y nh ao h cho kh i các vi trùng sinh ,

ng i nào g n à ng t ích, c m không c ném d dáy, ho c xác thú v t ch t hai bên à ng cái hay n i ao h , ph i chôn sâu cho

kh i truy n nhi m”

H n g c các làng còn quy n h v nh ng i u x ph t r t nghiêm

i v i nh ng hành vi gây ô u không khí, làm nhi m b n ngu n

n c , làm lây lan d chb nh trong xóm làng Nh i u 46 H n g c làng Thanh Li t (nay thu c huy n Thanh Trì) ghi: "Ng i ta ai có

m nh kho thì m i s ng lâu, mu n dân làng c m nh kho thì ai

c ng ph i bi t gi gìn v sinh chung và v sinh riêng"

- Quy c v t ch c xã h i và trách nhi m các ch c

d ch c a làng

Thành viên trong làng th n g ch u s ch huy c a nh ng ng i n g

u , ph i tuân theo nh ng quy t c do làng t ra và u bình n g

v i nhau trên c s tôn tr ng giúp l n nhau

Nh ng ng i n g u ph i có trách nhi m ch huy vi c th c hi n các quy n h c a làng và gi i quy t các s vi c x y ra trong làng

Nh ti t k 1 trong H n g c c a làng Quýt Lâm, ph M c có ghi: “S ì nh hay nhà h i trong làng, n i c n gi a, thì ch c s c ng i

t ng tr c , m y ng i k lão có danh v ng ng i t ng sau, ch c s c

nh n g theo ch c hàm, k lão nh n g theo niên x , th th mà

ng i”

- Quy c v v n hoá tinh th n và tín ng n g

H u nh trong h n g c c a các lãng xã u có nh ng quy n h v

v n hóa n g x , tín ng n g và các l khao v ng, c i h i… nh m

t ra nh ng quy t cx s chung phù h p v i phong t c t p quán

c a làng xã m i làng u có nh ng quy n h v tín ng n g c a riêng mình i u ó c ghi trong H n g c c a các làng nh : Quýt Lâm, ph M c có ghi các T t g m: L Nguyên á n, L t Xuân th , L cúng Hành khi n, Th n g i n, H i n… Trong ó , Kho n 3, Ti t th 2 ghi rõ: “M i n m n s m mai ngày 15 tháng giêng, thì t Xuân th t i ì nh, th n g dùng m t con heo và ph m

v t, l a m t ng i k c c n g vai c ng, l y chi b c n m n g

n m giác”.Trong làng th n g xuyên có t ch c các l c i h i, r c dâu hay m ng th , và nh ng l này c ng c quy n h trong

H n g c r t chi ti t v các kho n l phí ph i n p, th i gian và quy

mô t ch c Bên c nh ó , các quy n h v v n hoá n g x trong làng

xã c ng c quy n h r t rõ ràng, chi ti t và khá ch t ch (quy t c

“kính lão c th ”, “tôn s trong o ”…)

Trong các quy c trên thì quy c v ch ru ng t có v trí quan tr ng nh t, b i vì i a s ng i dân cua các làng u làm nông nghi p là ch y u

Ngoài b n lo i quy c c b n trên, có làng l i ghi thêm vào h n g

c nh ng i u kho n v s ó ng góp các lo i công qu , v t ch c khao v ng, v “l ra làng” (l thành i nh)… Hay là Quy n h v

th n g và ph t trong H n g c , i u mà trong a s H n g c

c a các làng u có quy n h Ai làm vi c t t, vi c có l i cho dân làng, cho c ng n g thì c th n g, ng c l i ai làm i u sai trái gây h i cho làng thì s ph i ch u ph t

H n g c t n t i song song cùng lu t pháp, gi vai trò là công c

i u ch nh các m i quan h trong c ng n g và qu n lý làng xã Trong làng xã Vi t Nam x a, ng i nông dân t p h p l i v i nhau

b ng nhi u hình th c t ch c: xóm ngõ, dòng h , phe giáp, ph n g

h i và theo các thi t ch c a b máy chính tr - xã h i a ph n g

M i thi t ch ho c t ch c y có quy n h riêng, c l p, tách bi t

v i nhau H n g c ó ng vai trò quan tr ng trong vi c i u hoà các thi t ch , là s i dây ràng bu c h u c m i thành viên, t ch c

H n g c là ph n g ti n chuy n t i pháp lu t và t t n g Nho

giáo vào làng xã , h tr và b sung cho pháp lu t khi c n x lí

nh ng vi c c th n y sinh t n p s ng c thù c a làng Nó ph n ánh v n hoá làng, u n dân làng vào khuôn phép, g n bó h thành

m t c ng n g ch t ch vì trách nhi m và quy n l i chung c a

làng

H n g c c ng là công c Nhà n c can thi p, qu n lý, i u hoà l i ích gi a làng xã v i Nhà n c Khi Nhà n c phong ki n

c ng c a v và quy n l c c a mình thì làng xã tr thành các n

v c ng n p cho chính quy n trung n g Tuy nhiên Nhà n c ch

t p trung qu n lý các ngu n thu , lính và phu, còn l i làng t i u

ch nh các m i quan h c a mình Nh v y, làng xã có quy n t tr

t n g i duy trì nh ng t p t c mà n i dung không i l p v i

lu t pháp c a tri u ì nh

III Vai trò c a H n g c trong i s n g ng i Vi t

V i r t nhi u các quy n h, i u l cùng s t n t i b n v ng, lâu dài

c amình, H n g c ã có nh ng vai trò, n h h n g r t l n n làng xã Vi t Nam, c bi t là trong th i i hi n nay

Nh n g m t tích c c c a H n g c : Tr c h t h n g c

góp ph n làm hình thành trong làng xã và ng i nông dân nhi u c tính truy n th ng và quý báu

+ Truy n th ng o àn k t và c k t làng xã: H n g c không ch

quy n h ngh a v c a m i cá nhân, m i c ng n g mà còn n h rõ trách nhi m c a c ng n g trong vi c b o v , giúp l n nhau gi a các thành viên trong i s ng th n g nh t; h n g c khuyên r n

m i ng i n hòa thu n theo ú ng o hi u gia ì nh, gi gìn tình làng ngh a xóm, giúp nhau lúc ho n n n, túng thi u hay g p công

to vi c l n trong nhà Nh ng tr n g h p á nh cãi ch i nhau, tri t h lúa màu, gia súc, gia c m c a nhau u b ph t n ng M i ng i tìm

th y xóm làng không ch ch d a v v t ch t mà ch y u tinh

th n, m t s ù m b c giúp vô t gi a nh ng ng i lao n g

Quan tâm n vi c công ích, tích c c ó ng góp xây d ng làng xã hoàn thành y các ngh a v v i làng, v i n c Tr c h t t ng làng ph i m b o y các ngh a v v i nhà n c v s u thu , binh d ch

Ngoài ra t ng làng t m nhi m các công vi c liên quan nh th y

l i, giao thông, ê i u, xây d ng các công trình b o v xóm làng

nh : hàng rào, c ng làng, t ch c th cúng H n g c quy n h trách nhi m cho t ng t ch c, cá nhân và các hàng dân trong làng

Vì v y các ngh a v có liên quan n trách nhi m c a công dân

c th c hi n Ng i nông dân tham gia y các công vi c

trong làng v i ý th c trách nhi m h c ng ò i h i nh ng thành viên khác c ng ph i th c hi n nh th

+ Ch n g trong b o v an ninh th c hi n vai trò t qu n: trong

nhi u H n g c quy n h r t c th nhi u khi n ng t nghèo,

ng n ch n các t n n xã h i nh tr m c p, r u chè, c b c, nam n quan h b t chính Hay nh các quy n h v ch canh phòng b o

v tr t t tr an trong làng xóm, b o v hoa màu ngoài ru ng n g

i u này ã phát huy c tinh th n t qu n, tinh th n o àn k t và

c k t c a ng i nông dân v i làng xã làm cho cu c s ng â y có

tr t t , làm cho làng tr thành pháo à i kiên c ng n ch n gi c ngo i xâm, tr m c p

Trong l ch s ch ng gi c ngo i xâm c h ch chi m c ô th , kinh k còn khi n các làng chúng b th t b i tr c s t n công và

n i d y m nh m c a dân binh ph i h p v i quân tri u ì nh

+ Góp ph n làm phong phú i s ng v n hóa tinh th n nông

thôn: Nh ng quy n h c a h n g c v trách nhi m c a t ch c, cá

nhân trong vi c tu b n mi u, ì nh chùa, ph c v l t t r c sách

th Th n, th Ph t ã c ng i dân tuân th nghiêm túc, vì l này

mà h th ng ì nh chùa, n mi u c a các làng th n g xuyên c tu

b t ng thêm m t nét p trong c nh quan c a làng xóm

Nhi u ì nh chùa có giá tr cao ngh thu t ki n trúc c xây d ng

nh ng v trí p m t không gian thoáng ã ng ã tr thành ni m t hào c a không ch m t làng mà c a c t nh Bên c nh các thi t ch tôn giáo, tín ng n g ng i nông dân t ch c nhi u l h i: L h i nông nghi p c u mùa, c u m a, h i ph n th c giao duyên, h i hát Xoan hát Gh o, hát Ví, các trò di n h i làng, các môn th thao dân

t c: V t, võ, c t n g, c ng i , ném còn thu hút s tham gia c a r t nhi u ng i không phân bi t sang hèn u say mê v i nh ng l th c trò di n, t n g nh các v th n có công v i n c , v i làng

Thông qua vi c th cúng và các ho t n g v n hóa khác bi u l m i

c ng c m v i nhau, xích l i g n nhau h n H i làng ngoài vi c á p

n g c các yêu c u v tâm linh và v n hóa còn có tác d ng giáo

d c truy n th ng o lý "U ng n c nh ngu n' và c ng c tinh

th n c ng n g H i làng cùng v i sinh ho t phong phú là môi

tr n g t t nh t b o t n các giá tr di s n v n hóa, làng xã, v n hóa dân t c

+ Giúp kh c ph c cácch h ng c a pháp lu t ho c pháp lu t quy

n h ch a c th , a pháp lu t i vào i s ng ng i dân m t cách

d dàng h n:

H n g c bi n các quy n h chung c a pháp lu t thành các quy

n h c th c a làng: n gi n hoá các quy n h c a lu t n c , làm cho ý th c h pháp lu tc a Nhà n c tr nên g n g i và thâm nh p vào h t t n g, vào tâm lý và l i s ng c a m i ng i dân, làm pháp

lu t tr nên d hi u, d áp d ng

V i l i hành v n dung d , có v n i u theo dân gian, H n g c i vào i s ng m t cách t nhiên, nên th m sâu vào i s ng c ng

n g mà ít c n n các ph n g ti n tuyên truy n, ph bi n n ào,

t n kém

H n g c góp ph n bi n c i khuôn kh c ng nh c, các quy t c có tínhnghiêm kh c l nh lùng c a lu t pháp thành s uy n chuy n, linh

n g và bi nhoá trong l i hành x c a các c ng n g H n g

c , l làng, ta nh n th ycác tinh th n khoan dung, l n g và

uy n chuy n, hoá gi i cái khô c ng, hàkh c, ô i khi là tàn b o c a

lu t pháp

H n g c a ra nhi u quy n h c th b khuy t vào các l h ng

c apháp lu t, trong các m i quan h c th c a cu c s ng làng xã Các v n nh chia ru ng t công, lão quy n, nam quy n, ph quy n, tr n g quy n, an ninhlàng xã, i s ng tâm linh c a c ng

n g… Th n g là nh ng v n c quy nh chung chung trong

lu t n c l i r t c th trong các H n g c

Nh n g m t tiêu c c c a H n g c : Tr c h t là t t n g

c c b a ph n g, bè phái và nh ng i u kho n c a h n g c ch liên quan n công vi c, t i t p t c làng xã do v y nó góp ph n t o

ra tâm lý ch quan tâm n l i ích c a làng mình " n cây nào rào cây y ", "Tr ng làng nào làng y á nh, thánh làng nào làng y th "

ít quan tâm n quy n l i làng khác

Làng v i kinh t ti u nông t c p, t túc v i các t ch c xã h i

riêng, t p t c riêng ã c h n g c th ch hóa do ó làng trong tâm th c c a ng i nông dân là nh t Thành viên nào c ng mang trong mình và t hào v i u này i u này gi i thích t i sao có

ng i nông dân vì danh d c a làng d n n hành n g "quá t " lao vào các cu c tranh ch p t a i, cãi vã, u t p th .th c ch t ch

nh m b o v quy n l i c a các t ng l p ch c s c, ch c d ch trong làng, b m t s quan trên l i d ng

Vi c qu n lý làng xã b ng H n g c là m t trong nh ng c s hình thành l i s ng theo l làng không quen s ng v i pháp lu t,

th m chí còn coi th n g pháp lu t (phép vua thua l làng) Nhìn chung ng i nông dân trong làng ít c trang b ki n th c v pháp

lu t và cho n nay thì i u này v n còn, c bi t là vùng sâu, vùng xa mi n núi dân t c â y là v t c n l n trên con n g xây

d ng xã h i ch ngh a ò i h i nh ng nhà qu n lý ph i có nh ng bi n pháp tích c c trong vi c tuyên truy n giáo d c pháp lu t cho m i

ng i dân nâng cao trình dân trí

M t h n ch c a H n g c x a ph i k n là góp ph n làm t ng các h t c n ng n trong á m c i , á m tang, khao v ng, h i l

M t tác n g tiêu c c khác t h u qu c a nh ng h t c trong c i , tang, khao v ng, h i l ã t o ra óc mê tín d o an, quá tin vào tôn

th th l c siêu t nhiên; c i xin ch n ngày ch n gi , cô dâu chú r

ph i so tu i, tang ma c ng ph i xem gi nh p quan mai táng, con cái báo hi u cha m ph i coi tr ng ph n m ( n nay tình tr ng ô

th hóa ngh a trang ngày càng phát tri n, m i ng i u xây m to

l n chi m c t canh tác)