Bài thuyết trình tuyến nội tiết

Đặc điểm chung Không có ống dẫn xuất chất tiết  Mỗi tuyền có thể chế tiết một hoặc vài loại hormone  Cấu tạo mô học chung:  Mô nâng đỡ: tạo nên vỏ xơ, vách xơ, mô đệm  Nhu mô: tác t

Tuyến nội tiết

Nhóm 5: Nguyễn Thanh Dung

Phạm Thị Linh Chu Quỳnh Trang

Khái quát chung

Tuyến nội tiết là những tuyến trực tiếp sản xuất vào môi trường bên trong cơ thể như máu, bạch huyết, dịch tủy não… sản phẩm của tuyến nội tiết được gọi là hormone

Đặc điểm chung

 Không có ống dẫn xuất chất tiết

 Mỗi tuyền có thể chế tiết một hoặc vài loại hormone

 Cấu tạo mô học chung:

 Mô nâng đỡ: tạo nên vỏ xơ, vách xơ, mô đệm

 Nhu mô: tác tế bào có tình chuyên biệt cao để chế tiết hormone

 Các mao mạch máu: tế bào nội tiết luôn gắn liền với hệ mao mạch máu

 Các sợi thần kinh

• Hormone là những chất hóa học do một nhóm tế bào hoặc một tuyến nội tiết bài tiết vào máu rồi được máu đưa đến các tế bào hoặc các mô khác trong cơ thể và gây ra các tác dụng sinh lý tại đó

• Hormone có tác dụng điều hòa đối với quá trình trao đổi chất, quá trình sinh trưởng, sự phát triển của cơ thể và sự phân hóa các cơ quan

Đặc tính hoạt động của hormone

Mỗi hormone chỉ do một cơ quan chuyên tiết

Mỗi hormone chỉ tác dụng với một số cơ quan hoặc một

nhóm cơ quan xác định gọi là cơ quan đích

Hormone có tác dụng với liều lượng rất nhỏ và chúng bị phá hủy nên không gây tác dụng lâu

Hormone không có tính chất đặc trưng cho loài

Truyền tín hiệu

 Truyền tin trực tiếp

 Truyền tin gián tiếp thông qua chất truyền tin thứ 2

Tuyến giáp trạng

Vị trí: ở dưới lớp cơ cổ, phía trước thanh quản, dưới sụn nhẫn

Hình dạng: giống con bướm, gồm

2 thùy 2 bên và 1 eo ở giữa

Khối lượng: khoảng 35gam

Đơn vị cấu trúc và chức năng là nang tuyến

 Là tuyến nội tiết kiểu túi, có nhiều mạch máu

 Vỏ xơ bọc ngoài

 Nhu mô tuyến gồm: túi tuyến giáp, các mao mạch

Cấu tạo – chức năng

Vỏ xơ

Túi tuyến giáp

 Mỗi túi tuyến giáp là

một khối hình cầu có

đường kính 0,2-0,9mm

 Thành túi là biểu mô

đơn, cấu tạo bởi 2 loại

tế bào là tế bào nang và

Tế bào nang

• Biểu mô đơn, có kích thước

tế bào thay đổi: dạng dẹt,

vuông hoặc trụ

• Các tế bào có nhân, bào

tương bắt màu axit, các vi

Tế bào cận nang (Tế bào C)

 Có kích thước lớn hơn

gấp 2-3 lần tế bào nang,

bào tương sáng màu,

nhân tròn, đứng cùng

hàng với tế bào nang hoặc

nằm xen kẽ giữa các nang

 Chức năng: chế tiết

calcitonin làm hạ canxi

máu

Các mao mạch

• Nằm trong mô liên kết

xen giữa các túi tuyến,

được lót ngoài bởi

màng đáy

Hormone tuyến giáp

Tri-idothyronine (T3)

• 7% hormone giáp tiết ra

• Ái lực thấp với protein

huyết tương, giải phóng vào

• 93% hormone giáp tiết ra

• Ái lưc cao với protein huyết tương, giái phóng vào mô đích nhah

• Tác dụng yếu hơn 4 lần

• Thời gian tác dụng dài

• Được khử iot thành T3 ở mô dích mới có tác dụng

Các giai đoạn sinh tổng hợp hormone giáp

• Tổng hợp và bài tiết chất keo thyrohlobulin vào nang giáp (mỗi phân tử thyroglobulin chứa khoảng 70 acid amin tyrosine- tiền thân của hormone giáp)

• Oxy hóa ion iod (I-)

• Iod sẽ gắn và oxi hóa các gốc tyrosine, tạo thành hormone giáp (còn ở dạng kết hợp với kết hợp với thyroglobulin trong nang giáp)

• Cắt rời giải phóng các phân tử T3, T4 từ thyroglobulin trong tế bào giáp  vào máu

Hoạt động của hormone giáp

Khi được vận chuyển đến

Chức năng của hormone giáp

Làm tăng sao mã nhiều gen, tổng hợp lượng lớn enzym, protein…dãn đến tăng các hoạt động của toàn cơ thể:

• Làm tăng hoạt động của tế bào, tăng cường chuyển hóa glucid và lipid tạo năng lượng, gây giảm cân

• Tăng nhịp tim, tăng lưu lượng tim, tăng nhịp hô hấp để cung cấp oxy cho sư tăng chuyển hóa ở các mô

• Tăng hoạt động của não bộ và hệ thần kinh

• Tác dụng trên sự phát triển cơ thể, đặc biệt làm não bộ

Rối loạn chức năng tuyến giáp

Gồm 2 nhóm

– Cường giáp: tăng bài tiết hormone T3,T4 – Suy giáp: giảm bài tiết hormone T3, T4

Phình giáp (bướu cổ địa phương)

• Do thiếu iot trong khẩu phần ăn

• Do đó tuyến giáp không bắt đủ

iot để tạo T3,T4 nhưng vẫn tạo ra

được thyroglobulin

• Tuyến giáp tăng hoạt động, vì

vậy ngàng càng to lên thành

bướu cổ, bên trong các nang giáp

chứa đầy chất keo

Tuyến yên

Tuyến yên

Tuyến yên là một tuyến nhỏ, khối lượng khoảng 0.5g, nằm trong hố yên của xương bướm và có liên quan đến vùng dưới đồi.

Tuyến yên liên quan mật thiết với vùng dưới đồi qua đường mạch máu và đường thần kinh, đó

là hệ thống cửa dưới đồi - yên và bó sợi thần kinh dưới đồi - yên

Thùy

trước

Gồm những tế bào tuyến, mỗi loại tổng hợp

và bài tiết một loại hormon.

Khoảng 30-40% tế bào tuyến bài tiết GH; 20% tế bào tuyến tổng hợp và bài tiết ACTH Các loại tế bào còn lại, mỗi loại chỉ chiếm 3- 5% nhưng có khả năng rất mạnh bài tiết TSH, FSH, LH, PRH.

Bài tiết MSH và cùng với thùy trước bài tiết POMC Thuỳ này ở người kém phát triển.

Thùy giữa

Mạch máu: được cung cấp từ vùng dưới đồi qua hệ thống cửa dưới đồi-yên

Thùy sau

Còn gọi là thùy thần kinh, các tế bào ở đây giống tế bào thần kinh đệm, không có khả năng chế tiết hormon mà có chức năng hỗ trợ cho các sợi trục và cúc tận cùng tiết ADH và Oxytocin.

Tuyến yên là tuyến quan trọng giữ vai trò chỉ đạo hoạt động của hầu hết các tuyến nội tiết khác.

Hoocmon Cơ quan chịu ảnh hưởng Tác dụng chính

Thùy trước tiết:

Kích tố nang trứng (FSH)

Buồng trứng, tinh hoàn

Nữ: phát triển bao noãn, tiết ostrogen

Nam: sinh tinh

Kích tố thể vàng (LH)

(ICSH ở nam)

Buồng trứng, tinh hoàn

Nữ: rụng trứng, tạo và duy trì thể vàng

Nam: tiết testosteron

Kích tố tuyến giáp (TSH) Tuyến giáp Tiết hormone tiroxin

Kích tố vỏ tuyến (ACTH)

trên thận Tuyến trên thận

Tiết nhiều hormone điều hòa hoạt động sinh dục, TĐC đường, chất khoáng

Kích tố tuyến sữa (PRL) Tuyến sữa Tiết sữa (tạo sữa)

Kích tố tăng trưởng (GH) (thông qua gan)Hệ cơ xương Tăng trưởng của cơ thể

Hoocmon Cơ quan chịu ảnh hưởng Tác dụng chính

Thùy sau tiết:

Kích tố chống đái tháo nhạt

(kích tố chống đa niệu)

(ADH)

Thận (chống đái tháo nhạt)Giữ nước

Ôxitoxin (OT) Dạ con, tuyến sữa Tiết sữa, co bóp tử cung

lúc đẻ

Thùy giữa tiết:

MSH Các tế bào hắc tố (melanocyte) Kích thích sự tổng hợp melanin

Rối loạn chức năng tuyến

Ưu năng tuyến yên

Tế bào ưa acid hoạt động

quá mức làm tăng bài tiết

GH:

Trước dậy thì gây bệnh

khổng lồ (Gigantism) kèm

biểu hiện đái đường, nếu

không điều trị 10% biểu

hiện suy toàn bộ tuyến yên

và tử vong

Sau dậy thì gây bệnh to đầu ngón (Acromegaly), các sụn liên hợp đã cốt hóa nên xương không dài ra nhưng

GH vẫn tác động lên các mô mềm, các xương dẹt và xương nhỏ làm dày lên

Bệnh nhân có thể có biểu hiện mặt to, cằm bạnh, ngực bụng to, bàn chân bàn tay to

 Hội chứng Cushing do tăng

tiết ACTH

 Bệnh đái tháo nhạt

Tổn thương vùng dưới đồi hoặc thùy sau tuyến yên làm giảm lượng bài tiết ADH Triệu chứng chính là đái nhiều

Nhược năng tuyến yên

Xảy ra trước dậy thì gây lùn yên (Dwarfism), lùn cân đối, giảm mức độ phát triển, đứa trẻ 10 tuổi chỉ bằng 4-5 tuổi Những người này không có dậy thì, chức năng sinh dục không phát triển như người bình thường

Bệnh xảy ra ở người trưởng thành gây suy các tuyến phía dưới, biểu hiện nhược năng giáp, giảm corticoid, GnRH giảm, người bệnh suy nhược, giảm hoạt động sinh dục, lông tóc rụng

Tuyến tụy

Tuyến tụy

Tụy là một cơ quan sau phúc mạc, nằm sau dạ dày sát thành sau của ổ bụng

Tụy gồm có ba phần: đầu tụy, đuôi tụy và thân tụy Đầu tụy nằm sát đoạn tá tràng và đuôi tụy kéo dài đến sát lách

Ống tụy còn gọi là ống Wirsung là một ống nằm dọc suốt chiều dài của tụy và dẫn lưu dịch tụy đổ vào tá tràng Chỗ ống tụy nối vào tá tràng gọi là bóng Vater Ống mật chủ thường kết hợp với ống tụy tại hoặc gần bóng Vater

Tụy vừa là tuyến ngoại tiết, vừa là tuyến nội tiết

• Chức năng ngoại tiết: Tụy sản xuất và tiết các dịch tụy chứa các men tiêu hóa, hay enzyme tiêu hóa vào tá tràng.

• Chức năng nội tiết: Tụy sản xuất và tiết vào trong máu các nội tiết tố hay hormon.

Tụy ngoại tiết

Nhu mô của tụy được cấu tạo bởi các tế bào tụy ngoại tiết Các tế bào này chứa đựng rất nhiều các hạt nhỏ chứa enzyme tiêu hóa dưới dạng tiền chất (chủ yếu là trypsinogen, chymotrysinogen, lipase tụy và amylase).

Khi có kích thích thích hợp, các men tụy sẽ được tiết vào ống tụy và sau đó đổ vào ruột non qua tá tràng Dưới các tác nhân thích hợp, enzyme ở trạng thái tiền hoạt động sẽ trở thành dạng hoạt hóa.

Việc tụy chỉ tiết các men dưới dạng tiền chất hay dạng không hoạt động có ý nghĩa hết sức quan trọng

vì các men hoạt động có khả năng tiêu hủy protein của chính tuyến tụy.

Dịch tụy cũng chứa các ion bicarbonate có tính kiềm để trung hòa lượng dịch acid trong thức ăn từ

dạ dày đi xuống

Việc kiểm soát chức năng ngoại tiết của tụy được thực hiện thông qua các men (enzyme) như gastrin, cholecystokinin và secretin

Tụy nội tiết

Nằm trong nhu mô của tụy ngoại tiết là các nhóm nhỏ

tế bào gọi là tiểu đảo tụy (tiểu đảo Langerhans) Các tiểu đảo này là phần nội tiết của tuyến tụy có chức năng tiết các hormone quan trọng là insulin, glucagon

Các tiểu đảo tụy chứa ba loại tế bào chính là: tế bào alpha, tế bào beta, và tế bào delta Tế bào beta chiếm số lượng nhiều nhất và sản xuất insulin Tế bào alpha sản xuất glucagon và tế bào delta sản xuất somatostatin Somatostatin có tác dụng làm giảm nồng độ của glucagon

và insulin trong máu.

 Tỉ lệ đường huyết chiếm khoảng 0.12%, nếu tỉ lẹ này tăng cao sẽ kích thích các TB insulin Hormone này chuyển glucose thành glicogen dự trữ trong gan và cơ.

 Tỉ lệ đường huyết giảm so với bình thường sẽ kích thích các TB tiết glucagon, biến glicogen thành glucose để nâng tỉ lệ đường huyết trở lại bình thường

Tỉ lệ đường huyết được ổn định

Đái tháo đường:

Do thiếu hụt tuyệt đối hay tương đối insulin

Đây là một căn bệnh mãn tĩnh có tần suất cực kỳ cao và điều trị khó khăn, tốn kém Bệnh gây nên rất nhiều biến chứng trầm trọng như tim mạch, suy thận…

Tuyến thượng thận

 Vị trí nằm ở đỉnh trên của thận.

 Khối lượng 7 – 12g (trung bình là 15g)

Vị trí và khối lượng

Cấu tạo và chức năng

Tuyến thượng thận được chia làm hai phần: phần vỏ (80%) và phần tủy (20%).

Phần vỏ

 Chiếm 80 – 90% khối lượng toàn tuyến

 Phía ngoài vỏ có màng liên kết có nhiều mạch máu

 Các TB của vỏ giàu lipid (có màu vàng) tiết ra chất cortine điều hòa trao đổi gluxit, điều hòa trao đổi nước, muối, tăng cường đồng hóa một số vitamin

Phần vỏ

Gồm 3 lớp

Lớp ngoài (lớp cầu)

Lớp trong (lớp lưới)

Lớp giữa (lớp sợi)

Tiết hormone điều hòa sinh dục nam

VD: Nhóm hormon sinh dục : Androgen, estrogen (vết)

 Có tác dụng giữ các ion Na+ và bài tiết K+, Cl ở ống thận, kéo theo sự tái hấp thu nước, gây tăng thể tích ngợi bào.

 Nồng độ aldosteron tăng cao có thể làm tăng thể tích dịch ngoại bào lên từ 5-15% và dẫn đến tăng huyết áp động mạch lên 15-25%

 Ngược lại, sự giảm aldosteron gây mất natri, giảm thể tích dịch ngoại bào, đồng thời tăng ion K+ có thể gây độc

 Nhóm Glucocorticoid (Gc): Cortisol, corticosterone

 Tác dụng trên chuyển hóa:

 Glucid: tăng tạo đường mới ở gan; giảm sử dụng glucose ở tế bào; làm tăng glucose máu, có thể gây đái đường, tương tự đái đường yên

 Protein: tăng thoái hóa protein ở hầu hết tế bào cơ thể, trừ tế bào gan Tăng chuyển acid amin vào tế bào gan, tăng tổng hợp protein ở gan, tăng chuyển acid amin thành glucose Tăng nồng độ acid amin, làm giảm vận chuyển acid amin vào tế bào trừ gan

 Lipid: tăng thoái hóa lipid ở mô mỡ gây tăng nồng độ acid béo tự do huyết tương và tăng sử dụng để cho năng lượng; tăng oxid hóa acid béo ở mô

 Nhóm Glucocorticoid (Gc): Cortisol, corticosterone

 Tác dụng chống stress:

 Khi bị stress, cơ thể lập tức tăng lượng ACTH,

sau vài phút, một lượng lớn cortisol được bài

tiết bởi vỏ thượng thận, có thể tăng đến

300mg/24giờ

 Có lẽ do cortísol huy động nhanh acid amin và

mỡ dự trữ, cung cấp năng lượng cho tố chức;

đồng thời các acid amin này được dùng để

tổng hợp các chất cần duy trì cho sự sống tế

bào như purines, pyrimidines và creatine

phosphate

 Tác dụng chống viêm:

 Cortisol làm giảm tất cả các giai đoạn của quá trình viêm, đặc biệt ở liều cao, tác dụng này được sử dụng trên lâm sàng

 Do cortisol làm ổn định màng lysosom trong tế bào và

ức chế men phospholipaza A2, ngăn cản hình thành các chất gây viêm như leukotrien, prostaglandins, đây

là hai chất gây dãn mạch, tăng nhiệt độ, tăng tính thấm mao mạch trong các phản ứng viêm

 Nhóm Glucocorticoid (Gc): Cortisol, corticosterone

 Tác dụng chống dị ứng:

Cortisol ức chế sự giải phóng histamin trong các phản ứng kháng nguyên-kháng thể, do đó làm giảm hiện

tượng dị ứng

 Tác dụng lên tế bào máu:

Làm giảm số lượng bạch cầu ưa acid, bạch cầu lympho, giảm kích thước hạch và tuyến ức

 Tác dụng lên hệ thống miễn dịch:

Gây giảm kháng thể, do đó sử dụng cortisol dài ngày dễ nhiễm khuẩn, nhưng được dùng để ngăn sự loại bỏ

mảnh ghép

 Nhóm Glucocorticoid (Gc): Cortisol, corticosterone

 Tác dụng lên các tuyến nội tiết khác:

Nồng độ cortisol tăng cao sẽ giảm chuyển T4 thành

T3 và tăng chuyển T3 thành T4, làm giảm nồng độ

hormon sinh dục

 Tác dụng khác:

Tăng bài tiết dịch vị nên nếu dùng cortisol kéo dài có thể gây loét dạ dày, đối với hệ xương, có thể ức chế

hình thành xương, giảm tăng sinh tế bào, giảm lắng

đọng tổng hợp protein của xương

Nhóm hormon sinh dục : Androgen, estrogen (vết).

 Trong đó chủ yếu là anđrôgen, ngoài ra còn có một lượng không đáng kể ơstrôgen

 Anđrôgen có tác dụng lên sự phát triển các đặc tính nam

 Trong quá trình phát triển phôi, sự phân hóa giới tính nam chủ yếu là do tác dụng của anđrôgen

 Đến tuổi dậy thì, anđrôgen cùng với hormone tinh hoàn (testôstêrôn) kic hs thích cơ quan sinh dục phát triển

 Tuyến trên thận ở nữ cũng tiết loại hormone này, nếu tiết nhiều trong thời kì còn là thai nhi, có thể phát triển tính nam (thể hiện ở cơ quan sinh sản về bề ngoài hơi giống nam giới)

 Bài tiết epinephrin, norepinephrin và dopamin được gọi là các catecholamin Bình thường trong máu có 80% là epinephrin và 20% là norepinephrin.

Tác dụng

 Tác dụng của epinephrin, norepinephrin giống như tác dụng của hệ thần kinh giao cảm nhưng thời gian tác dụng kéo dài hơn

 Tác dụng rõ nhất của catecholamin là tác dụng lên tim mạch và huyết áp

Các catecholamin làm tăng chuyển hoá cơ thể, tăng tiêu thụ oxy và tăng sinh nhiệt; tăng phân giải glycogen thành

glucose do đó làm tăng glucose máu

Tác dụng

Epinephrin làm tim đập nhanh, tăng lực co bóp; trên mạch máu thì gây co mạch dưới da, dãn mạch vành, mạch não và

cơ, gây tăng huyết áp tối đa, tối thiểu giảm nhẹ

Norepinephrin tác dụng giống epinephrin nhưng trên mạch máu thì mạnh hơn, tăng huyết áp tối đa lẫn tối thiểu do co mạch toàn thân, các tác dụng khác cũng yếu hơn