TRIẾT LÝ ĐỜI NGƯỜI TRONG NGƯỜI SÔNG MÊ

Sau hơn 40 năm vắng bóng, Châu Diên trở lại văn đàn và đã khiến người đọc ngạc nhiên về khả năng sáng tạo nghệ thuật của mình bằng tiểu thuyết Người sông Mê đẫm chất thơ. Trong tác phẩm đầy ắp thực ảo đan xen này, nhà văn không chỉ thể hiện những tìm tòi, phát hiện mới trong nhìn nhận, khám phá hiện thực mà còn bộc lộ những suy tư, chiêm nghiệm của mình đối với cuộc đời. Trong Người Sông Mê, nhân vật trí thức giữ một vị trí đặc biệt quan trọng. Đó là một thế giới người được nhìn nhận từ nhiều chiều dưới sự phân khúc của ánh sáng cá nhân người sáng tạo. Qua thế giới nhân vật này, những suy tư, trăn trở, triết lý của Châu Diên về cuộc sống, thân phận con người được hiển lộ. Châu Diên đã viết về người trí thức trong sự hiểu biết sâu sắc về giá trị thực của cuộc sống. Một đời theo đuổi ước mơ, lý tưởng, không một vết gợn hoen tà ý, ông giáo, bà giáo, Chiền Chiện… đã sống bằng một niềm tin vô vụ lợi. Sự trong sáng, hồn nhiên, vô tư của tâm hồn họ đối với cuộc đời là một báu vật. Song khi sự vô tư, trong sáng không đồng hành với khả năng tri nhận, nó lại trở thành sự vô tâm, ích kỷ. Cuộc sống chật chội đã khiến đời họ trở nên quá giản đơn. Sự trong sáng đến ngô nghê không chỉ gây rắc rối cho bản thân họ mà còn khiến những người xung quanh phải rơi vào những tình huống trớ trêu. Hoa, con gái của ông bà giáo “phải bỏ qua tuổi thơ của mình làm người nuôi dạy trẻ tại gia cho bố mẹ có điều kiện làm công tác xã hội”(1). Ông giáo chỉ “nhớ đến việc học của con em nhân dân” mà “quên bẵng đi mất là con gái ông sắp đến tuổi đi học như mọi trẻ con nhà khác”.

TRIẾT LÝ ĐỜI NGƯỜI TRONG

"NGƯỜI SÔNG MÊ"

Sau hơn 40 năm vắng bóng, Châu Diên trở lại văn đàn và đã khiến người đọc ngạc

nhiên về khả năng sáng tạo nghệ thuật của mình bằng tiểu thuyết Người sông Mê đẫm

chất thơ Trong tác phẩm đầy ắp thực ảo đan xen này, nhà văn không chỉ thể hiện những tìm tòi, phát hiện mới trong nhìn nhận, khám phá hiện thực mà còn bộc lộ những suy tư,

chiêm nghiệm của mình đối với cuộc đời Trong Người Sông Mê, nhân vật trí thức giữ

một vị trí đặc biệt quan trọng Đó là một thế giới người được nhìn nhận từ nhiều chiều dưới sự phân khúc của ánh sáng cá nhân người sáng tạo Qua thế giới nhân vật này, những suy tư, trăn trở, triết lý của Châu Diên về cuộc sống, thân phận con người được hiển lộ.

Châu Diên đã viết về người trí thức trong sự hiểu biết sâu sắc về giá trị thực của cuộc sống Một đời theo đuổi ước mơ, lý tưởng, không một vết gợn hoen tà ý, ông giáo, bà giáo, Chiền Chiện… đã sống bằng một niềm tin vô vụ lợi Sự trong sáng, hồn nhiên, vô tư của tâm hồn họ đối với cuộc đời là một báu vật Song khi sự vô tư, trong sáng không đồng hành với khả năng tri nhận, nó lại trở thành sự vô tâm, ích kỷ Cuộc sống chật chội đã khiến đời họ trở nên quá giản đơn Sự trong sáng đến ngô nghê không chỉ gây rắc rối cho bản thân họ mà còn khiến những người xung quanh phải rơi vào những tình huống trớ trêu Hoa, con gái của ông bà giáo “phải bỏ qua tuổi thơ của mình làm người nuôi dạy trẻ tại gia cho bố mẹ có điều kiện làm công tác xã hội”(1) Ông giáo chỉ

“nhớ đến việc học của con em nhân dân” mà “quên bẵng đi mất là con gái ông sắp đến tuổi đi học như mọi trẻ con nhà khác”

Thế giới tinh thần của người trí thức vốn không đơn giản Chính vì thế, Châu Diên đặc biệt quan tâm đến không gian tự do bên trong của đời sống tâm hồn họ Sự tự do bên trong ấy chính là sự ý thức về sự thay đổi khuynh hướng, suy nghĩ của con người Trình độ nhận thức và khả năng khai thác năng lượng của bản thân giữ vai trò quyết định giá trị của đời người Với Châu Diên, con người vẫn đang “sống mê muội trong dòng nước sông Mê mà không hay biết hoặc cố tình không nhận ra” Người ta đầm mình trong đó, “thi nhau uống cạn nước sông Mê” hoặc bằng một ý thức rõ ràng hoặc bằng sự vô tư “uống mà không uống hoặc không uống mà vẫn cứ uống” Bởi thế, không phải ai cũng nhận thức được giá trị của mình nhất là khi khả năng nhận diện các giá trị cuộc đời của họ bị thu hẹp lại Họ mất dần đi sự tự giác trong hành trình sống Ông giáo “yêu bao nhiêu năm trời, yêu quên thân mình yêu kiệt lực yêu và tạo ra cho đời cả bầu đoàn sản phẩm yêu đến cạn kiệt bao nhiêu giấy bút mực” mà vẫn không biết thế nào là yêu Là “con đẻ trong trắng của một thời đại Con đẻ ngu ngơ của một thời đại trí tuệ cao”, ông giáo không còn có khả năng thay đổi

Lối ứng xử “oang oang khen chê chửi bới giận hờn vui vẻ yêu thương khóc khóc cười cười không bao giờ đi nhẹ nói khẽ được” của ông là kết quả của một quá trình giáo dục, bồi đắp bởi những “niềm tin do người khác tìm hộ” Cái niềm tin ấy không có khả năng trưởng thành tâm hồn ông mà chỉ biến ông thành một kẻ dẻo mồm ích kỷ Ngay cả khi “không cãi cọ mọi người, không to tiếng phê phán, không cáu kỉnh lên án, không chọc tức ai, không cười nửa miệng với ai, không tranh luận ai thắng thua đúng sai ươn hèn suy đồi nhút nhát dũng cảm, không mắng mọi người là ngu nữa, không trách cứ ai là đã để mất hết lý tưởng nữa” thì ông giáo thực chất cũng chỉ đang sống với “cái ảo tưởng cuối cùng của người dũng sĩ hèn nhát một mình cầm kích đứng bâng khuâng” Suốt cuộc đời, ông giáo không ngừng tuyên ngôn yêu đương chung thủy, nhưng trước khi trút hơi thở cuối cùng, bên người vợ lúc nào cũng “yêu

và chịu đựng và tha thứ hết cho mọi điều nhàm chán” của mình, ông giáo lại chỉ nhớ được những điều hoàn toàn xa lạ với cái chủ đề anh anh em em mà cả đời ông dành sức ca tụng

Con người sẽ trở nên tự do hơn khi nhận thức sâu sắc về cái tất yếu Song không phải ai cũng nhận ra cái tất yếu ấy Chính vì thế, để hiểu về tự do và giá trị cao quý của tự do là không hề đơn giản Người ta có thể ban phát cái ăn nhưng không thể ban phát tự do Cái việc Hoa để cho Khánh “tự do” nhưng Khánh sợ và Khánh chỉ dám “nhào vào tự dành lấy cái tự do sàm sỡ chốc lát”

là điều không mấy khó hiểu Con người ta đã quen với “sự trong trắng hèn nhát khốn kiếp”, đã quen với “trốn chạy tự do” rồi Thực tế cho thấy, sự tự do, sự giải phóng tâm trí con người xảy ra không phải do có sự thay thế, thay đổi các niềm tin mà thường bắt nguồn từ sự tự do thoát khỏi chính niềm tin ấy Sự tự giải thoát này có sự góp phần quan trọng của vô thức Bởi không thể phủ nhận rằng cái vô thức giữ một vai trò không nhỏ, như một nền tảng định hướng những hành vi ý thức của con người Sau lần tự tử, bà giáo hiểu “mình có chết thì mọi sự vẫn y nguyên như cũ” Dù chưa kịp nhận ra ngay sự thay đổi trong mình nhưng bà “thấy mọi việc đều trở nên giản dị hơn” Thay vào việc phải trở thành “một nhà cách mạng thực thụ”, cái bà giáo cần bây giờ là sẽ đi bán xôi để nuôi chồng, nuôi con “cốt sao cho cả nhà no đủ chẳng cần văn hóa làm gì” và nếu có đi dạy thì “sẽ đủng đỉnh hơn”, “thích yên thân hơn” và “chẳng cần yêu cầu cao như trước nữa”

Với tinh thần nhân văn sâu sắc, Châu Diên đã khẳng định vai trò của năng lực hướng thiện đối với việc nuôi dưỡng nhân cách chống lại sự khô héo, lỗi thời của trí tuệ và tàn nhạt cảm xúc trong con người Sống là một hành trình trải nghiệm nhưng cũng đồng thời là một sự tranh đấu để giữ gìn giá trị sống “Nếu

ta cương quyết chống lại sông Mê bến Lú thì ta có thể thắng trận, nghĩa là ta có trí nhớ, một thứ trí nhớ đẹp trong đó chỉ có hình ảnh người mà ta yêu thương” Niềm tin là nền móng làm nên tư tưởng, là cơ sở để con người đến với các

tư tưởng Một khi tư tưởng đã ăn sâu, bám chặt trong con người thì đồng thời

một nỗi sợ hãi cũng chi phối họ Để được sống, con người ta phải suy nghĩ, trăn trở, tìm mọi cách vượt thoát khỏi những lưới rào của sự mê muội, để không bị

đánh lừa bởi dày đặc các lý luận Có thể thấy trong Người sông Mê, con người

nhiều khi đã tự trói buộc mình bằng cách này hay cách khác, ở nơi này hay nơi khác Trên hành trình sống của mình, không ít lần Hương nghĩ đến việc sẽ đầu thai, sẽ hóa kiếp mình vào một ai đó, “em sẽ đẻ ra chính em chứ… Em sẽ làm con một bà giáo tốt đẹp hơn em… một bà giáo không tên tuổi nào đó nhưng tốt đẹp hơn em rất nhiều ” Vẫn biết rằng khi đặt niềm tin vào sự tồn tại của luân hồi, con người không chỉ tự tìm kiếm cho riêng mình một điểm tựa tinh thần

mà còn dám đối diện với hiện tại dưới sự chỉ dẫn của tâm linh Điều đó cũng có nghĩa là khi cái riêng, cái cá thể chìm nhòa trong cái chung, ưu thế sẽ thuộc về

cái vô thức.

Cũng như mọi người, Hương cần niềm tin, sức mạnh tinh thần để hướng

về phía trước Trong cái xã hội đầy rẫy những bọn người “sống mà như chết”,

“sính hình thức”, đến chết “cũng vẫn không rút được kinh nghiệm” thì để được sống có ý nghĩa, con người phải “cố đừng để bị rơi vào quên lãng” nhưng

“cũng cần phải biết quên” Trải qua bao nhiêu biến cố buồn thương, đau đớn ở đời mà Hương vẫn còn theo đuổi một niềm tin, thứ “niềm tin vô tích sự” như thế, ở phương diện nhận thức, cô đã tự ngục tù mình

Tri thức vốn là công cụ quan trọng nhất để khai phá năng lượng đời người Chỉ có người biết mới sống Nhưng oái oăm thay, kết quả của sự biết, sự giác ngộ ấy lại làm con người phải đau khổ, dằn vặt, cô đơn đến đáng thương trong thế giới tinh thần của chính mình Cái nghiệt ngã nhất của cuộc đời chính

là con người không thể thoát ra khỏi sự luẩn quẩn của những định ước đã quấn riết lấy mình ngay cả khi đã “ngộ” Trong sự tri nhận “làm sao có thể có lý với cái bối cảnh không chịu có lý? Chiến đấu chống sự ngu dốt là khó nhất, “chúng

ta phải tự làm thầy chúng ta thôi, không chờ được ai hết Châu Diên đã đề cập đến mối quan hệ giữa tri thức và đạo đức của con người Phải chăng, chỉ có sự kết hợp giữa khai thác tri thức và ràng buộc đạo đức mới giúp việc giải phóng năng lượng đi đúng quỹ đạo của nó?

Đôi mắt tinh tường sắc sảo, sự sâu sát, gắn bó với cuộc đời không đủ để nhà văn có thể cảm nhận hết những thẳm sâu khuất lấp, những âm ỉ nỗi niềm của tâm hồn con người Vì thế, để có thể nhận thức cuộc sống, thấu hiểu tận cùng bản chất của nó, người sáng tạo luôn cần tới một cái tâm trong sáng Cách phản ánh hiện thực của Châu Diên bộc lộ rõ năng lực tìm kiếm lẽ phải bằng tâm hồn của ông

Lấy sự cá biệt, tính đối thoại làm tiêu chí xây dựng nhân vật, Châu Diên

đã chối từ quan niệm điển hình hóa của chủ nghĩa hiện thực truyền thống Với nhà văn, chân dung thực của con người chính là số phận của con người ấy Theo ông, mỗi suy nghĩ, trăn trở, buồn vui của con người dù chỉ là một thoáng qua nhưng chúng cũng đủ sức để cấu thành một kiếp đời và cuộc đời là một

chuỗi kiếp sống mà mỗi con người được, phải, nên sống với tất cả năng lượng sống của mình Điều cốt yếu là làm thế nào để con người tri nhận được giá trị của những điều mình đã được, đã mất, đã phải chịu đựng, tự hào hay ân hận trong suốt hành trình sống ấy

Viết về Hoa với mắt mở thao láo quan sát mọi điều và quan sát chính bản thân mình để thấy “ngu điếc và thong manh thì sống cũng như chết, sinh linh nào cũng thế”; về Khánh chẳng hề chuẩn bị tinh thần đón nhận cái chết nên chết rồi mà “vẫn còn cố níu kéo, cố tin tưởng là mình còn sống” mà yêu thương, chia sẻ với đời; về bà giáo với tấm lòng vị tha và tâm hồn “đầy ấp những câu hỏi bỏ hoang chẳng ma nào chịu xới lên câu giải đáp”, Châu Diên đã rất sâu sắc khi quan tâm đến những mâu thuẫn đời sống được biểu hiện cụ thể qua kết quả ứng xử của con người với cuộc đời Cả Hoa, Khánh và bà giáo đã sống với cuộc đời này bằng những năng lực đặc biệt, rất người Và khi tham gia vào cuộc sống của mình một cách vừa tích cực vừa chủ động lại vừa hướng thiện ấy, họ có khả năng bắt gặp trạng thái thần thánh của chính mình mà trở nên cao thượng

Cái đẹp vốn luôn tồn tại cùng sự tự nhiên và đa dạng của tâm hồn con người Dù phải sống trong một “cuộc sống suốt đời bị lệch nhịp Không chủ bụng lệch nhịp mà sao nó cứ lệch nhịp” nhưng trong sâu thẳm tâm hồn, con người vẫn luôn lưu giữ niềm tin vào cái thiện, sự sáng láng của trí tuệ, của tư duy minh triết Cuộc đời đẹp “vì có ta nhìn vào và có ta nhận thấy nó đẹp” Ý thức về cõi sống, và hơn hết là ý thức về giá trị của nhân cách trong cuộc đời khiến con người còn cảm thấy cuộc đời đáng sống Không phải ngẫu nhiên mà

bà giáo, người đàn bà sáng suốt ấy đã thốt lên cùng con gái: “cái số con rồi cũng giống số mẹ, cứ làm cho đàn ông phải vì nể, họ yêu mình mà họ vẫn cứ hãi hãi mình, thôi thì cái mệnh mình nó vậy ”

Bởi cái số thì lởn vởn đâu đó trên đầu mình còn mệnh thì “nằm ở trong tay mình, có khi mình nhận ra nó, cũng nhiều khi mình bị nó lôi đi, mà cả khi

bị lôi thì cũng là mình để nó lôi đi theo kiểu mình bị lôi đi theo cách riêng mình

do cái Mệnh mình lôi nó” nên trăn trở của bà giáo về những tai họa giáng mãi lên đầu gia đình mình khi ông giáo thì hiền lành, tính nóng nhưng tốt bụng cực

kỳ, trung thực cực kỳ, yêu quý mọi người, còn bà cả đời “tuyệt nhiên chưa khi nào nhúng tay vào một việc gì gọi là xấu xa, chưa nói gì đến chuyện độc ác thất đức” đã được trả lời Đó không phải là lỗi của ai “đó là lỗi của không khí, lỗi của gió lỗi của mưa lỗi của nắng, lỗi của những con chó sủa nhí nhách suốt đêm bên vườn nhà hàng xóm, lỗi của những cặp mèo hoang gào trong đêm, lỗi của mưa đang rơi chợt tạnh, lỗi của giọt nắng bên thềm chẳng sưởi ấm được chút gì dù là cũng sưởi ấm được đôi mắt của mình ” Đó chính là hồi vọng

nhân văn của cuộc sống mà Người sông Mê gởi đến mỗi con người.

Có thể thấy, khi chú ý đến nhân vật trí thức, Châu Diên không hề phủ nhận năng lực tưởng tượng của con người, cái giúp con người vượt qua những

trở ngại trong quá trình nhận thức, hình dung ra tương lai của mình Nó là khả năng liên kết quá khứ - hiện tại - tương lai trong nhận thức của con người, giúp con người hình dung mình trong tương lai với những kế thừa từ quá khứ Làm sao một con người không có trí tưởng tượng, không nhận biết được vẻ đẹp tâm hồn mình lại có thể biết tạo ra vẻ đẹp? Và vì thế, làm sao họ có thể có được cái đẹp trong cuộc đời mình? Do không có đủ năng lực để kiểm soát hành động của mình, ông giáo, Chiền Chiện, Khoa thường rơi vào trạng huống vật vã giữa các luồng ý kiến, quan điểm Tâm hồn họ dần khô cứng, nghèo nàn, đơn điệu

và méo mó nên họ không tìm thấy động lực sống đích thực cho đời mình Họ không bao giờ cảm thấy hạnh phúc

Trong tác phẩm của Châu Diên, có thể thấy nhân vật trí thức hiện ra trong không gian sống rất đặc biệt Đó là không gian thực ảo, mê tỉnh, chồng chéo những miền quá khứ, hiện tại, tương lai Thực ra, hiện tại thường không được cảm nhận sâu sắc như quá khứ và cũng không được đón đợi nhiều như tương lai Chính vì thế, đưa tất cả về quá khứ, thông nối các miền không gian khác nhau để nhìn ngắm hiện tại và dự cảm về tương là cách mà Châu Diên đã chọn

để tạo tác Người sông Mê Thế giới tâm linh của con người, do đó, mới có thể

hiện ra chân xác, không hề gợi cảm giác giả tạo

Bên cạnh đó, như một hiện hữu sinh động, quá khứ đã tạo ra và để lại cho con người tất cả mọi thứ Đó là toàn bộ không gian để tạo ra con người, tạo ra kiến thức, kiến tạo tâm hồn, kinh nghiệm của loài người Đó cũng là miền sống thực của con người vì nó gắn liền và xác định một con người cụ thể Vì thế, dẫu tâm hồn có thể chai sạn bởi gánh nặng cuộc đời, ước mơ, khát vọng có thể bị hiện thực phá vỡ nhưng mọi cái mất đi ấy đều đã từng thật sự tồn tại trong mỗi con người Không oán trách hay đổ lỗi, Châu Diên muốn người ta hiểu rằng, thực ra, trong mỗi số phận, luôn tồn tại trách nhiệm thuộc về mình Sự sống sẽ trở nên hữu ích khi con người tự biết điều mình cần làm, biết tự chứng giám mình, dám khóc, cười, hoan hô tất cả để “cùng nhau vui sống cùng nhau làm cho hết những công việc đang đợi chờ chúng ta”

Tạo hóa đã ban tặng mỗi người một sự sống và một cái chết Trong suốt hành trình sống của mình, con người phải làm cuộc độc hành, phải sống, chết, khám phá, nhận thức cuộc sống bằng đôi mắt, trái tim của chính mình Thường thì con người sẽ tận lực theo đuổi mục đích sống của mình hoặc để cuộc sống cuốn mình đi vô nghĩa Chỉ đến khi sắp sửa kết thúc hành trình sinh mệnh, con người mới cảm nhận điều quan trọng nhất của đời người Lúc ấy, các giá trị sống mới thật sự được tri nhận

Cái chết của con người trong Người sông Mê gắn chặt với niềm khát khao

được sống Khánh, Hoa, Hương, ông giáo, bà giáo, Chiền Chiện, đều quý yêu cuộc sống Dẫu cuộc sống bị bưng bí, tẻ nhạt nhưng không ai trong họ muốn chết Khánh đã chết Thay vì phải đi qua Sông Mê, bến Lú để linh hồn bị/được xóa tẩy mọi dấu vết trần thế thì Khánh lại cứ lơ lửng trong không gian của cõi

sống vì “không thể bỏ đi xa vội Tiếc lắm Bao nhiêu thứ mình đã quen rồi Bao nhiêu điều lặt vặt mình không muốn rời xa Kể cả cái đói nữa, thì cũng là cái đói của đời này, cái đói của tôi, cái đói riêng tôi mới có” Khánh không thể bỏ

mà đi ngay cho đành bởi Khánh còn “cần níu kéo lấy người ấy Níu kéo đến đâu không còn níu kéo nữa thì thôi” Không thể bỏ đi được bởi khi bước vào cõi chết như thế này, Khánh mới càng thấu hiểu giá trị của cuộc sống Cái dòng sông đời vốn đầy ngập bọt bèo rác rưởi trong Khánh của lúc chết này hiện ra thật khác Trên dòng sông ấy, các “báu vật trong rác thì chìm mất tăm xuống đáy sông hoặc vẩn đục phù du mà ngời ngời vô giá sáng cùng phù sa” Vẫn dòng sông đời ấy nhưng “bấy nhiêu rác rưởi bấy nhiêu bọt bèo mà sông ơi sao sông vẫn quá đẹp”

Có thể thấy trong Người sông Mê, con người bị ám ảnh và không ngừng

nghĩ về cái chết Cái chết hiện diện trong từng khoảnh khắc sống, chen vào giữa câu chuyện yêu đương, len cả vào trong những giấc mơ của Khánh, của Hoa, làm họ hoang mang, đau đớn, khiếp sợ Dẫu không nói nhiều đến chiến

tranh, nhưng Người sông Mê cũng gợi nhắc được những ám ảnh của cái chết

đối với con người Trong tâm trí của chàng lính trẻ, cái chết của người bạn nơi cánh rừng lim trung du xưa không chỉ giúp anh “nhìn rõ hơn thế nào là chết”, hiểu rõ nó “như cái chết của chính mình” mà còn khiến anh phải “sống thực chính cái nỗi đau của người dưng đang giẫy giẫy máu trào ra miệng ra mũi ngay trước mắt mình”

Là người của cõi chết, Khánh hiểu rõ “chết là hết Nói cho đúng, chết là bất lực Có thể ở bên kia biên giới sống chết, mình còn muốn làm điều gì đó, nhưng chết thì dứt khoát muốn làm mà chẳng làm nổi Chết là chẳng còn một tí

gì uy quyền hết” Chính vì thế mà Khánh vẫn cứ muốn hiện diện giữa cuộc đời, ngược chiều thời gian, xuyên qua các kiếp đời mà lý giải quá khứ, nghiệm suy hiện tại, thấu thị tương lai của chính mình và của những người ở quanh mình Trong nhận thức của Khánh, dòng đời đẹp vì nó không bao giờ đứng im, “nó trôi đi trôi đi, và trôi đi nghĩa là đẹp bởi vì đứng lại tù đọng nghĩa là chết” Dĩ nhiên, cái chết là điều không thể tránh khỏi nhưng để đừng bị lãng quên, để đừng không thể nhớ, con người không được để trí nhớ ngừng lại Ngừng lại nghĩa là chết Vì thế, nếu có chết “cũng phải cố mà không tắm nước sông Mê không ăn cháo Lú không để mình bị bắt buộc phải quên”

Thực ra, đã là con người, ai rồi cũng đều phải đi đến tận cùng cõi chết Vấn đề đặt ra là trên hành trình đi về miền miên viễn ấy, làm sao thức nhận được chân giá cuộc đời, làm sao thấu được nỗi nhân văn, nhân cách của cuộc sống này lại là một điều không bao giờ là đơn giản Bởi bất luận trong lịch sử hay trong đời sống hiện thực, sự đánh giá sai lệch về giá trị luôn khiến con người phải trả giá đắt

Với Châu Diên, ám ảnh về cái chết trong Người sông Mê không đơn

thuần là trăn trở của con người về sống chết mà nó còn là sự nhận thức sâu sắc

về sự không tương thích giữa thế giới tâm hồn của con người với hiện thực đời sống nhiều ẩn khuất, phức tạp Mỗi cái chết, mỗi cách chết đều là biểu hiện của ứng xử sống Ông Bách một mình “vật vã mấy giờ đồng hồ liền, rồi vĩnh viễn

ra đi” mang theo trên ngực một vết mổ dài, ông giáo cầm tay vợ, mắt nhắm nghiền, “thều thào tình ơi tình ơi” và Chiền Chiện lặng lẽ với niềm an ủi vớt vát

là mảnh đất thiên thẹo sát bờ sông… Sự chết bắt đầu đến với Hoa khi cô cảm thấy mình biết nhẫn nhịn, biết dừng lại, không cãi cọ nữa Hoa chấp nhận nó và yên ả ra đi nơi bệnh viện với cảm giác về tường gạch, vườn hoa, rèm cửa sổ đều tươi tắn

Như vậy, cái chết không đơn thuần là sự kết thúc một sự sống Nó còn là một ý niệm về sự sống Trong cái nhìn của người trí thức, cuộc sống tù túng,

“thiếu thông tin, không có thông tin cắt đứt hết với mọi thông tin” đồng nghĩa với cái chết Đó là “một cuộc sống chỉ dành cho lũ nô lệ, và khi đó sẽ là cái chết hoàn toàn không còn gì cứu vãn nổi nữa, cái chết trong lãng quên” Chính

vì vậy mà trong Người sông Mê, đầy ắp hình ảnh của những con người “chưa

kịp sống đã chết” Họ là những sinh viên bị giam cầm trong địa ngục của cái đói, 5 năm học chỉ có thể từ “chẳng biết mô tê gì” đến cuối cùng là ‘chưa biết

ra sao”; là bà giáo “cả ngày không nói nửa lời tuyệt nhiên không hé răng nói điều gì”; là ông giáo “không bao giờ đủ tinh tế và càng không đủ mất dạy để nhận ra mình là nhân vật chính trong câu chuyện thêu dệt”; là những “sản phẩm của một thời đại thiếu thông tin thừa nghi ngờ, thiếu nhìn vào lòng mình nhưng lại thích nhìn vào hành vi bề ngoài của kẻ khác” Tất cả họ đã đánh mất tâm hồn mình, cái sự sống đích thực của mỗi cá nhân người để hợp lại với nhau thành một thực thể duy nhất, trì níu nhau trong sự câu thúc của tính đơn nhất về tinh thần của một đám đông mà mọi tư tưởng, tình cảm đều hướng về một đích Châu Diên đã tỏ rõ sự trải nghiệm sâu sắc của mình qua cách nhìn nhận giá trị của cuộc sống dưới lăng kính của cái chết Các nhân vật trong tác phẩm của ông đã sống - chết trong thực - ảo, tỉnh - mê của tâm hồn mình Mỗi người chấp nhận, ứng xử với cái chết một cách khác nhau Trong số họ, có người đã ngộ, tuy nhiên vẫn còn lắm kẻ mang trong đầu những ý niệm đã hằn sâu, không thể nào thay đổi

Người sông Mê là một thành công lớn của nhà văn Châu Diên Bằng

nhân vật trí thức, Châu Diên không chỉ thể hiện cái nhìn đầy triết lý của mình

về đời người, quan niệm về sự sống, cái chết, đặc biệt là số phận người trí thức trong một giai đoạn lịch sử đặc biệt mà còn chỉ ra sai lầm của con người khi tuyệt đối hóa vai trò của tư tưởng dẫn đến sự lệch lạc trong đời sống tinh thần của họ Dĩ nhiên, không có giá trị nào là duy nhất Và con người chỉ có thể khẳng định được giá trị của sinh mệnh đời mình khi thức nhận đầy đủ các giá trị vật chất, tư tưởng và lý tưởng Vấn đề là không chỉ cần tri thức để nhận diện không gian sinh mệnh của chính mình mà con người còn phải có đủ năng lực

để có thể ngược xuôi trong các miền sống ấy, để được sống thực trong thế giới

vật chất, không bị lạc lối trong lý luận hay mê muội, ảo tưởng trong những điều thần thánh