bài nguồn gốc tư tưởng hồ chí minh

NGUỒN GỐC HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINHTheo các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác – Lênin, mọi học thuyết tư tưởng ra đời, một mặt là sự kế thừa những tư tưởng học thuyết trước đó, mặt k

Bài 2: NGUỒN GỐC, QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH

VÀ PHÁT TRIỂN TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH

I Đặt vấn đề

Chủ tịch Hồ Chí Minh – Anh hùng giải phóng dân tộc, người chiến sỹ lỗilạc của phong trào cộng sản và công nhân quốc tế, danh nhân văn hóa thế giới.Người đại diện cho tinh hoa trí tuệ và văn hóa của dân tộc Việt Nam Người đãhiến dâng trọn cuộc đời mình cho Tổ quốc; cho cuộc sống âm no, tự do hạnh phúccủa nhân dân Tư tưởng của Người để lại là tài sản tinh thần vô cùng quý báu củaĐảng và dân tộc ta, là ngon cờ soi đường chỉ lối cho mọi thắng lợi của cách mạngViệt Nam

Nghiên cứu nguồn gốc, quá trình hình thành và phát triền của tư tưởng HồChí Minh là một nhiệm vụ quan trọng để hiểu bản chất tư tưởng của Người, cũngnhư thấy được giá trị thời đại to lớn của những tư tưởng đó Đặc biệt, thấy đượcnhân cách vĩ đại của một con người vĩ đại – Hồ Chí Minh

II Mục đích, yêu cầu

1 Mục đích

- Về kiến thức: Nêu và phân tích được các yếu tố nguồn gốc hình thành tưtưởng Hồ Chí Minh, làm rõ mối quan hệ giữa các yếu tố đó Trình bày khái quátđược các giai đoạn hình thành và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh

- Về kỹ năng: Biết nghiên cứu tài liệu, thu thập, xử lý thông tin một cáchkhoa học, hợp lý để luận giải, làm sáng tỏ các yếu tố về nguồn gốc, về quá trìnhhình thành và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh

- Về thái độ

+ Bồi dưỡng tình cảm, lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc về công lao và sựcống hiến vĩ đại của Hồ Chí Minh, cũng như những giá trị to lớn mà tư tưởng củaNgười đã để lại cho Đảng và dân tộc ta

+ Xây dựng niềm tin tưởng vững chắc vào các quan điểm chính thống củaĐảng, nhà nước về tư tưởng Hồ Chí Minh; phê phán, bác bỏ các quan điểm xuyêntạc sự thật, tầm thường hóa hoặc thần thánh hóa tư tưởng của Người.

2 Yêu cầu

Học viên học tập nghiêm túc, chấp hành tốt kỷ luật, nghe, ghi chép và tíchcực thảo luận nội dung của bài…

III Nội dung và thời gian

1 Nội dung: gồm 2 phần (trọng tâm phần I)

+ Phần I: Nguồn gốc hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh

+ Phần II: Quá trình hình thành và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh

2 Thời gian: toàn bài là 6 tiết

+ Thời gian lên lớp:

+ Thời gian thảo luận, ôn luyện:

IV Phương pháp

- Giáo viên: Thuyết trình, đàm thoại, nêu vấn đề

- Học viên: Đọc tài liệu, nghe, ghi chép, thảo luận

V Giáo trình, tài liệu

- Giáo trình:

+ Giáo trình tư tưởng Hồ Chí Minh – HĐLLTW, Nxb CTQG, H, 2003

- Tài liệu tham khảo:

+ Giáo trình tư tưởng Hồ Chí Minh – Bộ GD&ĐT, Nxb CTQG, H, 2008.+ Giáo trình tư tưởng Hồ Chí Minh – TCCT, Nxb QĐND

+ Võ Nguyên Giáp: Tư tưởng Hồ Chí Minh quá trình hình thành và pháttriển, Nxb Sự thật, H 1993, tr 13-31

+ Song Thành (Chủ biên), Hồ Chí Minh tiểu sử, Nxb Chính trị quốc gia, H,2010

I NGUỒN GỐC HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH

Theo các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác – Lênin, mọi học thuyết tư tưởng

ra đời, một mặt là sự kế thừa những tư tưởng học thuyết trước đó, mặt khác là sựphản ánh quy luật vận động của hiện thực, đồng thời là kết hoạt động nhận thức,sáng tạo của một con người gắn với phẩm chất, nhân cách cá nhân; phản ánh ý chí,nguyện vọng của một giai cấp, một dân tộc trong một thời đại nhất định

Tư tưởng Hồ Chí Minh cũng không nằm ngoài quy luật đó Đó chính là sự vậndụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lênin vào điều kiện thực tiễn cách mạngViệt Nam; là sự kế thừa các giá trị văn hóa truyền thống dân tộc; tiếp thu có chọn lọctinh hoa văn hóa nhân loại Tuy nhiên, đó mới chỉ là những yếu tố thuộc về nguồn gốc

tư tưởng lý luận

Sẽ là thiếu sót nếu không đề cập đến những yếu tố thuộc về thực tiễn của thờiđại và những nhân tố chủ quan thuộc về phẩm chất cá nhân của Hồ Chí Minh Bởi,con người ai cũng có tư tưởng nhưng không phải ai cũng trở thành nhà tư tưởng vàkhông phải tư tưởng của ai cũng có giá trị thời đại Nói về điều này, Lênin chỉ rõ: “chỉxứng đáng với danh hiệu “nhà tư tưởng” khi nào họ đi trước phong trào tự phát, chỉđường cho nó, khi nào họ biết giải quyết trước người khác tất cả các vấn đề lý luận,chính trị, sách lược và các vấn đề về tổ chức mà “những yếu tố vật chất” của phongtrào húc phải một cách tự phát” Như vậy, V.I.Lênin đã đưa ra một quan niệm mới

về nhà tư tưởng, khác với quan niệm truyền thống hiểu nhà tư tưởng chỉ là ngườihay suy nghĩ, hay trầm tư mặc tưởng, chỉ đề xuất ý tưởng mà không hành động

Nhà tư tưởng theo quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin, phải là người thốngnhất được ý chí và hành động, lý luận và thực tiễn Tức là phải sử dụng được lựclượng vật chất trong thực tiễn để thực hiện tư tưởng Về điều này chỉ có ở nhữngcon người xuất chúng, có phẩm chất và tài năng đặc biệt Ở Hồ Chí Minh có đầy đủnhững tiêu chí đó và tư tưởng của Người cũng được hình thành trên cả hai phươngdiện khách quan (nguồn gốc thực tiễn và nguồn gốc lý luận) và chủ quan (nhân tố

nguồn gốc hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh phải nghiên cứu trên tất cả các nguồngốc trên.

Hồ Chí Minh, trước tiên là nghiên cứu về nguồn gốc thực tiễn

Về nguồn gốc thực tiễn của tư tưởng Hồ Chí Minh, đa số ý kiến khác chorằng, thực tiễn ở đây là thực tiễn của đất nước với chính sách cai trị tàn bạo củachính quyền thực dân ở thuộc địa, sự chống đối mãnh liệt và liên tục của nhân dânViệt Nam đối với nền thống trị của thực dân Pháp, sự bế tắc về đường lối cứu nước

ở Việt Nam; thực tiễn thế giới với ba mươi năm Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minhsống và hoạt động ở nước ngoài, nhất là ở các trung tâm văn hóa, văn minh thếgiới, đã chứng kiến những biến đổi to lớn trong đời sống chính trị thế giới Đóchính là thực tiễn trong nước và thế giới cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX đã tácđộng ảnh hưởng to lớn và trở thành nguồn gốc khách quan hình thành tư tưởng HồChí Minh

1.1.1 Xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX

- Xã hội Việt Nam trước khi Pháp xâm lược là xã hội phong kiến độc lập, nền nông nghiệp lạc hậu, trì trệ Mâu thuẫn giữa chính quyền phong kiến với nhân dân ngày càng sâu sắc

Sau khi đánh bại triều Tây Sơn, chính quyền nhà Nguyễn (1802 - 1845) đãthi hành chính sách đối nội, đối ngoại bảo thủ, phản động “bế quan tỏa cảng”…không mở ra khả năng cho Việt Nam cơ hội tiếp xúc và bắt nhịp với sự phát triểncủa thế giới Vì vậy, đã không phát huy được những thế mạnh của dân tộc và đấtnước, không tạo ra tiềm lực vật chất và tinh thần đủ sức bảo vệ Tổ quốc, chống lại

âm mưu xâm lược của chủ nghĩa thực dân phương Tây Trong hoàn cảnh đó, mâuthuẫn giữa tập đoàn phong kiến nhà Nguyễn với nhân dân cả nước – chủ yếu lànông dân sớm trở nên vô cùng gay gắt và bộc lộ ra ngoài một cách kịch liệt bằng sựbùng nổ của các cuộc khởi nghĩa nông dân, càng về sau càng lan rộng và nâng cao.Theo “Đại Nam thực lục” (bộ chính sử triều Nguyễn) thì tổng số những phong tràođấu tranh lớn nhỏ nổ ra trong thời kỳ trị vì của các hoàng đế đầu thời Nguyễn nhưsau:

+ Thời Gia Long (1802 - 1819) có 73 phong trào

+ Thời Minh Mạng (1820 - 1840) có 254 phong trào

+ Thời Thiệu Trị (1841 - 1847) có 58 phong trào

+ Thời Tự Đức (1848 - 1883) chỉ tính riêng trong khoảng 1848 – 1862 (trướckhi ký hòa ước Nhâm Tuất với Pháp) đã có hơn 40 phong trào Tiêu biểu là cácphong trào của Phan Bá Vành (1821 - 1827) ở Thái Bình với khẩu hiệu “Lấy củanhà giầu chia cho người nghèo” được nhân dân địa phương tham gia sôi nổi; phongtrào của Lê Duy Dương (1833 - 1834), phong trào Nông Văn Vân (1833 - 1835),phong trào của Cao Bá Quát (1854 - 1855) 1

- Khi thực dân Pháp xâm lược Việt Nam (1-9-1858), xã hội Việt Nam bước sang giai đoạn mới và trở thành xã hội thuộc địa nửa phong kiến Trong lòng xã hội thuộc địa, mâu thuẫn mới bao trùm lên mâu thuẫn cũ, nó không thủ tiêu mâu thuẫn cũ mà là cơ sở để duy trì mâu thuẫn cũ, làm cho xã hội Việt Nam càng thêm đen tối

Trong khi nhân dân ta khắp nơi nổi dậy chống Pháp thì để bảo vệ quyền lợicủa mình triều đình nhà Nguyễn vội vàng ký Hiệp ước Nhâm Tuất còn gọi là Hiệpước HécMăng (Harmand) (5-6-1862), cắt ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ dâng chogiặc Pháp, kèm theo những điều khoản nặng nề khác, đánh dấu bước cấu kết đầutiên giữa phong kiến cầm quyền với thực dân xâm lược Sau đó, triều đình ngàycàng sa lầy vào vũng bùn nhượng bộ, cầu hòa với bọn xâm lược Triều đình tiếp tục

1 Trần Nam Tiến (chủ biên), Hỏi đáp lịch sử Việt Nam, tập 3, Nxb Trẻ, TP HCM, 2009

ký Hiệp ước Giáp Tuất (15-3-1874) công khai xác nhận chủ quyền của Pháp trên cả

ba tỉnh miền Tây Nam Kỳ Liên tiếp sau đó, triều đình ký liền hai hiệp ước

25-8-1883 và 6-6-1884 (Hiệp ước Patơnốt) đánh dấu sự đầu hàng của toàn bộ giai cấpphong kiến Việt Nam trước chủ nghĩa tư bản Pháp, đồng thời cũng đặt cơ sở lâu dài

và chủ yếu cho quyền đô hộ của Pháp ở Việt Nam với 3 chế độ khác nhau ở 3miền: Nam kỳ là thuộc địa của Pháp, Trung kỳ và Bắc kỳ dưới chế độ bảo hộ

Trước tình hình đó nhân dân ta ở khắp nơi đã sôi nổi đứng dậy đấu tranh vớiquyết tâm “phen này quyết đánh cả Triều lẫn Tây”2 với nhiều phong trào đấu tranhtheo các hệ tư tưỏng khác nhau

+ Phong trào đấu tranh theo hệ tư tưỏng phong kiến, tiêu biểu như: Khởinghĩa của Trương Công Định (1859 - 1864), Nguyễn Trung Trực (1861 - 1868),Nguyễn Hữu Huân (1862 - 1875)…, trung tâm phong trào này lại chính là quêhương Nghệ - Tĩnh với cuộc khởi nghĩa Giáp Tuất do Trần Tấn và Đặng Như Mailãnh đạo (1874), được đông đảo văn thân sỹ phu trong tỉnh nhiệt tình hưởng ứng.Nghĩa quân đã chiếm được tỉnh lỵ Hà Tĩnh cùng nhiều phủ, huyện thuộc Nghệ An,

Hà Tĩnh và đang tìm đường phát triển ra Bắc, vào Nam Thực dân Pháp và vuaquan phong kiến bối rối kinh hoàng, dồn mọi lực lượng để bóp chết cuộc khởinghĩa vào cuối năm 1874

Riêng ở Hà Nội trong giai đoạn nay có 2 trận đánh lớn của nhân dân chốngPháp đó là: Trận Cầu Giấy ngày 21-12-1873 của quân Cờ Đen do Lưu Vĩnh Phúcchỉ huy đã tiêu diệt được tên thiếu tá Hải quân Pháp là Francis Ganier cùng một số

sỹ quan Pháp; Trận phục kích tại Cầu Giấy ngày 19-5-1883 cũng do Lưu VĩnhPhúc chỉ huy đã giết chết viên tổng chỉ huy quân đội viễn chinh Pháp ở Bắc Kỳ -Henri Riviere

Tiếp đó là các cuộc khởi nghĩa vũ trang theo phong trào cần vương do TônThất Thuyết nhân danh vị hoàng đế trẻ Hàm Nghi đề xướng sau cuộc tấn công tại

2 Vè khởi nghĩa Giáp Tuất, in trong tập: Vè Nghệ - Tĩnh, tập 1, Nxb Văn học, H, 1989

kinh thành Huế thất bại Phong trào kéo dài 10 năm (1885 - 1895) với các cuộckhởi nghĩa tiêu biểu như:

Khởi nghĩa Hương Khê (1885-1895) của Phan Đình Phùng, Cao Thắng ởHương Khê, Hà Tĩnh

Khởi nghĩa Ba Đình (1886-1887) của Đinh Công Tráng, Phạm Bành ở NgaSơn, Thanh Hóa

Khởi nghĩa Bãi Sậy (1885-1889) của Nguyễn Thiện Thuật ở Hưng Yên.+ Phong trào đấu tranh theo hệ tư tưởng nông dân: Song song với các phongtrào đấu tranh chống thực dân Pháp do các văn thân sỹ phu yêu nước theo tư tưởngphong kiến lãnh đạo là các cuộc đấu tranh tự phát của nông dân Trong đó nổi bậtnhất là phong trào nông dân Yên Thế ở Bắc Giang Cuộc khởi nghĩa của nông dânYên Thế (1884 - 1913) do Hoàng Hoa Thám lãnh đạo Đây là phong trào vũ tranglớn, kéo dài nhất trong phong trào đấu tranh chống Pháp cuối thế kỷ XIX đầu thếkỷ XX (gần 30 năm), đã gây rất nhiều khó khăn cho Pháp khi chúng bình định BắcKỳ…

+ Phong trào đấu tranh theo hệ tư tưỏng dân chủ tư sản: Đến đầu thế kỷ XX,ngoài các phong trào cứu nước theo hệ tư tưởng phong kiến, nông dân còn phải kểđến các phong trào theo khuynh hướng dân chủ tiểu tư sản trong giai đoạn này như:Phong trào Đông du của Phan Bội Châu (1905 - 1908) với chủ trương cầu viện sựgiúp đỡ của Nhật, ông đã đưa thanh niên xuất dương sang Nhật học, nhờ các đảngphái, các hội yêu nước tiến bộ của học sinh và chính khách có mặt ở Nhật ủng hộcứu nước Ngoài ra ông còn lập ra Hội Duy Tân (1904) chủ trương vũ trang bạođộng Tiếp đó, ông thành lập Việt Nam Quang phục hội (1911) với chủ trương

“Đánh đuổi giặc Pháp, khôi phục nước Việt Nam, thành lập nước Cộng hòa dânquốc Việt Nam” Năm 1924 ông cải tổ Việt Nam Quang phục hội thành Việt NamQuốc dân đảng phỏng theo Quốc dân đảng của Tôn Trung Sơn Sau này Nhật, Phápbắt tay với nhau không cho các nhà hoạt động cách mạng Việt Nam và lưu học sinh

ở Nhật nữa, phong trào tan rã

Phong trào Duy Tân (1906 - 1908) do Phan Chu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng,Trần Quý Cáp phát động Đây là phong trào cứu nước theo con đường dân chủ vàcải cách xã hội, bằng việc nâng cao dân trí và dân quyền Ông đã viết thư yêu cầunhà cầm quyền Pháp phải thay đổi thái độ đối với sĩ dân nước Việt và sửa đổi chínhsách cai trị để giúp nhân dân Việt từng bước tiến lên văn minh Ông đã đi khắp tỉnhQuảng Nam và các tỉnh lân cận để vận động cuộc duy tân Khẩu hiệu của phongtrào lúc bấy giờ là: Chấn dân khí, khai dân trí, hậu dân sinh (Chấn dân khí: Làmcho mọi người thức tỉnh tinh thần tự cường, hiểu được quyền lợi của mình, dám tốcáo sự hà hiếp bóc lột của quan lại và sự nhũng lạm của cường hào Khai dân trí:

Là bỏ lối học tầm chương trích cú, mở trường dạy chữ Quốc ngữ, kiến thức khoahọc thực dụng, bài trừ hủ tục và thói xa hoa Hậu dân sinh: Khuyến khích dân họcnghề nghiệp, khai hoang làm vườn, lập hội buôn và sản xuất hàng nội hóa…)

Phong trào Đông kinh nghĩa thục do Lương Văn Can, Nguyễn Quyết lãnhđạo (3/1907 – 11/1907) Phong trào thành lập trường Đông kinh Nghĩa thục.Trường có nhiệm vụ truyền bá văn hóa mới, cổ vũ Duy Tân, đề cao truyền thốngyêu nước chống ngoại xâm Lúc đầu trường hoạt động hợp pháp nhưng sau đó thựcdân Pháp thấy đây là “cái lò phiến loạn” nên đã ra lệnh đóng cửa trường và bắt cáclãnh tụ của Đông kinh Nghĩa thục

Cuối cùng là cuộc khởi nghĩa Yên Bái (1930) do Quốc dân đảng lãnh đạo màlãnh tụ là Nguyễn Tấn Tài và Nguyễn Thái Học

→ Như vậy, suốt từ năm 1858 đến năm 1930 trên khắp cả nước liên tục cócác phong trào giải phóng dân tộc đứng trên 3 lập trường khác nhau: lập trườngphong kiến với những người lãnh đạo là các quan lại yêu nước; lập trường nôngdân; lập trường tiểu tư sản và tư sản dân tộc Tuy nhiên tất cả các phong trào đóđều thất bại Nguyên nhân trực tiếp của sự thất bại đó là chưa có đường lối chiếnlược, sách lược đúng đắn, vẫn đi theo lối mòn kinh nghiệm chống ngoại xâm xưa

cũ Do đó, các cuộc khởi nghĩa, các phong trào đấu tranh tuy có diễn ra liên tục,quyết liệt nhưng đơn độc, cục bộ địa phương không liên kết gắn bó với nhau,

không đoàn kết được toàn thể dân tộc nên dễ bị kẻ thù tiêu diệt Cách mạng giảiphóng dân tộc nước ta lúc này bế tắc, đi vào ngõ cụt tưởng chừng như không cóđường ra Việc tìm ra một con đường cứu nước mới bây giờ là một đòi hỏi tất yếucủa lịch sử.

- Thực tiễn đó đã tác động, ảnh hưởng đến Nguyễn Tất Thành, hình thành nên tư tưởng yêu nước và chí hướng cách mạng ở Người.

Nguyễn Tất Thành sinh ra trong cảnh đất nước lầm than dưới ách nô lệ củathực dân, phong kiến Vốn là người có lòng yêu nước, thương dân, trước cảnh đauthương đó của người dân mất nước làm cho cái chí đuổi thực dân Pháp, giải phóngđồng bào trong Nguyễn Tất Thành ngày càng được nung nấu Nguyễn Tất Thànhkhâm phục và kính trọng các nhà cách mạng tiền bối, nhưng “không hoàn toàn tánthành cách làm của một người nào”3 Người cho rằng cách làm của cụ Phan BộiChâu chẳng khác gì “đưa hổ cửa trước, rước beo cửa sau”4, cách làm của cụ PhanChu Trinh là “xin giặc rủ lòng thương”5, cách làm của cụ Hoàng Hoa Thám “thực

tế hơn, vì trực tiếp đấu tranh chống Pháp” nhưng “cụ còn nặng cốt cách phongkiến”6 Câu hỏi “làm thế nào để cứu nước” đã sớm được đặt ra trong trí óc củaNgười Và Người đã tìm cho mình một hướng đi đó là quyết định đi sang phươngTây tìm đường cứu nước Bối cảnh lịch sử đó chính là nguồn gốc thực tiễn quantrọng hình thành nên tư tưởng Hồ Chí Minh

1.1.2 Thực tiễn thế giới

- Cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX chủ nghĩa tư bản đã phát triển từ giai đoạn

tự do cạnh tranh sang giai đoạn đế quốc chủ nghĩa

+ Đặc điểm chung trong giai đoạn này là diện tích và dân số các nước thuộcđịa lớn gấp nhiều lần so với diện tích và dân số các nước chính quốc Theo Lênin,

3 8 Trần Dân Tiên: Những mẩu chuyện về cuộc đời hoạt động của Hồ Chủ tịch, Nxb Trẻ - Nxb Chính trị quốc gia,

thế giới phân chia đa số (70%) các dân tộc bị áp bức, số ít (30%) các dân tộc đi ápbức Hầu hết các dân tộc chậm phát triển ở châu Á, Phi, Mỹ La Tinh đã trở thànhthuộc địa hoặc phụ thuộc các nước đế quốc Tại Đại hội V quốc tế cộng sản (1924)

Hồ Chí Minh đã đưa ra con số đầy thuyết phục về vấn đề này: thuộc địa của Anhlớn gấp 252 lần diện tích nước Anh, dân số thuộc địa Anh lớn gấp 8,5 lần dân sốnước Anh Đế quốc Anh tự cho rằng mặt trời không bao giờ lặn trên đất nước Anh.Còn nước Pháp thì chiếm một số đất đai rộng gấp 19 lần nước Pháp và số dân ởthuộc địa Pháp đông hơn số dân ở nước Pháp 16.600.000 người… Tính tổng lãnhthổ thuộc địa của 9 nước đế quốc (Anh, Pháp, Mỹ, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Ý,

Bỉ, Hà Lan, Nhật) đã gấp 5 lần lãnh thổ các nước chính quốc, còn số dân các nướcchính quốc chưa bằng 3/5 số dân các nước thuộc địa7

+ Chủ nghĩa đế quốc đã trở thành một hiện tượng xã hội, một hệ thống trêntoàn thế giới Chúng vừa tranh giành, xâu xé thuộc địa vừa vào ùa với nhau để nôdịch các dân tộc nhỏ yếu trong vòng kìm kẹp thuộc địa của chúng Do đó, thế giớixuất hiện ba mâu thuẫn cơ bản: mâu thuẫn giữa giai cấp tư sản với giai cấp vô sản,mâu thuẫn giữa các nước tư bản – đế quốc với nhau, mâu thuẫn giữa thực dân đếquốc với các nước thuộc địa và phụ thuộc Các mâu thuẫn này ngày càng diễn ragay gắt, đẩy thế giới vào hai cuộc chiến tranh thảm khốc ( CTTG I: 1914 – 1918 vàCTTG II: 1939 - 1945) Đây chính là hậu quả tất yếu của việc giải quyết mâu thuẫngiữa các nước tư bản – đế quốc với nhau nhằm chia lại thị trường thế giới và mởrộng xâm lược thuộc địa

+ Nhân dân các nước thuộc địa và phụ thuộc bị bọn tư bản đế quốc bóc lộtđến tận xương tủy, cuộc sống bị nô lệ lầm than, bị tức hết các giá trị văn hóa, tinhthần, quyền lợi kinh tế và địa vị xã hội…Mạng sống của họ “không đáng một đồngtrinh”8 Vì vậy, phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc ở các nước thuộc địa vàphụ thuộc ngày càng phát triển mạnh mẽ Tuy nhiên phong trào này chưa gặp đượcphong trào cộng sản và công nhân quốc tế vì bị chính quyền thực dân bưng bít,

7 Hồ Chí Minh, toàn tập, tập 1, Nxb CTQG, H, 2000, tr 277

8 Hồ Chí Minh, toàn tập, tập 2, Nxb CTQG, H, 2000, tr 59

ngăn cản; và sự quan tâm chưa đúng mức của Quốc tế Cộng sản Do đó, phong tràođấu tranh giải phóng dân tộc dâng cao nhưng đều bị thất bại trước sự đàn áp dãman của bọn xâm lược (Việt Nam cũng rơi vào tình cảnh đó).

- Lênin bảo vệ và phát triển chủ nghĩa Mác thành chủ nghĩa Mác – Lênin, đồng thời lãnh đạo cách mạng tháng Mười Nga thành công (1917), xây dựng nhà nước xã hội chủ nghĩa đầu tiên trên thế giới, mở ra một thời đại mới, thời đại quá

độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn thế giới

Nước Nga Xô Viết dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản đã đánh bại chủnghĩa phát xít Đức trong đại chiến thế giới thứ II, giải phóng nhiều nước Đông Âu,hình thành phe XHCN Cách mạng tháng Mười Nga thắng lợi đánh dấu sự chiếnthắng của giai cấp công nhân, trực tiếp tạo điều kiện thúc đẩy việc thành lập Quốc

tế Cộng sản

Trong bài Cách mạng tháng Mười vĩ đại mở ra con đường giải phóng chocác dân tộc, Hồ Chí Minh nhận xét: “Giống như mặt trời chói lọi, cách mạng thángMười chiếu sáng khắp năm châu, thức tỉnh hàng triệu người bị áp bức, bóc lột trêntrái đất Trong lịch sử loài người chưa từng có cuộc cách mạng nào có ý nghĩa tolớn và sâu sắc như thế Cách mạng tháng mười là thắng lợi đầu tiên của chủ nghĩaMác và học thuyết Lênin ở một nước lớn là Liên Xô, rộng một phần sáu thế giới”9.Hay là “Cách mạng tháng Mười đã mở đường giải phóng cho giai cấp lao động vàcho các dân tộc bị áp bức khắp thế giới Cách mạng tháng Mười đã soi sáng cho họmột tương lai vẻ vang, hoà bình và hạnh phúc, không có người bóc lột người,không có dân tộc này bóc lột dân tộc khác”10 Hoặc là “Cách mạng tháng Mười mởđường cho phong trào cách mạng vô sản toàn thế giới tiến lên và đã khuyến khíchgiúp đỡ các cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc phát triển mạnh và thành công tolớn”11

9 Hồ Chí Minh, toàn tập, tập 12, Nxb CTQG, H, 2000, tr 300

10 Hồ Chí Minh, toàn tập, tập 7, Nxb CTQG, H, 2000, tr 375

11 Hồ Chí Minh, toàn tập, tập 9, Nxb CTQG, H, 2000, tr 258

- Tháng 3/1919 Lênin thành lập quốc tế III (Quốc tế Cộng sản), từ đây phong trào đấu tranh của công nhân và phong trào giải phóng dân tộc của các nước thuộc địa có tổ chức lãnh đạo thống nhất

+ Quốc tế I (Liên minh công nhân quốc tế) (1864 - 1876), do Các Mác thànhlập Lịch sử của Quốc tế I là lịch sử đấu tranh khốc liệt của Mác, Ăngghen và các

đồ đệ để bảo vệ chủ nghĩa cộng sản khoa học chống các thuyết tiểu tư sản của Pơ –

Ru Đông, Lát – Xan, Ba – Cu – Nin

+ Quốc tế II (Liên minh quốc tế của các Đảng xã hội) (1889 - 1895) Từ năm

1985 trở về trước Quốc tế do Ăngghen chỉ đạo cho nên nó là một tổ chức vô sảnphát triển trên cơ sở của chủ nghĩa Mác Nó đã góp phần tuyên truyền chủ nghĩaMác, tập hợp lực lượng của giai cấp công nhân, xây dựng mối liên hệ giữa các đảngcông nhân Sau năm 1895, khi Ăngnghen mất, cơ quan lãnh đạo của QTII rơi vàotay các phần tử cơ hội, bọn này đi theo con đường xét lại học thuyết các mạng củaMác, dẫn đến chia rẽ trong nội bộ Có 3 trào lưu trong QTII: Cánh hữu gồm nhữngphần tử xã hội sô - vanh trắng trợn (Pở - lê – kha – nốp, Sây – đe – man, Ren – nê –

rơ, Van – đéc – ven – đê…); Phái giữa gồm Cau – ski, Tơ – rốp – ski, Mác – tốp,

Át – le – rơ…; Phái tả là những người theo chủ nghĩa quốc tế gồm Đảng Bôn – sê –vích… Năm 1919, Lênin và những người Bôn – sê – vích thành lập ra Quốc tế III.Năm 1923 những người theo phái hữu khôi phục lại QTII Năm 1924, những ngườitheo phái giữa cũng thành lập ra QTII rưỡi

+ Quốc tế III (Quốc tế cộng sản) (1919 - 1943) Một tổ chức cách mạng quốc

tế, trung tâm lãnh đạo phong trào công nhân thế giới do Lênin sáng lập Cương lĩnhcủa QTCS quy định rằng: Nhiệm vụ lịch sử của quốc tế là tranh thủ đa số giai cấpcông nhân và quần chúng lao động cơ bản về phía chủ nghĩa cộng sản, thay thế chế

độ tư bản chủ nghĩa bằng chế động xã hội chủ nghĩa, tiêu diệt chế độ người bóc lộtngười

Lênin chỉ rõ, chỉ có nền dân chủ tư sản và nền dân chủ vô sản, không có nềndân chủ thứ ba Dân chủ vô sản là nền dân chủ cao nhất Do vậy, nhiệm vụ của

Quốc tế III là phải xác lập được nền dân chủ vô sản Sự thành lập Quốc tế Cộng sản

có ý nghĩa quan trọng đặc biệt đối với phong trào cộng sản và công nhân quốc tế

Nó góp phần đẩy nhanh sự hình thành các đảng cộng sản ở nhiều nước Năm 1918,các Đảng cộng sản Hung-ga-ri, Đức, Ba Lan, Phần Lan, Áo, Hà lan, Hy Lạp đượcthành lập Ở một số nước khác, nhiều nhóm cộng sản xuất hiện và lớn mạnh… ĐH

I QTCS (1919) có 8 đảng và nhóm cộng sản thì đến ĐH VII (1935) QTCS đã có 76đảng, trong đó có 22 đảng hợp pháp

Quốc tế III ra đời đánh dấu sự thắng lợi của chủ nghĩa Mác – Lênin với chủnghĩa cơ hội - xét lại Tất cả các đảng cách mạng chân chính đã đoàn kết dưới ngon

cờ Quốc tế III – trung tâm lãnh đạo phong trào cộng sản và công nhân quốc tế làĐảng Bônsêvích Nga và Lênin

Lênin đã thấy rõ mối quan hệ giữa phong trào cộng sản thế giới và cáchmạng giải phóng dân tộc thuộc địa, chỉ ra con đường giải phóng các dân tộc, thuộcđịa và phụ thuộc với khẩu hiệu nổi tiếng “Vô sản tất cả các nước, các dân tộc bị ápbức đoàn kết lại” Đây chính là con đường giải phóng dân tộc thuộc địa đã đượcLênin chỉ ra về cơ bản Vấn đề là ở chỗ các nước thuộc địa và phụ thuộc có nhận rađược hay không?

- Tình hình các nước châu Á:

Sau cuộc cải cách Thiên Hoàng Minh trị (1866-1869), nước Nhật phát triểntheo con đường Tư bản chủ nghĩa Các nước châu Á còn lại trở thành thuộc địahoặc phụ thuộc của Pháp

Phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc ở các nước châu Á cũng diễn ramạnh mẽ, nhưng cũng rơi vào bế tắc…

→ Bối cảnh thế giới trên đây đã được Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh

nghiên cứu, tìm hiểu ngay khi còn ở Việt Nam và hơn 30 năm bôn ba khắp thế giới.Kinh nghiệm thành công và thất bại của phong trào cộng sản và công nhân quốc tế;của phong trào giải phóng dân tộc ở các nước thuộc địa và phụ thuộc chính là cơ sởthực tiễn cho việc hình thành và phát triển tư tưởng của Người sau này

1.2 Nguồn gốc lý luận

- Về nguồn gốc lý luận của tư tưởng Hồ Chí Minh, một số quan điểm chorằng, có hai nhân tố là học thuyết Mác – Lênin và tư tưởng yêu nước, văn hóatruyền thống của dân tộc Việt Nam Nhưng phổ biến hơn là quan điểm cho rằng, có

ba nguồn gốc lý luận chủ yếu của tư tưởng Hồ Chí Minh đó là: chủ nghĩa yêu nước

và truyền thống văn hóa, nhân ái Việt Nam; tinh hoa văn hóa phương Đông,phương Tây; chủ nghĩa Mác - Lênin

- Về vai trò và vị trí của mỗi yếu tố, có người nhấn mạnh văn hóa dân gian

và dân tộc Việt Nam là nguồn gốc quan trọng nhất trong tư tưởng Hồ Chí Minh, cóngười lại khẳng định tầm quan trọng đặc biệt của các giá trị văn minh nhân loại đốivới việc hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh Ý kiến khác cho rằng, văn hóa dân tộc

là cơ sở, nền tảng tư tưởng cách mạng Hồ Chí Minh Nhưng phần lớn các quanđiểm đều nhất trí cho rằng “chủ nghĩa Mác - Lênin là nguồn gốc chủ yếu nhất”, “là

cơ sở thế giới quan và phương pháp luận của tư tưởng Hồ Chí Minh” Chính nhờ cóthế giới quan và phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin mà Hồ Chí Minh đãhấp thụ và chuyển hóa được những nhân tố tích cực và tiến bộ của truyền thống dântộc cũng như tư tưởng và văn hóa nhân loại để tạo nên hệ thống tư tưởng của mình

1.2.1 Truyền thống văn hóa dân tộc.

- Dân tộc Việt Nam trải qua hàng nghìn năm lịch sử dựng nước và giữa nước

đã tạo lập cho mình một nền văn hóa riêng, phong phú và bền vững với nhiềutruyền thống tốt đẹp và cao quý GS Trần Văn Giàu đã nêu lên bảy giá trị truyềnthống của dân tộc Việt Nam là yêu nước, cần cù, anh hùng, sáng tạo, lạc quan,thương người, vì nghĩa, qua đó khẳng định: Hồ Chí Minh là kết tinh của các giá trịtruyền thống và đạo đức cách mạng Việt Nam

- Còn các nhà nghiên cứu khác lại thống nhất quan điểm về bốn truyền thốngtốt đẹp của dân tộc đã góp phần tác động đến việc hình thành tư tưởng Hồ Chí

Minh đó là: chủ nghĩa yêu nước và tinh thần bất khuất trong đấu tranh dựng nước

và giữ nước; truyền thống nhân nghĩa, tương thân, tương ái, cố kết cộng đồng;

truyền thống lạc quan yêu đời; truyền thống cần cù, dũng cảm, thông minh, sáng tạo, hạm học hỏi và không ngừng mở rộng cửa đón nhận tinh hoa văn hóa nhân loại.

1 Chủ nghĩa yêu nước và ý chí bất khuất đấu tranh để dựng nước

- Trong những truyền thống trên, chủ nghĩa yêu nước và ý chí bất khuất đấutranh để dựng nước và giữ nước là dòng chủ lưu chảy xuyên suốt trường kỳ lịch sửViệt Nam, là chuẩn mực cao nhất đứng đầu bảng giá trị văn hóa – tinh thần ViệtNam Mọi học thuyết đạo đức, tôn giáo nước ngoài du nhập vào Việt Nam đềuđược tiếp nhận khúc xạ qua lăng kính của tư tưởng yêu nước đó Chủ nghĩa yêunước Việt Nam là giá trị thiêng liêng nhất, là cơ sở cho ý chí, hành động cứu nước

và xây dựng đất nước của Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh

- Cơ sở hình thành chủ nghĩa yêu nước Việt Nam: Từ công cuộc lao độngxây dựng đất nước, phát triển nghề trồng lúa nước, đoàn kết chống lại thiên tai, bảo

vệ mùa màng; từ yêu cầu chống giặc ngoại xâm bảo vệ Tổ quốc

- Nội dung cơ bản của chủ nghĩa yêu nước truyền thống Việt Nam là: Yêuquê hương, yêu đồng bào; tự hào về lịch sử vẻ vang và nền văn hóa Việt Nam; độclập dân tộc là mục tiêu và nghĩa vụ của mọi thế hệ người Việt Nam; ý thức sâu sắc

về chủ quyền quốc gia và kiên quyết bảo vệ vững chắc chủ quyền đó; niềm tự tôn

tự hào dân tộc được đặc biệt coi trọng.12

+ Do có vị trí chiến lược trọng yếu “đầu cầu lục địa và hải cảng giao tiếp” vôcùng quan trọng ở Đông Dương và Đông Nam Á, lại có nguồn tài nguyên thiênphong phú, đã tạo cho nước ta nhiều lợi thế trong phát triển, giao lưu kinh tế, vănhoá, xã hội Nhưng cũng chính vị lợi thế đó mà Tổ quốc ta từ trước đến nay đã trởthành mục tiêu xâm lược của nhiều nước lớn trong khu vực và trên thế giới Bởivậy, ngay từ buổi đầu dựng nước, nhiệm vụ chống giặc ngoại xâm đã trở nên ngàycàng cấp thiết Dựng nước đi đôi với giữ nước trở thành quy luật tồn tại và pháttriển của dân tộc ta Thực tế cho thấy, nạn ngoại xâm là mối đe dọa thường xuyên

12 Nguyễn Trọng Phúc (chủ biên), Giáo trình Lịch sử Việt Nam, Nxb CTQG, H, 2001

và nguy hiểm nhất đối với sự sống còn của dân tộc ta “Không có gì quý hơn độclập tự do”, câu nói sâu sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh xuất hiện ở thế kỷ XX, nhưngchủ nghĩa yêu nước mà cốt lõi là độc lập tự do thì đã có từ lâu Chính vì thế, mỗikhi đất nước có giặc ngoại xâm thì nhân dân ta lại đứng lên đấu tranh bảo vệ Tổquốc.

+ Nhìn lại lịch sử dân tộc, kể từ cuối thế kỷ thứ III trước công nguyên đềnnay, tức là từ cuộc kháng chiến chống quân Tần xâm lược của Thục Phán – AnDương Vương (214-208 trCN) cho đến cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ, cứunước Trong 22 thế kỷ ấy thì dân tộc ta đã có tới 12 thế kỷ với gần 20 cuộc chiếntranh chống xâm lược, bảo vệ Tổ quốc, cùng với hàng trăm cuộc khởi nghĩa vàchiến tranh giải phóng khác Đặc biệt, trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dântộc ta, cha ông ta luôn luôn phải chống lại kẻ thù mạnh hơn nhiều lần về kinh tế vàquân sự Điều đáng lưu ý ở đây là độ dài thời gian và tần số xuất hiện các cuộckháng chiến chống giặc giữ nước và chiến tranh giải phóng ở Việt Nam là đạilượng quá lớn so với nhiều nước khác trên thế giới Song với tinh thần yêu nước, ýchí kiên cường, mưu trí, sáng tạo, cha ông ta đã đánh thắng tất cả kẻ thù xâm lược,viết nên những trang sử hào hùng của dân tộc

+ Thực tiễn đã chứng minh từ văn hóa dân gian đến văn hóa bác học; từnhững nhân vật trong truyền thuyết như Thánh Gióng, Sơn Tinh, Thủy Tinh… đếnnhững nhân vật có tên tuổi sáng ngời trong lịch sử như Hai Bà Trưng, Ngô Quyền,Lý Thường Kiệt, Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Nguyễn Trãi, Quang Trung… đều đãphản ánh một cách hùng hồn và đậm nét chủ nghĩa yêu nước Việt Nam Đó là độnglực to lớn nhân lên gấp bội sức mạnh dân tộc để chiến thắng nhiều kẻ thù xâm lượchùng mạnh làm nên biết bao chiến công lẫy lừng

+ Mặt khác, trong lịch sử Việt Nam, mỗi khi đất nước ở vào thời điểm hiểmnghèo, thì với tinh thần yêu nước nồng nàn, các dân tộc trong cộng đồng dân tộcViệt Nam dù là Kinh, Mường hay Dao, Tày hay Nùng … trăm họ đều đứng lên cốkết một lòng chiến đấu Đúng như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tổng kết: “Dân ta có

một lòng nồng nàn yêu nước Đó là truyền thống quý báu của ta Từ xưa đến nay,mỗi khi Tổ quốc bị xâm lăng thì tinh thần ấy lại sôi nổi Nó kết thành một làn sóng

vô cùng mạnh mẽ, to lớn Nó nhấn chìm tất cả bè lũ bán nước và lũ cướp nước”13.Thật vậy, ở Việt Nam hầu như không có xung đột dân tộc, sắc tộc hay tôn giáo,mặc dù chúng ta có 54 dân tộc anh em và nhiều tôn giáo khác nhau Trong khi đótrên thế giới đã và đang xẩy ra nhiều cuộc xung đột sắc tộc, tôn giáo đẫm máu như:

ở Nam Sudan hay ở Thổ Nhĩ Kỳ, Kyrgyzstan, Pakistan, gần chúng ta có Indonexia,Thái Lan

+ Cũng nhờ truyền thống yêu nước mà dân tộc Việt Nam đã tồn tại và pháttriển, sự nghiệp dựng nước và giữ nước cũng như vấn đề giải phóng dân tộc và vấn

đề dân chủ của đất nước được giữ vững Bởi kẻ thù từ phương Bắc hay phương Tâytrong khi xâm lược và thống trị, bao giờ chúng cũng tìm cách thôn tính hay đồnghóa dân tộc ta Thế nhưng trải qua mấy nghìn năm dựng nước và giữ nước, dân tộc

ta luôn có sức sống mãnh liệt và phát triển liên tục Đúng như Gớt Hôn – một chínhkhách Mỹ đã nhận xét: “Dân tộc Việt Nam chưa bao giờ bị đánh bại, mà thực tế họ

đã đánh bại mọi cuộc xâm lăng”14 Trong lịch sử nhân loại, một dân tộc như dân tộcViệt Nam không phải là phổ biến, nhiều quốc gia trên thế giới đã bị xóa sổ, nhiềudân tộc từ đa số trở thành “thiểu số” hoặc diệt vong Chẳng hạn như: 2 quốc giađược nhiều nước thừa nhận, nhưng thực tế không độc lập: Palestine và Tây Sahara;

6 quốc gia thực tế độc lập nhưng không được cộng đồng quốc tế thừa nhận:Abkhazia, Bắc Kibris (riêng nước này được duy nhất Thổ Nhĩ Kỳ công nhận),Nagorno-Karabakh, Nam Ossetia, Somaliland, Transnistria

+ Chính sức mạnh của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam đã thúc đẩy NguyễnSinh Cung sau này là Nuyễn Tất Thành ra đi tìm đường cứu nước Đó cũng là độnglực tư tưởng, tình cảm chi phố mọi suy nghĩ, hành động của Người trong suốt cảcuộc đời mình Người đặt cho mình cái tên Nguyễn Ái Quốc – tức là yêu nước, đểluôn nhắc nhở, cổ vũ bản thân và cổ vũ quốc dân đồng bào Đó cũng chính là cơ sở

13 Hồ Chí Minh, toàn tập, tập 6, Nxb CTQG, H, 2000, tr 171

14 Thế giới ca ngợi và thương tiếc Hồ Chủ tịch, nxb sự thật, H, 1971, t3, tr 176.

tư tưởng đã dẫn Người đến với chủ nghĩa Mác – Lênin.

2 Truyền thống nhân nghĩa, tương thân, tương ái, cố kết cộng đồng.

Nhân nghĩa chính là sự yêu thương giữa con người với con người “cốt yếucủa Nhân là yêu thương con người” Người Việt Nam luôn trọng nhân nghĩa, luônđồng cảm với nỗi đau của người khác, sẵn sàng nhường cơm xẻ áo cho nhau vớitinh thần “lá lành đùm lá rách”, “thương người như thể thương thân”, “ một conngựa đau cả tàu bỏ cỏ”, hay “ bầu ơi thương lấy bí cùng/ tuy rằng khác giốngnhưng chung một giàn”, hàng xóm láng giềng yêu thương nhau, tối lửa tắt đèn cónhau để tạo nên sự gắn bó lâu dài Sống theo phương châm “mình vì mọi ngườimọi người vì mình”, tôn trọng những người có công với dân với nước

Truyền thống này cũng hình thành cùng với sự hình thành dân tộc, từ hoàncảnh và nhu cầu đấu tranh quyết liệt với thiên nhiên và giặc ngoại xâm Bước sangthế kỷ XX, mặc dù xã hội Việt Nam đã có sự phân hóa về giai cấp, truyền thốngnày vẫn còn rất bền vững Vì vậy, Hồ Chí Minh đã kế thừa, phát huy sức mạnh củatruyền thống nhân nghĩa, trong bài thơ “Mười chính sách của Việt Minh” năm

1941, Hồ Chí Minh nhấn mạnh bốn chữ “đồng”:

“Khuyên ai xin nhớ chữ đồng, Đồng tình, đồng sức, đồng lòng, đồng minh” 15

3 Truyền thống lạc quan, yêu đời.

Trong muôn nguy, ngàn khó, người dân Việt Nam vẫn luôn động viên, nhắc

nhở nhau “chớ thấy sóng cả mà ngã tay chèo”, “còn da lông mọc, còn chồi nảycây” Tinh thần lạc quan đó có cơ sở từ niềm tin vào sức mạnh của bản thân mình,tin vào sự tất thắng của chân lý, chính nghĩa, dù trước mắt còn đầy gian truân, khổ

ải phải chịu đựng, vượt qua

Hồ Chí Minh chính là hiện thân của truyền thống lạc quan đó Trải qua baođắng cay vất vả, Người luôn có niềm tin vào tương lai Trong cuộc đời Hồ ChíMinh, dù trải qua muôn vàn khó khăn nhưng tinh thần lạc quan, yêu đời vẫn luôn

15 T3, tr.206

tràn trề: “Hết mưa là nắng hửng lên trời”; “Thân thể ở trong lao/ Tinh thần ở ngoàilao/ Muốn lên sự nghiệp lớn/ tinh thần càng phải cao”; hay “Ví không có cảnh đôngtàn/Thì đâu có cảnh huy hoàng ngày xuân” Người tin vào sự thắng lợi của cuộccách mạng của nhân dân ta trong cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, trong

Di chúc, Người đã khẳng định: “cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của nhândân ta dù phải kinh qua gian khổ, hy sinh nhiều hơn nữa, song nhất định thắng lợihoàn toàn.Đó là một điều chắc chắn”, “Nay tuy châu chấu đá voi/ Nhưng mai voi

sẽ bị lòi ruột ra”

4 Truyền thống cần cù, dũng cảm, thông minh, sáng tạo, ham học hỏi và không ngừng mở rộng cửa đón nhận tinh hoa văn hóa nhân loại.

+ Do gắn liền với nền nông nghiệp lúa nước và hoàn cảnh luôn đối phó vớigiặc ngoại xâm đã hình thành nên phong cách cần cù và anh dũng kiên cường.Cuộc đời Hồ Chí Minh là một minh chứng cho sự cần cù, anh dũng bất khuất: từnhỏ Người tự thân vận động, nuôi em trai còn nhỏ khi mẹ mất sớm, bố đi xa Ra đitìm đường cứu nước bằng hai bàn tay trắng, khi ra nước ngoài thì làm nhiều côngviệc như vẽ thuê, bưng bê, quét tuyết, đốt lò ở trung tâm sưởi ấm thành phố Đếnkhi về nước thì tham gia sản xuất, nuôi cá làm vườn, là một vị Chủ tịch nước nhưngNgười không cần thư ký riêng mà tự mình viết tay, đánh máy Suốt cuộc đời Bác làmẫu mực cho một tinh thần trung với nước, hiếu với dân, cần kiệm liêm chính, chícông vô tư

+ Từ xa xưa, người Việt Nam đã đề cao tinh thần ham học hỏi: “nửa bụngchữ bằng 1 hũ vàng”, “không thầy đố mày làm nên” Vì thế, dân tộc ta luôn mởrộng cửa đón nhận tinh hoa văn hóa nhân loại, từ Nho, Phật, Lão của phương Đôngđến tư tưởng- văn hóa hiện đại phương Tây Nhờ vị trí thuận lợi, ở giữa đầu mốicủa sự giao lưu văn hóa Bắc- Nam và Đông- Tây, Người Việt Nam từ xưa đã rất xa

lạ với đầu óc hẹp hòi, thủ cựu Trên cơ sở giữ vững bản sắc của dân tộc, nhân dân

ta đã biết chọn lọc, tiếp thu, cải biến những cái hay, cái tốt, cái đẹp của người thànhnhững giá trị riêng của mình Hồ Chí Minh là hình ảnh sinh động và trọn vẹn của

truyền thống đó Trong bài Đông Dương, phần chính sách ngu dân, Hồ Chí Minh

đã khái quát: “Người An Nam rất hiếu học Trong các tầng lớp xã hội, người sĩ phuchiếm địa vị hàng đầu”16 Sau này, trong Những nhiệm vụ cấp bách của nhà nước

Việt Nam dân chủ cộng hoà (3/9/1845), Người xác định nhiệm vụ thứ 2/6 là “một

dân tộc dốt là một dân tộc yếu Vì vậy tôi đề nghị mở một chiến dịch để chống nạn

mù chữ”17

→ Như vậy, có thể nói truyền thống văn hóa Việt Nam mà nổi bật là chủ

nghĩa yêu nước là một trong những nguồn gốc chủ yếu, là cội nguồn lý luận đầutiên của tư tưởng Hồ Chí Minh Đúng như Người đã nói: “Lúc đầu chính là chủnghĩa yêu nước, chứ chưa phải chủ nghĩa cộng sản đã đưa tôi tin theo Lênin, tintheo Quốc tế thứ ba”18 Và “Tôi kính yêu Lênin vì Lênin là người yêu nước vĩ đại

đã giải phóng đồng bào mình, trước đó tôi chưa hề đọc một cuốn sách nào củaLênin viết”

1.2.2 Tinh hoa văn hoá nhân loại

Ngoài truyền thống văn hóa dân tộc, Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh cònhọc hỏi, tiếp thu các tinh hoa văn hóa nhân loại như Nho giáo, Phật giáo, Lãogiáo… của phương Đông; tư tưởng dân chủ, nhân văn của văn hóa Phục hưng, củacác cuộc cách mạng tư sản phương Tây

 Về văn hoá phương Đông

Hồ Chí Minh đã tiếp thu có chọn lọc tư tưởng của Nho giáo, Phật giáo và các

tư tưởng tiến bộ khác của văn hoá phương Đông

- Nho giáo:

Nho giáo còn gọi là Khổng giáo do Khổng Tử (551 – 479 trCN) ở TrungQuốc sáng lập, được các học trò của ông (Tử Tư, Mạnh Tử, Tuân Tử, Tăng Tử…)phát triển Nho giáo không phải là một tôn giáo mà là một khoa học về kinh

16 Hå ChÝ Minh Toµn tËp, tËp 1, Nxb CTQG, H.2009, tr 395.

17 Hå ChÝ Minh Toµn tËp, tËp 4, Nxb CTQG, H.2009, tr 8.

18 Hồ Chí Minh, toàn tập, tập 10, Nxb CTQG, H, 2000, tr 128

nghiệm, về đạo đức, về phép ứng xử trong gia đình và xã hội để xây dựng một xãhội thịnh trị, an ninh, hòa mục - tức là một xã hội có tôn ti trật tự

+ Nho giáo vào Việt Nam từ rất sớm, vào khoảng thế kỷ thứ I trCN, là thờiđiểm nước ta bắt đầu chịu sự xâm chiếm của giặc phương Bắc (179trCN - 905),đây chính là thời kỳ 1000 năm Bắc thuộc Trong thời gian này, mặc dù kẻ thù đãdùng mọi cách để đồng hóa dân tộc ta như truyền bá những phong tục, nghi lễphong kiến Trung Quốc, mở trường dạy chữ Hán…vv Song với truyền thống yêunước nồng nàn chúng ta không những không bị đồng hóa mà còntiếp biến chúngthành văn hóa Việt Nam, trong đó Nho giáo đã trở thành Nho giáo yêu nước ViệtNam

+ Sinh ra trong một gia đình nhà nho yêu nước, ngay từ nhỏ Hồ Chí Minh đãđược học chữ Hán với những nhà nho yêu nước, đã tiếp thu những triết lý đạo đức

Khổng – Mạnh qua các tác phẩm kinh điển của Nho giáo (Tứ thư gồm bốn quyển

sách là Đại Học: một chương trong Kinh Lễ; Trung Dung: một chương khác trongKinh Lễ; Luận Ngữ: cuốn sách ghi chép lại những lời dạy của Khổng Tử và do họctrò của ông ghi chép lại; Mạnh Tử: sách ghi chép lại những cuộc đối thoại củaMạnh Tử và một số vị vua trong thời kỳ ông sống Bốn bộ sách này được các họctrò của Khổng Tử biên soạn sau khi ông mất Lục kinh gồm có Kinh Thi, KinhThư, Kinh Lễ, Kinh Dịch, Kinh Xuân Thu và Kinh Nhạc Về sau Kinh Nhạc bị thất

lạc nên chỉ còn năm bộ kinh nên thường được gọi là Ngũ kinh) Mặt khác, Người

cũng đã từng sống ở kinh thành Huế, nơi ngự trị của vua chúa nhà Nguyễn vốnsung bái Nho giáo nên Người càng chịu sự ảnh hưởng sâu sắc của các tư tưởngNho giáo

+ Những kiến thức Hán học mà người tiếp thu được từ nhỏ đã ăn sâu vào trínhớ, để lại những dấu ấn sâu sắc trong tư tưởng, tình cảm của Người đến mãi vềsau này Không có gì là lạ trong nhiều bài nói, bài viết của mình, Người đã sử dụng

có cải biến các khái niệm, các mệnh đề tích cực của Nho giáo để diễn tả tư tưởng

của mình như: triết lý hành động, tư tưởng nhập thế, hành đạo, giúp đời; triết lý

nhân sinh, tu thân, dưỡng tính; đề cao văn hoá, lễ giáo, tinh thần hiếu học…

Đây là tư tưởng tiến bộ hơn hẳn của Nho giáo so với các học thuyết cổ đại

Ví dụ: “Trung – Hiếu”…; hoặc là Nho giáo đề cập đến con người phải có 5chữ tức là Ngũ thường (Nhân - Nghĩa – Lễ - Trí - Tín), Hồ Chí Minh đã phát triển

và chỉ ra 5 tiêu chuẩn của người cán bộ đó là (Nhân - Nghĩa - Trí - Dũng - Liêm)hoặc Người chỉ ra 6 yêu cầu của người làm Tướng (Trí - Nhân - Dũng - Tín - Liêm

- Trung); hoặc là các tư tưởng “Tứ hải giai huynh đệ”, “Dân vi quý, xã tắc thứ chi,quân vi khinh”, “Cần, kiệm, liêm, chính” hay quan điểm: “Tiên thiên hạ chi ưunhi ưu, hậu thiên hạ chi lạc nhi lạc” đã được Hồ Chí Minh tiếp thu để giáo dục cán

bộ, đảng viên Tiếp thu các tư tưởng tiến bộ của Nho giáo, Người dạy rằng: “Người

An Nam chúng ta muốn hoàn thiện mình về mặt tinh thần hãy đọc các tác phẩm củaKhổng Tử, muốn hoàn thiện về phương pháp cách mạng hãy đọc các tác phẩm củaLênin”

+ Nguyễn Sinh Cung – Nguyễn Tất Thành được học tập chữ Hán với cácthầy vốn là những nhà nho yêu nước (ông Nguyễn Sinh Sắc, thầy Vương ThúcQuý…) Đạo đức Nho giáo thấm vào tư tưởng tình cảm của Người không phải lànhững giáo điều “tam cương”, “ngũ thường” (Nho giáo quan niệm danh phận củamỗi người do các mối quan hệ quy định, mỗi mối quan hệ gọi là một Luân Nhogiáo chọn ra 5 Luân cơ bản là: Vua – Tôi, Cha – Con, Chồng – Vợ, Anh – Em, Bạn– Bè Trong đó 3 mối quan hệ đầu được cho là mối quan hệ chính còn gọi là cương.Tam cương là Quân vi thần cương, Phụ vi tử cương, Phu vi thê cương Tam tònglà: Tại gia tòng phụ, xuất giá tòng phu, phu tử tòng tử Tứ đức: Công, dung, ngôn,hạnh) nhằm bảo vệ tôn ti trật tự phong kiến mà là tinh thần nhân nghĩa, đạo tu thân,

sự ham học hỏi, đức tính khiêm tốn, ôn hòa, cách xử thế có lý có tình…

+ Trong khi tiếp thu những yếu tố tích cực của nho giáo, Hồ Chí Minh đã

phê phán loại bỏ các yếu tố thủ cựu, tiêu cực của học thuyết này như: tư tưởng

phân chia đẳng cấp quân tử và tiểu nhân, trọng nam khinh nữ, chỉ đề cao nghề đọc sách coi thường lao động chân tay… Những quan điểm đó hoàn toàn xa lạ với

tư tưởng Hồ Chí Minh: đấu tranh cho một xã hội bình đẳng, dân chủ, tôn trọng laođộng, tôn trọng phụ nữ, chủ trương nam nữ bình quyền… Hồ Chí Minh đã chỉ rõ:

“Đạo đức cũ và đạo đức mới khác nhau nhiều Đạo đức cũ như người đầu ngượcxuống đất chân chổng lên trời Đạo đức mới như hai chân đứng vững dưới đất, đầungửng lên trời” Chính Hồ Chí Minh là người đã đảo thế đứng đó, cũng như Mác –Ăngghen tiếp thu phép biện chứng duy tâm của Hêghen và đặt lại phép biện chứng

đó trên cái nền duy vật

→ Như vậy, một mặt Hồ Chí Minh tiếp thu những tư tưởng tiến bộ của Nho

giáo, một mặt Người phê phán loại bỏ những yếu tố lạc hậu tiêu cực để phát triểnthành những chuẩn mực mới về đạo đức và phép ứng xử của cán bộ, đảng viên và

nhân dân trong thời đại mới Cũng chính những chuẩn mực đạo đức này đã là hành

trang góp phần quan trọng làm nên nhân cách vĩ đại của Hồ Chí Minh sau này

- Phật giáo:

Phật giáo là một trong những tôn giáo lớn trên thế giới (các tôn giáo lớn khác

là Do Thái giáo, Ki - tô giáo và Hồi giáo, và Ấn Độ giáo) Phật giáo được một nhânvật lịch sử là Tất - đạt - đa (Thích Ca Mâu Ni 566, 563 – 486, 483trCN) sáng lậpkhoảng thế kỷ thứ 5 trước Công nguyên, và Phật - đà hay Bụt - đà (người Việt gọiđơn giản là Phật) có nghĩa là “người tỉnh thức”, "người giác ngộ" là danh hiệu màNgài có được sau khi giác ngộ, thành đạo Giáo lý mà Ngài dạy và sau này để lạicho đời được gọi là Phật pháp Cơ sở tư tưởng của Phật giáo là Tứ diệu đế (Khổ đế,Tập đế, Diệt đế và Đạo đế), đây là cốt lõi giáo pháp của đạo Phật, và cũng là điều

mà Phật đã chứng ngộ lúc đạt đạo Bốn chân lý này chính là câu trả lời cho câu hỏicủa thời đại lúc đó là: Tại sao con người cứ bị trói buộc trong luân hồi và liệu conngười có cơ hội thoát khỏi nó hay không?

Trả lời câu hỏi này Phật giáo cho rằng: Đời là bể khổ, nước mắt chúng sinhnhiều hơn nước biển (Bể khổ gồm có 8 nỗi khổ: Sinh, lão, bệnh, tử khổ, sở cầu bấtđắc khổ, ái biệt ly khổ, oán tăng hội khổ, ngũ thủ uẩn khổ = Khổ đế; Nguyên nhâncủa cái khổ là do dục vọng: tham, sân, si mà ra tức là tham lam, bực tức, thù hằn,

oán ghét, mê muội, ngu si = Tập đế; “Giận nên mà phát cơn điên, người khôn hóadại, người lành hóa ngu”; Để thoát được cái khổ luân hồi đó thì con người phải diệtnguyên nhân của nỗi khổ tức là diệt tham, sân, si để đi lên cõi Niếp bàn sống thanhthản, an nhàn = Diệt đế; Đạo đế là con đường để đi đến Niếp bàn có nhiều đườngtùy căn cơ của từng người, nhưng có tám con đường cơ bản gọi là Bát chính đạo:Chính kiến (nhìn nhận rõ chân tướng sự vật), Chính tư duy (suy nghĩ đúng đắn),Chính ngữ (lời nói ngay thẳng, không nói dối), Chính nghiệp (tạo dựng sự nghiệpđúng đắn, không sát sinh…), Chính mệnh (nuôi sống bản thân bằng nghề chínhđáng), Chính tinh tiến (cố gắng làm điều thiện), Chính niệm ( tư tưởng trong sạch),Chính định ( tập trung tư tưởng).

Phật giáo vào Việt Nam từ sớm, ngay từ đầu Công Nguyên (với câu chuyệnChử Đồng Tử học đạo của một nhà sư Ấn Độ Do được tiếp thu Phật giáo trực tiếp

từ Ấn Độ nên từ “Buddha” được phiên âm là “Bụt”, sau này vào thế kỷ thứ 4-5 doảnh hưởng của Phật giáo đến từ Trung Quốc nên “Bụt” đổi thành “Phật” bởi

“Buddha” phiên âm theo tiếng Hán là “Phật đà” hay “Phật đồ” sau này rút gọn gọi

là “Phật”) Vì vậy, Phật giáo ăn sâu bám rễ vào Việt Nam từ rất sớm và có ảnhhưởng rất mạnh đến tất cả mọi vấn đề trong cuộc sống của người dân Việt Nam

Phật giáo có tư tưởng vị tha, từ bi, bác ái, cứu khổ cứu nạn, thương người như thể thương thân, một tình yêu bao la đến cả chim muông cây cỏ Đồng thời có tư tưởng bình đẳng, dân chủ hơn so với Nho giáo…“Ta là Phật đã thành, chúng sinh là Phật sẽ thành” Phật giáo cũng đề cao nếp sống đạo đức, trong sạch, chăm làm điều thiện “Ác giả ác báo xoay vần, hại nhân nhân hại xưa nay lẽ thường”, coi trọng lao động “Một ngày không làm, một ngày không có ăn” …

Đến thời nhà Lý, Trần Phật giáo trở nên cực thịnh và trở thành quốc đạo củaViệt Nam Đặc biệt năm 1299, vua Trần Nhân Tông, dưới sự hướng dẫn của thiền

sư Tuệ Trung Thượng Sỹ, xuất gia và lên tu ở núi Yên Tử, thuộc huyện Uông Bí,

Quảng Ninh, thống nhất các thiền phái tồn tại trước đó và lập nên Thiền phái Trúc

lâm với chủ trương không xa dời mà sống gắn bó với nhân dân, với đất nước,

tham gia vào cộng đồng, vào cuộc đấu tranh của nhân dân chống giặc ngoại xâm Có được điều này chính là sự bắt gặp giữa những tư tưởng tiến bộ của Phật

giáo với chủ nghĩa yêu nước, tinh thần bất khuất chống ngoại xâm của dân tộc ta

→ Như vậy, có thể nói những mặt tích cực của Phật giáo đã đi vào đời sống

tinh thần nhân dân và để lại nhiều dấu ấn trong văn hóa Việt Nam, từ tư tưởng, tìnhcảm, tín ngưỡng, phong tục tập quán đến lối sống…Hồ Chí Minh sinh ra trong giađình nhà nho nghèo, gần gũi với nông dân nên cũng thấm nhuần tinh thần đó Nói

Hồ Chí Minh chịu ảnh hưởng của văn hóa truyền thống là đã bao gồm trong đó cóPhật giáo

- Chủ nghĩa tam dân:

Đây là tư tưởng dân chủ của Tôn Trung Sơn (1866 - 1925), là nhà cách mạngdân chủ Trung Quốc, người lãnh đạo cuộc cách mạng Tân Hợi năm 1911 lật đổtriều đại Mãn Thanh và khai sinh nước Trung Hoa dân quốc Ông được ngườiTrung Hoa gọi yêu mến là "Quốc phụ Trung Hoa" Ông đã nêu ra chủ thuyết "Tamdân"

Chủ thuyết "Tam dân" của ông với tư tưởng chính là dân tộc độc lập, dân

quyền tự do, dân sinh hạnh phúc đã có ảnh hưởng sâu sắc đến phong trào đấu tranh

giành độc lập ở Việt Nam, đặc biệt là tổ chức Quốc Dân Đảng Việt Nam và tầnglớp trí thức yêu nước Việt Nam trong những năm 1920-1930 Hồ Chí Minh đã tìmthấy, tiếp thu những điều thích hợp với điều kiện của nước ta ở chủ thuyết này Saunày Người đưa vào Quốc hiệu của nước Việt Nam những tinh túy nhất của chủthuyết đó là: Độc lập - Tự do - Hạnh phúc

+ Ngoài ra Hồ Chí Minh còn tiếp thu những tinh hoa văn hóa phương Đôngkhác từ Lão Tử, Mạc Tử, Quản Tử, Tôn Tử Đặc biệt người đã kế thừa, tiếp thu tưtưởng quân sự nổi tiếng của Tôn Tử Hồ Chí Minh cho rằng: tư tưởng quân sự củaTôn Tử dùng trong quân sự rất tốt mà trong chính trị cũng rất hay, cách nói củaTôn Tử rất dễ hiểu, chữ ít mà nghĩa nhiều Ví dụ Tôn Tử cho rằng: “Đánh mà giữtoàn nước địch là thứ nhất; thắng mà phá tan nước địch là thứ hai; thắng mà giữ

toàn quân đội địch là thứ nhất; thắng mà phá tan quân đội địch là thứ hai; đánhbằng mưu là thứ nhất; đánh bằng ngoại giao là thứ hai; đánh bằng binh là thứ ba;vây thành mà đánh là kém nhất”.

 Về văn hoá phương Tây

Ngay từ khi còn học tiểu học ở trong nước Hồ Chí Minh đã quan tâm nghiêncứu, tìm hiểu về các nền văn hóa của nhân loại, nhất là văn hóa Pháp Trong 30năm hoạt động ở nước ngoài, Hồ Chí Minh đã đi qua 3 đại dương, 4 châu lục và đặtchân đến gần 30 nước trên thế giới, làm hàng chục nghề khác nhau19 Do vậy,Người có điều kiện trực tiếp tiếp xúc với nhiều nền văn minh của nhân loại Songchủ yếu Người sống và làm việc ở châu Âu, nên Người chịu ảnh hưởng rất sâu rộngcủa nền văn hóa dân chủ và cách mạng của phương Tây Cụ thể:

→ Tư tưởng tự do bình đẳng, bác ái, qua các tác phẩm của các nhà khaisáng Pháp như: Vônte, Rutxô, Mông tét ki ơ

→ Những giá trị trong “Tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền” của đại

cách mạng Pháp 1791

→ Những tư tưởng về dân chủ, quyền sống, quyền tự do, quyền mưu cầu

hạnh phúc của “Tuyên ngôn độc lập” ở Mỹ 1776.

→ Ngoài ra trong quá trình bôn ba ở các nước phương Tây, Hồ Chí Minhcòn tiếp thu được nhiều giá trị khác như cách nghĩ, cách tư duy, lối sống, phươngpháp ứng xử…tất cả được hun đúc để tạo thành một giá trị bất hủ trong tư tưởngcủa Người

+ Nền văn hóa Pháp được Bác làm quen sớm nhất vào năm 1905, khi Ngườihọc ở Trường Tiểu học Pháp – Việt (Vinh) Bác nói: “Vào trạc tuổi 13, lần đầu tiêntôi được nghe những từ Tự Do, Bình Đẳng, Bác Ái… Người Pháp đã nói thế và từthuở ấy, tôi rất muốn làm quen với nền văn minh Pháp, muốn tìm xem những gì ẩngiấu đằng sau những từ ấy”20 Sau đó Người thường xuyên tiếp xúc với những từ đó

19 Xem Song Thành, Hồ Chí Minh nhà tư tưởng lỗi lạc, Nxb CTQG, H, 2009, tr 34

20 Theo Ôxíp Manđenxtam: “Thăm một chiến sĩ quốc tế cộng sản – Nguyễn Ái Quốc” Báo Đốm Lửa (Liên Xô) số

39, ngày 23-12-1923

ở Trường Quốc học Huế Tại đây vào kỳ nghỉ hè năm 1907, Người được đọc các

“Tân thư, Tân văn” của Khang Hữu Vi, Lương Khải Siêu giới thiệu về thân thế, sựnghiệp, tác phẩm của các nhà khai sáng Pháp như Mông – tet – xki – ơ, Rút – xô,Vôn – te…

* Mông- tet – xki - ơ (1689 - 1755) một nhà luật học nổi tiếng với tác phẩm

“Tinh thần pháp luật” ông đã đưa ra nguyên tắc tách biệt giữa 3 quyền lực: quyền lậppháp, quyền hành pháp và quyền tư pháp Ông cho rằng nhà nước lập hiến ở Anh thời

đó là mẫu mực của thể chế chính trị, phù hợp với tình hình chung của xã hội Qua Mông– tet – xki – ơ, Người tiếp cận được tư tưởng về “Nhà nước pháp quyền”

* Vôn - te (1694 - 1778) là một bậc thiên tài với khả năng hiểu biết toàn diện và

đã thành công trên nhiều lĩnh vực nghiên cứu như: (Triết học, văn học, sử học, vật lýhọc) ông đã công kích gay gắt chế độ chuyên chế và nhà thờ Pháp Chủ trương xoá bỏchế độ chuyên chế nhưng vẫn giữ thể chế quân chủ với những vị vua sáng suốt, nếu vuatrở nên tàn bạo thì nhân dân có quyền đánh đổ Qua Vôn – te, tư tưởng chống phongkiến, phủ nhận vua, vốn đã lớn dần ở Người từ trước được khẳng định lại và phát triển.Người đã đoạn tuyệt với chế độ phong kiến

* Rút - xô (1712 - 1778), xuất thân nghèo khổ, phải làm nhiều nghề, đi nhiềunước, thấu hiểu tình cảnh cùng cực của người dân thường nên tư tưởng của ông là lên

án chế độ Phong kiến, phê phán chế độ sở hữu tư nhân và tình trạng bất bình đẳng trong

xã hội Ông chủ trương thiết lập chế độ cộng hoà, người dân có quyền chính trị nhưnhau, được hưởng quyền tự do và bình đẳng Qua tác phẩm “Khế ước xã hội” của Rút –

xô, Hồ Chí Minh được tiếp cận với “nền cộng hòa dân chủ” mà ở đó nhân dân là ngườinắm chính quyền

Ngoài ra, Người còn học lịch sử nước Pháp và các môn khoa học tự nhiênkhác ở Trường Quốc học Huế Từ đó, Người rất ham học hỏi lịch sử thế giới, nhất

là cách mạng Pháp 1789 Hơn hẳn các bặc tiền bối, Hồ Chí Minh thừa nhận nướcPháp có một nền văn minh thực sự và ra sức tìm hiểu nền văn minh ấy qua các tácphẩm của các đại biểu tiêu biểu của nó Từ đó tri thức của Người ngày càng dồi

dào, phong phú và có nhiều điểm mới

Đặc biệt, năm 1917 người chuyển đến sống và làm việc tại thủ đô nướcPháp, quê hương của lý tưởng “Tự do, Bình đẳng, Bác ái” Đây là một quyết định

có ý nghĩa lịch sử, mở ra một thời kỳ mới trong cuộc đời của Người Bởi Pari là thủ

đô chính trị của nước Pháp, đồng thời cũng là trung tâm văn hóa – nghệ thuật của

cả Châu Âu, là nơi hợp lưu các dòng văn hóa thế giới Các trào lưu triết học, cáctrường phái nghệ thuật nổi tiếng thế giới phần lớn đều được hình thành và ra mắttại đây Ở Pháp, Bác đã tham gia các hoạt động đấu tranh cách mạng như viết văn,làm báo, tham gia đảng phái (Đảng Xã hội Pháp), phát biểu ý kiến, trình bày quanđiểm trước dư luận… Chính vì vậy, Người có điều kiện thuận lợi để nhanh chóngchiến lĩnh vốn tri thức của thời đại, đặc biệt là truyền thống văn hóa dân chủ và tiến

bộ của nước Pháp

+ Bên cạnh đó, nền văn hóa Mỹ cũng có ảnh hưởng rất lớn đến tư tưởng củaNgười Trong thời gian dừng chân ở Mỹ vào khoảng cuối 1912 đến cuối năm 1913,Người đã ở Brúclin, đến thăm khu da đen Háclem, chiêm ngưỡng tượng Nữ thần Tựdo… Đặc biệt, Người được đọc bản Tuyên ngôn độc lập của nước Mỹ năm 1776, trong

đó đề cập đến “quyền bình đẳng”, “quyền sống, quyền tự do, quyền mưu cầu hạnhphúc” của con người, “quyền nhân dân kiểm soát chính phủ…” “Hễ chính phủ nào mà

có hại cho dân chúng, thì dân chúng đạp đổ chính phủ ấy đi, và gây nên chính phủkhác” 21 Người khâm phục ý chí giành độc lập, tự do của nhân dân Mỹ, khâm phụcnhững tư tưởng vĩ đại của Oasinhton, Giépphécxơn, Lincon… Chính vì vậy, sau nàytrong Tuyên ngôn độc lập của nước ta, Người đã đưa vào phần tinh túy nhất củaTuyên ngôn độc lập 1776 của Mỹ Người khẳng định: “Tất cả mọi người sinh ra cóquyền bình đẳng Tạo hóa cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được;trong những quyền ấy, có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnhphúc”22

21 Hồ Chí Minh, toàn tập, tập 2, Nxb CTQG, H, 2000, tr 270

22 HCM: Toàn tập, Nxb CTQG, H 2000, tập 4, trang 1.

→ Như vậy, Hồ Chí Minh đã nghiên cứu, kế thừa, tiếp thu những tư tưởng

tiến bộ của cuộc cách mạng tư sản Pháp và Mỹ một cách có chọn lọc Trong khikhẳng định những giá trị chân chính, những yếu tố tích cực, tiến bộ của cách mạngdân chủ tư sản, nhất là tư tưởng tự do, bình đẳng, bác ái, tư tưởng nhân văn giảiphóng con người khỏi thần quyền và sự thống trị của những quan hệ phong kiến,Người cũng đồng thời đánh giá đúng những hạn chế của nó Trong cuốn “Đườngcách mệnh”, Người viết về cách mạng Mỹ: “Tuy rằng cách mệnh đã thành cônghơn 150 năm nay, nhưng công nông vẵn cực khổ, vẵn cứ lo tính cách mệnh lần thứhai Ấy là vì cách mệnh Mỹ là cách mệnh tư bản, mà cách mệnh tư bản là chưa phảicách mệnh đến nơi”23 Về cách mệnh Pháp, Người cũng đánh giá: “Cách mệnhPháp cũng như cách mệnh Mỹ, nghĩa là cách mệnh tư bản, cách mệnh không đếnnơi, tiếng là cộng hòa và dân chủ, kỳ thực trong thì tước lục công nông, ngoài thì

áp bức thuộc địa”24 Do vậy, “Cách mệnh An Nam nên nhớ đến điều ấy”25 Chính vìkhông thỏa mãn với con đường cách mạng tư sản nên người tìm đến với chủ nghĩaMác – Lênin

+ Ngoài ra Hồ Chí Minh còn kế thừa lòng nhân ái, đức hy sinh và tính nhânvăn của Thiên Chúa giáo – một tôn giáo lớn của phương Tây Người còn tiếp thunhững tư tưởng tiến bộ của nền văn minh phục hưng, kết tinh của nền văn minh HyLạp và La Mã cổ đại…

→ Như vậy, trong quá trình hình thành và phát triển tư tưởng của mình, Bác

đã kế thừa có chọn lọc tinh hoa văn hóa phương Đông, phương Tây từ cổ điển đếnhiện đại Người loại bỏ những yếu tố lạc hậu, lỗi thời, giáo điều, cực đoan mà trướchết là những quan điểm nhằm duy trì và bảo vệ chế độ và trật tự phong kiến, thựcdân Người chỉ tiếp thu những yếu tố tích cực, phù hợp, có ích cho mục đích tìmđường cứu nước, cứu dân thoát khỏi tình trạng nô lệ, phụ thuộc Người chỉ rõ:

“Học thuyết Khổng Tử có ưu điểm là sự tu dưỡng đạo đức cá nhân Tôn giáo Giêsu

23 Hồ Chí Minh, toàn tập, tập 2, Nxb CTQG, H, 2000, tr 270

24 Hồ Chí Minh, toàn tập, tập 2, Nxb CTQG, H, 2000, tr 270

25 Hồ Chí Minh, toàn tập, tập 2, Nxb CTQG, H, 2000, tr 274

có ưu điểm là lòng nhân ái cao cả Chủ nghĩa Mác có ưu điểm là phương pháp làmviệc biện chứng Chủ nghĩa Tôn Dật Tiên có ưu điểm là chính sách của nó phù hợpvới điều kiện nước ta Khổng Tử, Giêsu, Mác, Tôn Dật Tiên chẳng phải đã cónhững điểm chung đó sao Họ đều muốn mưu hạnh phúc cho loài người, mưu hạnhphúc cho xã hội Nếu hôm nay họ còn sống trên đời này, nếu họ họp lại một chỗ,tôi tin rằng nhất định họ chung sống với nhau rất hoàn mỹ như những người bạnthân thiết Tôi cố gắng làm người học trò nhỏ của các vị ấy”26.

Rõ ràng, Người kế thừa các học thuyết, các tư tưởng của nhân loại một cách

có phê phán, chon lọc, không bao giờ sao chép máy móc, cũng không bao giờ phủđịnh một cách đơn giản, mà có sự phân tích sâu sắc để tìm ra yếu tố tích cực, làmgiầu thêm vốn kiến thức và hành trang tư tưởng của minh Chính điều này đã làmnên nét đặc sắc ở Hồ Chí Minh – một con người tượng trưng cho sự kết hợp hàihòa văn hóa Đông và Tây

1.2.3 Chủ nghĩa Mác - Lênin

- Chủ nghĩa Mác – Lênin là học thuyết chính trị do C.Mác, Ph Ăngghen sánglập, được V.I Lênin bảo vệ, phát triển và hoàn thiện với ba bộ phận là Triết họcMác – Lênin, Kinh tế Chính trị Mác – Lênin, Chủ nghĩa xã hội khoa học Đây là hệ

tư tưởng chính trị của giai cấp công nhân, là vũ khí lý luận sắc bén, là thế giới quan

và phương pháp luận khoa học của giai cấp vô sản, bảo đảm cho cách mạng giảiphóng dân tộc và cách mạng XHCN giành thắng lợi Chủ nghĩa Mác - Lênin là họcthuyết duy nhất nêu lên mục tiêu, con đường, lực lượng và phương pháp thực hiệnmục tiêu giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp và giải phóng con người; là sựthống nhất hữu cơ giữa thế giới quan và phương pháp luận khoa học; là một họcthuyết mở, không cứng nhắc, không bất biến và không ngừng đổi mới trong dòngtrí tuệ của nhân loại

- Chủ nghĩa Mác – Lênin là một học thuyết tiên tiến, mang tính cách mạng,khoa học

26 Võ Nguyên Giáp, Những bài viết và nói chọn lọc thời kỳ đổi mới, Nxb CTQG – QĐND, H, 2001, tr 46, 47

+ Tính khoa học: Học thuyết đã phát hiện ra quy luật của tự nhiên, xã hội và

tư duy

+ Tính cách mạng: Học thuyết không chỉ giải thích hiện thực mà còn cải tạohiện thực theo hướng tích cực, tiến bộ vì hạnh phúc của con người

- Sau nhiều năm bôn ba tìm đường cứu nước vào tháng 7 năm 1920, Hồ Chí Minh

đã đến với chủ nghĩa Mác - Lênin Đó là thời điểm Bác đọc “Sơ thảo lần thứ nhấtnhững luận cương về các vấn đề dân tộc và thuộc địa” của Lênin Tác phẩm củaLênin đã chỉ ra mối quan hệ gắn bó giữa sự nghiệp giải phóng giai cấp vô sảnvới sự nghiệp giải phóng các dân tộc thuộc địa Nhờ đó mà Người tìm thấy conđường cứu nước Từ đó cho đến những năm cuối đời, Người không ngừngnghiên cứu, tiếp thu, vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lênin Như vậy, chínhLênin đã giúp Hồ Chí Minh đến với chủ nghĩa Mác Sau này Người đã nhắc lạicảm tưởng của mình lúc đó: “Luận cương của Lênin làm tôi rất cảm động, phấnkhởi, sáng tỏ, tin tưởng biết bao! Tôi vui mừng đến phát khóc lên Ngồi mộtmình trong buồng mà tôi nói to lên như đang nói trước quần chúng đông đảo:Hỡi đồng bào bị đọa đầy đau khổ! Đây là cái cần thiết của chúng ta, đây là conđường giải phóng chúng ta”27 Trong bài “Con đường dẫn tôi đến chủ nghĩaLênin”, Hồ Chí Minh đã giải thích rõ quá trình đến với chủ nghĩa Mác – Lênin

và hình thành nên tư tưởng của mình: “Lúc bấy giờ tôi ủng hộ cách mạng ThángMười chỉ là theo cảm tính tự nhiên… Tôi kính yêu Lênin vì Lênin là một ngườiyêu nước vĩ đại đã giải phóng đồng bào mình…Tôi tham gia Đảng Xã hội Phápchẳng qua vì các ông bà ấy (hồi ấy tôi gọi đồng chí của tôi như thế) đã tỏ đồngtình với tôi, với cuộc đấu tranh của các dân tộc bị áp bức Còn như Đảng là gì,công đoàn là gì, CNXH và CNCS là gì thì tôi chưa hiểu”28

- Hồ Chí Minh đến với chủ nghĩa Mác – Lênin là bước ngoặt cơ bản trongquá trình tìm đường cứu nước và phát triển tư tưởng của Người: Từ một ngườiyêu nước trở thành người cộng sản, từ chủ nghĩa yêu nước truyền thống đến với

27 Hồ Chí Minh, toàn tập, tập 10, Nxb CTQG, H, 2000, tr 127

28 Hồ Chí Minh, toàn tập, tập 10, Nxb CTQG, H, 2000, tr 126 128