ĐỀ CƯƠNG MÔN HỌC ĐÔ THỊ CỔ VIỆT NAM

Chuyên đề Đô thị cổ Việt Nam cung cấp cho sinh viên những kiến thức về đô thị Việt Nam thời kỳ cổ trung đại: các nhân tố tác động trong quá trình hình thành và phát triển, các đặc điểm kinh tế xã hội, đời sống văn hoá (vật chất và tinh thần), các vấn đề về tổ chức đô thị (quy hoạch, quản lý đô thị)... Về Thăng Long Hà Nội đô thị tiêu biểu trong lịch sử Việt Nam. Qua đó nhằm làm rõ những đặc trưng chung của đô thị, về vấn đề đô thị và đô thị hoá trong lịch sử Việt Nam.

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA LỊCH SỬ

ĐỀ CƯƠNG MÔN HỌC

ĐÔ THỊ CỔ VIỆT NAM

Hà Nội, 2007

1 THÔNG TIN VỀ GIẢNG VIÊN

1.1 Họ và tên: Vũ Văn Quân

1.2 Chức danh, học hàm, học vị: Phó giáo sư, Tiến sĩ

1.3 Thời gian, địa điểm làm việc:

- Thời gian: Thứ 2 & thứ 5

- Địa điểm: Văn phòng khoa Lịch sử,

tầng 3, nhà B, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn,

336 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội

1.4 Địa chỉ liên hệ:

- Văn phòng khoa Lịch sử, tầng 3, nhà B, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, 336 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội

- Điện thoại: (CQ): 84.4.8585284 Mobile: 0912447313

- Email: vanquanvu@yahoo.com

1.5 Các hướng nghiên cứu chính:

- Kinh tế hàng hoá và đô thị Việt Nam thời kỳ cổ trung đai

- Chế độ ruộng đất, kinh tế nông nghiệp trong lịch sử cổ trung đại Việt Nam

- Một số vấn đề chính trị, kinh tế, xã hội và văn hoá Việt Nam thời Nguyễn

- Một số vấn đề về quá trình lãnh thổ và văn hóa của Việt Nam thời kỳ cổ trung đại

2 THÔNG TIN CHUNG VỀ MÔN HỌC

2.1 Tên môn học: Đô thị cổ Việt Nam

2.2 Mã môn học:

2.3 Số tín chỉ: 02

2.4 Môn học: Bắt buộc, thuộc Khối kiến thức chuyên ngành Lịch sử Việt Nam

2.5 Môn học tiên quyết: Lịch sử Việt Nam cổ trung đại

2.6 Môn học kế tiếp:

2.7 Giờ tín chỉ đối với các hoạt động:

- Lý thuyết: 24

- Thảo luận: 04

- Tự học: 02

2.8 Địa chỉ khoa phụ trách môn học:

Khoa Lịch sử, tầng 3, nhà B, Trường Đại học Khoa học Xã hội&Nhân văn,

336 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội

3 MỤC TIÊU MÔN HỌC

3.1 Mục tiêu chung

3.1.1 Kiến thức: Người học cần nắm được các kiến thức:

- Tiến trình đô thị trong lịch sử cổ trung đại Việt Nam Đặc trưng của đô thị qua các thời kỳ: quá trình hình thành, cấu trúc, diện mạo đô thị, kết cấu dân cư, đời sống kinh tế- xã hội, văn hoá, tư tưởng,

- Khái quát lịch sử, diện mạo đô thị, kết cấu kinh tế - xã hội của Thăng Long - Hà Nội-

đô thị tiêu biểu trong lịch sử trung đại Việt Nam

- Về vấn đề đô thị và đô thị hoá trong lịch sử Việt Nam

3.1.2 Kỹ năng: Người học cần nắm được các kỹ năng:

- Biết tìm kiếm các nguồn tư liệu, đọc và tóm tắt tài liệu

- Tích cực và chủ động nghiên cứu, vận dụng kiến thức, hiểu biết về lịch sử đô thị, các nhân tố tác động về kinh tế - xã hội để phân tích, giải thích các đặc điểm của đô thị Việt Nam

- Vận dụng những tri thức đã học, đưa ra những giải pháp để xây dựng đô thị Việt Nam hiện đại

3.1.3 Thái độ: Người học cần

- Chuẩn bị kỹ phần tự học, tự nghiên cứu ở nhà, chuẩn bị bài trước khi đến lớp, tham

dự đầy đủ, nghiêm túc, tích cực nghe giảng trên lớp

- Tham gia đầy đủ, tích cực các buổi thảo luận

- Hoàn thành tốt các nội dung tự học tự nghiên cứu

3.2 Mục tiêu của từng bài học cụ thể:

1 Nội dung 1

Đô thị trong

lịch sử văn

minh thế

giới, đô thị

Việt Nam

thời kỳ

dựng nước

- Nắm được các khái niệm cơ bản:

đô thị Các tiêu chí xác định đô thị, vấn đề đô thị trong lịch sử văn minh thế giới

- Những đặc trưng

cơ bản của đô thị phương Đông và

đô thị phương Tây

- Dấu tích, đặc điểm của đô thị Việt Nam thời dựng nước

- Áp dụng các tiêu chí để xác định một số đô thị tiêu biểu trong lịch sử Việt Nam

- So sánh các đặc trưng của đô thị phương Tây và phương Đông cổ trung đại

- Tìm ra nét riêng của đô thị Việt Nam cổ trung đại

2 Nội dung 2

Đô thị trong

thời kỳ Bắc

thuộc

- Đặc trưng của đô thị đô thị thời kỳ Bắc thuộc

- Các nhân tố tác động, đưa đến sự hình thành của đô thị trong thời kỳ Bắc thuộc

- So sánh các đặc trưng của đô thị thời Bắc thuộc với đô thị các quốc gia trong khu vực

- Tìm ra những đặc điểm riêng của đô thị Việt Nam thời Bắc thuộc

3 Nội dung 3

Các đô thị

thời kỳ độc

lập

- Tiến trình lịch sử của đô thị Việt Nam (sự xuất hiện, hưng khởi, suy tàn ), của đô thị Việt Nam giai đoạn X-XVI

- Phân tích các

xu hướng trong tiến trình lịch sử của đô thị Việt Nam giai đoạn X-XVI

- Đánh giá vị trí, tác động của các nhân

tố kinh tế, xã hội trong tiến trình lịch

sử của đô thị ở Việt Nam giai đoạn X- XVI

4 Nội dung 4

Các đô thị

thời kỳ độc

lập (tiếp)

- Tiến trình lịch sử của đô thị Việt Nam (sự xuất hiện, hưng khởi, suy tàn ), của đô thị

- Phân tích các

xu hướng trong tiến trình lịch sử của đô thị Việt Nam giai đoạn

- Đánh giá vị trí, tác động của các nhân

tố kinh tế, xã hội trong tiến trình lịch

sử của đô thị ở Việt

1

Bậc 1: nhớ

2

Bậc 2: hiểu

3

Bậc 3: áp dụng, đánh giá

Việt Nam giai đoạn XVII-XVIII

XVII-XVIII

5 Nội dung 5

Các đô thị

thời kỳ độc

lập (tiếp)

- Tiến trình lịch sử của đô thị Việt Nam (sự xuất hiện, hưng khởi, suy tàn ), của đô thị

đoạn XIX

- Phân tích các

xu hướng trong tiến trình lịch sử của đô thị Việt Nam giai đoạn XIX

- Đánh giá vị trí, tác động của các nhân

tố kinh tế, xã hội trong tiến trình lịch

sử của đô thị ở Việt Nam giai đoạn XIX

6 Nội dung 6

Vị trí địa lý,

khái quát

lịch sử, diện

mạo đô thị

Thăng Long

- Hà Nội

- Các đặc trưng về

vị trí địa lý, lịch sử Thăng Long qua các thời kỳ: từ trước định đô đến khi Pháp xâm lược

- Đặc điểm về cấu trúc, quy hoạch đô thị Thăng Long -

Hà Nội

- Phân tích tác động từ các đặc điểm địa lý, lịch

sử tác động đến quá trình hình thành đô thị Thăng Long - Hà Nội

- So sánh, đánh giá tác động của các nhân tố tự nhiên, lịch sử đối với quá trình hình thành, diện mạo của đô thị phương Đông

7 Nội dung 7

Các đặc

điểm chính

trị, kinh tế,

xã hội của

Thăng Long

- Hà Nội

- Nắm được những đặc điểm, không gian, cấu trúc quy hoạch đô thị Thăng Long với vai trò của trung tâm chính trị - hành chính đất nước

- Phân tích các tác động của Thăng Long với vai trò trung tâm chính trị - hành chính tới diện mạo, quy hoạch

đô thị Thăng Long

- So sánh tác động của Thăng Long với vai trò trung tâm chính trị, kinh

tế đất nước với các

đô thị khác

8 Nội dung 8

Các đặc

điểm chính

trị, kinh tế,

xã hội của

Thăng Long

- Hà Nội

(tiếp)

- Đặc điểm trong kết cấu kinh tế công - thương nghiệp của đô thị Thăng Long - Hà Nội

- Phân tích các nhân tố tác động (chính trị, xã hội) tới hoạt động kinh tế đô thị Thăng Long

- Đánh giá tác động của các hoạt động kinh tế tới diện mạo, quy hoạch đô thị Thăng Long -

Hà Nội

9 Nội dung 9

Các đặc

điểm chính

- Đặc điểm kết cấu dân cư của đô thị Thăng Long - Hà

- Phân tích các nguyên nhân biến động dân cư

trị, kinh tế,

xã hội của

Thăng Long

- Hà Nội

(tiếp)

Long - Hà Nội

10 Nội dung 10 Thảo luận

11 Nội dung 11

Con đường

hình thành;

chức năng

của đô thị

trong lịch sử

Việt Nam

- Các tiền đề, yếu

tố tác động đối với

sự hình thành và phát triển của đô thị Việt Nam thời trung đại

- Chức năng của đô thị trung đại Việt Nam

- Phân tích mối quan hệ giữa các yếu tố tự nhiên - hành chính - kinh

tế đối với sự hình thành và việc quy định các chức năng của đô thị trung đại Việt Nam

- Về con đường hình thành, chức năng của đô thị phương Đông, so sánh để thấy sự tương đồng và dị biệt của đô thị trung đại Việt Nam

12 Nội dung 12

Các loại

hình đô thị

trong lịch sử

trung đại

Việt Nam

- Phân loại đô thị Việt Nam theo chức năng chính trị

- hành chính, chức năng kinh tế, cấp độ

- Các đặc trưng của

đô thị Việt Nam trong giai đoạn hưng khởi

- Phân tích các nhân tố tác động

và quy định chức năng, loại hình, cấp độ đô thị Việt Nam thời trung đại

- Phân tích nguyên nhân hưng khởi, suy tàn của đô thị Việt Nam

- So sánh các loại hình đô thị trung đại Việt Nam với các loại hình thành thị trung đại ở châu

Âu

13 Nội dung 13

Kết cấu

kinh tế - xã

hội của đô

thị trong

lịch sử Việt

Nam

- Các đặc điểm về kết cấu kinh tế, xã hội của đô thị trung đại Việt Nam

- Các biểu hiện của các mối quan hệ thành thị - nông thôn

- Phân tích tác động qua lại giữa thành thị - nông thôn thông qua các yếu tố kinh

tế, xã hội, dân cư

14 Nội dung 14

Vấn đề đô

thị hoá và

đô thị hoá ở

- Khái niệm, đặc điểm của quá trình

đô thị hoá

- Các biểu hiện của

- Phân tích những biến chuyển trong các đặc điểm về quy

- Đánh giá các tác động, xu hướng đô thị hoá, các vấn đề

về quy hoạch và

Việt Nam đô thị hoá thời kỳ

tiền thực dân và thực dân ở Việt Nam

hoạch, diện mạo, đời sống kinh tế -

xã hội của đô thị Việt Nam sau quá trình đô thị hoá thời kỳ thực dân

phát triển đô thị hiện nay

15 Nội dung 15 Thảo luận

4 TÓM TẮT NỘI DUNG MÔN HỌC

Chuyên đề Đô thị cổ Việt Nam cung cấp cho sinh viên những kiến thức về đô

thị Việt Nam thời kỳ cổ trung đại: các nhân tố tác động trong quá trình hình thành và phát triển, các đặc điểm kinh tế - xã hội, đời sống văn hoá (vật chất và tinh thần), các vấn đề về tổ chức đô thị (quy hoạch, quản lý đô thị) Về Thăng Long - Hà Nội - đô thị tiêu biểu trong lịch sử Việt Nam Qua đó nhằm làm rõ những đặc trưng chung của

đô thị, về vấn đề đô thị và đô thị hoá trong lịch sử Việt Nam

5 NỘI DUNG CHI TIẾT MÔN HỌC

Phần thứ nhất

Khái quát tiến trình đô thị trong lịch sử cổ trung đại Việt Nam

Nội dung 1 Đô thị trong lịch sử văn minh thế giới; đô thị Việt Nam thời dựng nước

1.1 Đô thị trong lịch sử văn minh thế giới

1.1.1 Khái quát quá trình đô thị trong lịch sử văn minh thế giới

1.1.2 Đặc trưng cơ bản của đô thị phương Đông và đô thị phương Tây

Nội dung 2 Đô thị thời kỳ Bắc thuộc

2.3 Các đô thị khác: Lạch Trường, Chiêm Cảng, Óc Eo

Nội dung 3 Các đô thị thời kỳ độc lập

3.1.3 Vân Đồn

3.1.6 Các đô thị khác

Nội dung 4 Các đô thị thời kỳ độc lập (tiếp)

3.2 Các đô thị thế kỷ XVII - XVIII

3.2.6 Các đô thị khác

- Vị Hoàng, Vạn Ninh, Hưng Hoá (Đàng Ngoài)

- Nước Mặn (Đàng Trong)

- Hệ thống thị tứ

Nội dung 5 Các đô thị thời kỳ độc lập (tiếp)

- Quy hoạch đô thị

- Dân cư

3.3.3 Sài Gòn - Gia Định

Phần thứ hai

Thăng Long - Hà Nội đô thị tiêu biểu Nội dung 6 Vị trí địa lý - khái quát lịch sử - diện mạo đô thị

4.1 Vị trí địa lý

4.2.1 Trước định đô (trước 1010)

4.2.2 Từ định đô đến xâm lược của Pháp

4.3.1 Cấu trúc

Nội dung 7 Các đặc điểm chính trị, kinh tế, xã hội của Thăng Long - Hà Nội

5.1 Khu chính trị - hành chính

5.1.1 Cấu trúc đô thị - kinh đô

5.1.2 Kinh thành (Đại La thành)

5.2 Khu dân gian - kinh tế

Nội dung 8 Các đặc điểm chính trị, kinh tế, xã hội của Thăng Long - Hà Nội (tiếp)

5.3.1 Kinh tế thương nghiệp

- Mạng lưới chợ

- Bến cảng, bến sông

- Các phường phố nội thị

5.3.2 Kinh tế thủ công nghiệp

- Thủ công nghiệp nhà nước (các quan xưởng)

- Thủ công nghiệp dân gian

Nội dung 9 Các đặc điểm chính trị, kinh tế, xã hội của Thăng Long - Hà Nội (tiếp)

Nội dung 10 Thảo luận

Phần thứ ba

Đô thị và đô thị hoá trong lịch sử Việt Nam Nội dung 11 Con đường hình thành và chức năng của đô thị trong lịch sử Việt Nam

6.1 Vai trò nhà nước đối với sự hành thành đô thị

6.4 Chức năng kinh tế của đô thị

Nội dung 12 Các loại hình đô thị trong lịch sử Việt Nam

7.1.1 Đô thị chính trị - quan liêu

- Kinh đô

- Đô thành địa phương

7.1.2 Đô thị kinh tế

7.3 Đô thị Việt Nam trong các thế kỷ hưng khởi XVI, XVII, XVIII

Nội dung 13 Kết cấu kinh tế - xã hội của đô thị

8.3 Mối quan hệ thành thị - nông thôn

Nội dung 14 Vấn đề đô thị hoá và đô thị hoá ở Việt Nam

9.1 Xu hướng phát triển và vấn đề đô thị hoá

- Khái niệm đô thị hoá

- Các đặc điểm của quá trình đô thị hoá

- Thời kỳ tiền thực dân

- Thời kỳ thực dân

Nội dung 15 Thảo luận

6 HỌC LIỆU

6.1 Học liệu bắt buộc

1 Nguyễn Thừa Hỷ, Đỗ Bang, Nguyễn Văn Đăng: Đô thị Việt Nam dưới thời

Nguyễn, NXB Thuận Hoá, 2000

2 Phan Đại Doãn, Vũ Hồng Quân: Thị tứ - Hiện tượng đô thị hóa (Qua tư liệu

tỉnh Bình Định), NCLS, số 4 (263), 1992

3 Viện Sử học Việt Nam: Đô thị cổ Việt Nam, H., 1989

6.1 Học liệu tham khảo

1 Đô thị cổ Hội An - Kỷ yếu hội thảo, Nxb Khoa học xã hội, H., 1990

2 Đỗ Bang: Phố cảng vùng Thuận Quảng thế kỷ XVII-XVIII, Nxb Thuận Hoá,

Hội Khoa học lịch sử Việt Nam, H., 1996

3 Đỗ Văn Ninh: Thành cổ Việt Nam Nxb Khoa học xã hội, H., 1983

4 Nguyễn Thừa Hỷ: Thăng Long - Hà Nội thế kỷ XVII-XVIII-XIX, Hội Sử học

Việt Nam, H., 1993

5 Nguyễn Văn Khánh: Cơ cấu kinh tế xã hội Việt Nam thời thuộc địa, Nxb Đại

học Quốc gia Hà Nội, H., 1999

6 Nguyễn Văn Uẩn, Hà Nội nửa đầu thế kỷ XX, Nxb Hà Nội, H., 2000

7 Phố Hiến - Kỷ yếu Hội thảo khoa học, Sở Văn hoá thông tin - Thể thao Hải

Hưng, 1994

8 Trần Hùng, Nguyễn Quốc Thông: Thăng Long - Hà Nội, mười thế kỷ đô thị

hoá, Hà Nội, 1995

9 Trần Quốc Vượng (chủ biên): Hà Nội Thủ đô nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa

Việt Nam, Nxb Sự thật, H., 1984

VII HÌNH THỨC TỔ CHỨC DẠY HỌC

Lịch trình chung

Tuần Nội dung Hình thức tổ chức dạy học Tổng

Lên lớp Tự học

xác định

Lý thuyết Thảo luận

7.2 Lịch trình tổ chức dạy cụ thể

** Nội dung 1, tuần 1

Hình thức tổ

chức dạy học

Thời gian, Địa điểm

Lý thuyết

(2 giờ tín chỉ)

1.1 Đô thị trong lịch sử văn minh thế giới

- Khái quát quá trình đô thị trong lịch sử văn minh thế giới

- Đặc trưng cơ bản của đô thị phương Đông và đô thị phương Tây

1.2 Đô thị Việt Nam thời dựng nước

- Phong Châu

- Cổ Loa

Đọc trước tài liệu: 3 (tr.9-76)

** Nội dung 2, tuần 2

Hình thức tổ

chức dạy học

Thời gian, Địa điểm

Tự học xác

định

(2 giờ tín chỉ)

2.1 Đô thị thời kỳ Bắc thuộc

- Luy Lâu

- Tống Bình - Đại La

- Các đô thị khác: Lạch Trường, Chiêm Cảng, Óc Eo

Đọc tài liệu: 11 (tr 77-91), 12 (tr 27 - 33)

** Nội dung 3, tuần 3

Hình thức tổ

chức dạy học

Thời gian, Địa điểm

Lý thuyết

(2 giờ tín chỉ)

Các đô thị thời kỳ độc lập: đô thị thế kỷ X-XVI: Hoa

Lư, Thăng Long, Vân Đồn, Tức Mặc - Thiên Trường, Tây Đô và các đô thị khác

Đọc trước tài liệu: 11 (tr 92 - 112; 150-167), 12 (tr 35-54)

** Nội dung 4, tuần 4

Hình thức tổ

chức dạy học

Thời gian, Địa điểm

Lý thuyết

(2 giờ tín chỉ)

Các đô thị thời kỳ độc lập: đô thị thế kỷ XVII-XVIII:

Thăng Long - Kẻ Chợ, Phố Hiến, Hội An, Thanh Hà - Phú Xuân, Sài Gòn

Đọc trước tài liệu: 3, 4, 5, 7, 10,

11

** Nội dung 5, tuần 5

Hình thức tổ

chức dạy học

Thời gian, Địa điểm

Lý thuyết

(2 giờ tín chỉ)

Các đô thị thời kỳ độc lập: đô thị thế kỷ XIX: Phú Xuân - Huế, Thăng Long - Hà Nội, Sài Gòn - Gia Định

Đọc trước tài liệu: 1, 6, 11, 12

** Nội dung 6, tuần 6

Hình thức tổ

chức dạy học

Thời gian, Địa điểm

Lý thuyết

(2 giờ tín chỉ)

Vị trí địa lý - khái quát lịch sử - diện mạo đô thị Thăng

Long - Hà Nội

Đọc trước tài liệu: 7, 11, 12

** Nội dung 7, tuần 7

Hình thức tổ

chức dạy học

Thời gian, Địa điểm

Lý thuyết

(2 giờ tín chỉ)

Các đặc điểm chính trị, kinh tế, xã hội của Thăng Long

- Hà Nội

Đọc trước tài liệu: 3, 7, 12

** Nội dung 8, tuần 8

Hình thức tổ

chức dạy học

Thời gian, Địa điểm

Lý thuyết

(2 giờ tín chỉ)

Các đặc điểm chính trị, kinh tế, xã hội của Thăng Long

- Hà Nội (tiếp)

Đọc trước tài liệu: 3, 7, 12

** Nội dung 9, tuần 9

Hình thức tổ

chức dạy học

Thời gian, Địa điểm

Lý thuyết

(2 giờ tín chỉ)

Các đặc điểm chính trị, kinh tế, xã hội của Thăng Long

- Hà Nội (tiếp)

Đọc trước tài liệu: 3, 7, 12

** Nội dung 10, tuần 10

Hình thức tổ

chức dạy học

Thời gian, Địa điểm

Thảo luận

(2 giờ tín chỉ)

Có hướng dẫn riêng