Thi pháp học với những công cụ làm việc đặc thù của nó, trên một diện rộng đã khắc phục được nhiều nhược điểm của lối phê bình xã hội học, nhiều hạn chế của phương pháp tiểu sử học, và trường phái văn hoá lịch sử … Thi pháp học một mặt đem lại cái nhìn khoáng đạt đối với văn học, mặt khác giúp người đọc hiểu văn sâu sắc hơn và khoa học hơn .Thi pháp học hướng về bản thể luận văn học, chủ trương đem đến cho người đọc một cách hiểu mới về hình thức văn học, giúp người đọc nghiên cứu nội dung ngay trong cấu trúc của hình thức...
Trang 1Cho đến nay, khi nhìn lại một chặng đờng phê bình văn học ở ta khoảng
từ những năm 80 của thế kỉ trớc trở về sau,có thể thấy rằng, chính bộ môn thi
pháp học chứ không phải hớng nghiên cứu nào khác, đã góp công to lớn đổi mới
t duy nghiên cứu phê bình văn học nớc nhà.
Thi pháp học với những công cụ làm việc đặc thù của nó, trên một diện
rộng- đã khắc phục đợc nhiều nhợc điểm của lối phê bình xã hội học, nhiều hạn chế của phơng pháp tiểu sử học, và trờng phái văn hoá lịch sử … Thi pháp học một mặt đem lại cái nhìn khoáng đạt đối với văn học, mặt khác giúp ngời đọc hiểu văn sâu sắc hơn và khoa học hơn Thi pháp học hớng về bản thể luận văn
học, chủ trơng đem đến cho ngời đọc một cách hiểu mới về hình thức văn học, giúp ngời đọc nghiên cứu nội dung ngay trong cấu trúc của hình thức
Thi pháp học Nga và thi pháp học phơng Tây có đôi nét khác biệt nhau.
Tiếc rằng, xét ở góc độ lí thuyết, trong tâm thức của nhiều ngời cha có chỗ xứng
đáng dành cho sự phân biệt đó Điều này, có lí do lịch sử của nó Khi du nhập vào Việt Nam, mặc dù từ nhiều nguồn khác nhau, nhng cả hai nguồn thi pháp này đều đợc hợp nhất lại trên cơ sở những điểm giao thoa nhau, đến mức ngời ta chỉ còn quen gọi một cách giản dị và thuận miệng bằng ba từ: Thi- pháp- học
Trớc năm 1975 phê bình văn học ở miền Nam (bài viết của Đặng Tiến, Nguyễn Văn Trung…) đã có bóng dáng của Thi pháp học,song còn khá mờ nhạt Ngời viết phê bình cha vận dụng thi pháp học một cách tự giác Do vậy, cha gặt hái đợc thành công đáng kể nào
Khoảng giữa những năm 80 của thế kỉ trớc, một số nhà ngôn ngữ học cấu trúc (Cao Xuân Hạo,Phan Ngọc…) và ngời giảng dạy nghiên cứu văn học phơng Tây (Đặng Thị Hạnh,Lê Hồng Sâm…) đã sớm tiếp cận với thi học hiện đại Đây
đó không gian phê bình, t duy nghiên cứu văn học đợc nới rộng thêm một vài phần Song, cũng công bằng mà nói, ngay ở những chặng đờng đầu, thi pháp học vẫn còn đợc hiểu một cách cứng nhắc và đơn giản Có lẽ, chỉ đến những công
trình của GS TS Trần Đình Sử thi pháp học mới đợc hiểu một cách đầy đủ và
xác lập đợc chỗ đứng thực sự vững chãi Theo chỗ tôi quan sát đợc thì đến nay, ngoài các công trình dịch thuật đã xuất bản, ở ta lí thuyết về thi pháp học cũng chỉ đợc thể hiện tập trung và cơ bản hoàn chỉnh trong nhiều công trình của GS Trần Đình Sử mà thôi, chẳng hạn: Thi pháp thơ Tố Hữu (1987), Một số vấn đề
thi pháp học hiện đại (1993), Dẫn luận thi pháp học,Mấy vấn đề thi pháp văn học trung đại Việt Nam (1999), …Ngoài ra có thể kể đến một số bài viết giới
thiệu lí luận thi pháp đã đợc GS công bố rải rác trên một số tờ báo,tạp chí chuyên
1
Trang 2ngành, ví dụ: Thi pháp học hiện đại- khuynh hớng- hệ hình- thành tựu;
M.Bakhtin và thi pháp của Đôxtôiepxki…
Trong khuôn khổ hạn hẹp của bài viết này, tôi muốn trở lại với công trình
“Một số vấn đề thi pháp học hiện đại” của GS.TS Trần Đình Sử, cũng là để
nhằm hiểu thêm về thi pháp và thi pháp học Hơn nữa, thấy đợc những đóng góp
to lớn và tâm huyết đối với công cuộc đổi mới nền phê bình văn học nớc nhà của GS- ngời từng tiên phong đem về Việt Nam hệ lí thuyết hoàn chỉnh về thi pháp
học.
Mở đầu cuốn sách (Lời tác giả), GS Trần Đình Sử nhấn mạnh :Nội dung chuyên đề này rút từ chuyên đề Thi pháp học của tác giả đã soạn thảo và giảng dạy cho sinh viên và học viên cao học từ năm 1981 nay “để phục vụ yêu cầu bồi dỡng giáo viên” nên tác giả đã “giảm bới phần lí thuyết” và tăng cờng phần thực hành Chắc hẳn xuất phát từ mục đích và yêu cầu trên, GS đã cấu trúc công trình theo hớng sau:
Chơng 1: Giới thiệu “Thi pháp và thi pháp học”
Các chơng sau chú trọng đến các bình diện của thi pháp tác phẩm.Gồm: Chơng 2: Thi pháp nhân vật
Chơng 3: Thi pháp không gian nghệ thuật
Chơng 4: Thi pháp thời gian nghệ thuật
Chơng 5: Thi pháp chi tiết nghệ thuật
Chơng 6: Thi pháp cốt truyện
Chơng 7: Thi pháp kết cấu
Chơng 8: Thi pháp lời văn nghệ thuật
Trong 07 chơng trên (từ chơng 2 đến chơng 3), khi trình bày thi pháp tác
phẩm, tác giả đã kết hợp chỉ ra vài khía cạnh đặc trng của thi pháp thể loại.
Công trình đợc biên soạn hớng tới “rèn luyện kĩ năng”(1), do vậy phải tách thi pháp học ra từng bình diện và xem xét về chúng qua một số tác phẩm cụ thể.Dẫu thế, suốt từ chơng mở đầu cho đến khi kết thúc công trình, GS TS Trần Đình Sử vẫn luôn hiểu thi pháp là một hiện tợng chỉnh thể và tiến hành nghiên cứu hình thức trong tính chỉnh thể, tính quan niệm của nó
Để tiện cho việc hiểu toàn bộ nội dung công trình “Một số vấn đề thi pháp
học hiện đại ,” dới đây tôi sẽ lợc thuật các chơng chính
Chơng 1: Thi pháp và thi pháp học
ở chơng này, trớc tiên tác giả giải thích “khái niệm thi pháp và thi pháp học” Sau nữa, trình bày lịch sử “thi pháp học từ cổ điển đến hiện đại” Cuối
cùng tác giả dừng lại xác định nội hàm của “mấy khái niệm cơ bản” trong thi pháp học
Về mục 1: Khái niệm thi pháp và thi pháp học.
Theo tác giả,đến thời điểm công trình này đợc biên soạn (1993) thì hai chữ “thi pháp” chẳng còn xa lạ với nhiều ngời nữa GS khẳng định: “ Thi pháp
đang trở thành mối quan tâm của những ngời muốn đi sâu nghiên cứu văn học”(tr5).
Nhng thi pháp là gì? GS Trần Đình Sử viết : chung qui có hai cách hiểu chủ yếu Thứ nhất: hiểu thi pháp nh là nguyên tắc,biện pháp chung làm cho văn bản,phát ngôn trở thành tác phẩm nghệ thuật Thứ hai: hiểu thi pháp nh là những
Trang 3nguyên tắc,biện pháp nghệ thuật cụ thể,tạo thành đặc sắc nghệ thuật của một tác phẩm,tác giả,thể loại,trào lu… Xác định đợc hai cách hiểu chủ yếu về thi pháp cũng đồng nghĩa với việc chỉ rõ hai quan niệm phổ biến về thi pháp học
Từ thực tế trên, tác giả công trình “phê phán” các cách hiểu cha đúng về thi pháp học Chẳng hạn, cách hiểu thứ nhất đã đồng nhất thi pháp học với ngành
lí luận văn học.Sự đồng nhất dễ dãi này hiển nhiên đã đánh mất đối tợng và nhiệm vụ đặc thù của thi pháp học GS Trần Đình Sử lu ý với ngời đọc: “thi pháp
học chỉ nghiên cứu các nguyên tắc đặc thù tạo thành văn học, phạm vi của nó thờng đóng khung trong việc ngiên cứu tác phẩm,thể loại,phong cách,ngôn ngữ”(
tr 6) Đối với cách hiểu thứ hai về thi pháp,thi pháp học, theo GS gần với phê bình,phân tích hiện tợng văn học cụ thể Sự ngộ nhận này làm mờ đi một góc nhìn độc đáo,mới mẻ cùng những u thế mạnh mẽ của thi pháp học Trang 6 của công trình ghi rõ : “thi pháp học là khoa học ứng dụng… nghiêng về phát
hiện,khám phá bản thân các qui luật hình thức”.
Để tạo cơ sở vững chắc cho các hiểu về thi pháp và thi pháp học của mình,
GS TS Trần Đình Sử đã dẫn ra nhiều quan niệm về thi pháp học Ông nhắc đến công trình thi học đầu tiên của nhân loai:“Nghệ thuật thi ca” của Arixtot, điểm sách Nghệ thuật thơ của Hôraxơ, Bàn về nghệ thuật thơ ca của Boalô, rồi trích dẫn quan điểm của các nhà hình thức Nga và một số nhà nghiên cứu Pháp về nhiệm vụ của thi pháp học nói chung và thi pháp học lịch sử nói riêng
Qua rất nhiều ý kiến, tác giả Trần Đình Sử kết luận khái quát: “ thi pháp học là bộ môn nghiên cứu tất cả mọi phơng diện của hình thức nghệ thuật, mọi nguyên tắc,phơng tiện tạo thành nghệ thuật cũng nh sự vận động,phát triển lịch
sử của chúng” ( tr 8) Xác định đợc nội hàm khái niệm thi pháp học phong phú,
cụ thể nh thế, theo tôi, là một thành công lớn của công trình này rồi
Về mục 2: Thi pháp học từ cổ điển đến hiện đại
GS Trần Đình Sử điểm lại một cách tổng quát lịch sử phát triển thi pháp học từ xa đến nay Trong sự quan sát của tác giả công trình thì “ xu hớng phát
triển cơ bản của thi pháp học là từ phơng diện sáng tác đến phơng diện cảm
nhận, từ chỗ nghiên cứu thi pháp nhằm mục đích tổng kết kinh nghiệm sáng, phục vụ sáng tác,dạy các phép tắc, nguyên tắc làm văn,làm thơ hớng tới các nhà văn,nhà sáng tác, thì pháp chuyển dần sang nghiên cứu cách đọc,cách hiểu,cách khám phá tác phẩm nhằm phục vụ ngời đọc chiếm lĩnh các giá trị nghệ thuật một cách hùng hồn” (tr 8)
Tác giả Trần Đình Sử ngợc về khoảng hơn 2000 năm trớc để nhận diện
thi pháp học truyền thống Diện mạo thi pháp học truyền thống đợc khôi phục
thông qua một số lời nhận xét,phát biểu của ngời xa
ở
ph ơng Tây: Arixtot trong cuốn “Thi học” nổi tiếng của mình thì trình
bày các qui tắc sáng tác bi kịch cho các nhà văn Sau Arixtot, Hôrax cũng làm sách dạy nhà thơ sáng tác ( Nghệ thuật thơ) Tới thế kỉ XVII, trong sách “Bàn về nghệ thuật thơ ca”, Boalô lại càng thể hiện nhu cầu chỉ đạo sáng tác Đến Letxinh- nhà khai sáng Đức vẫn chú ý nghiên cứu qui luật sáng tác(Laoôcôn)
ở
ph ơng Đông: “Văn tâm điêu long” của Lu Hiệp ra đời cũng nhằm tới các nguyên tắc sáng tác “ Hàng trăm cuốn thi thoại của Trung Quốc, bắt đầu từ Lục Nhất thi thoại của Âu Dơng Tu đời Tống đến ẩm Băng thất thi thoại của Lơng
Khải Siêu đời Thanh cũng nặng về nghiên cứu sáng tác…”(tr9).
Thi pháp học truyền thống ảnh hởng đến ngời sáng tác đã đành, đến lí luận văn học một thời gian dài cũng chẳng thoát khỏi trờng ảnh hởng của “lí luận sáng tác”
Thi pháp học truyền thống thì nh vậy,còn thi pháp học hiện đại thì sao?
GS Trần Đình Sử dành khoảng 4 trang để phác thảo diện mạo của nó Ông viết :
“ thi pháp học hiện đại đang phát triển về phía tiếp nhận-cảm nhận”.Khuynh h-ớng phát triển này, theo ông có cơ sở từ phía chủ thể tiếp nhận và điều kiện văn hoá xã hội cụ thể
3
Trang 4GS Trần Đình Sử khách quan và công bằng khi cho rằng: “thi pháp học
tiếp nhận đã có từ thời cổ, trong thi pháp học ấn Độ,Trung Hoa,Hi Lạp tuy vậy,phải sang thế kỉ XX thì vấn đề đọc tác phẩm mới trở thành khoa học” (12).
Phần tiếp tác giả khẳng định: Thi pháp học cảm nhận bắt đầu từ trờng phái Phê bình mới(2) của Mỹ (T.Eliot, E.Spingarn; A.Richards ).Thi pháp học hiện đại Pháp chủ yếu phát triển trên nền tảng của chủ nghĩa cấu trúc và kí hiệu học (R.Barthes; Tz.Todorov; R.Jakovson, Riffater…) Thi pháp học ở Nga cũng phản ứng mạnh mẽ mới lối phê bình ấn tợng, với trờng phái văn hoá -lịch sử Thi pháp học ở Nga chủ trơng xem xét tác phẩm văn học nh một hiện tợng của nghệ thuật,đoi hỏi ngời nghiên cứu chỉ ra sự tiến hoá của bản thân hình thức văn học ( V.Girmunxki; A.Vêxelopxki;M.Bakhtin…) Thi pháp học hiện đại không còn viết cho nhà sáng tác nữa mà hớng tới ngời đọc, viết cho ngời đọc (X.Likhasốp; M.Pôliacop, L.Vgotxki; X.Avêrinxep…)
Phần sau, GS tổng kết lại : Nếu thi pháp học sáng tác đáp ứng chủ yếu cho một số ít ngời sáng tác thì thi pháp học cảm nhận đáp ứng yêu cầu phổ biến của ngời đọc Đã đến lúc, nhà giáo phải chú ý đến đầy đủ vai trò lí luận tiếp nhận ở nhà trờng, mà trớc hết là thi pháp học cảm nhận”( tr16)
Về mục 3: Mấy khái niệm cơ bản
Tác giả công trình “Một số vấn đề thi pháp học hiện đại” xác định: Điều quan trọng hàng đầu đối với độc giả là khám phá tác phẩm trong tính toàn vẹn của nó để thâm nhập vào tâm hồn tác giả và thế giới đời sống Và cũng theo GS Trần Đình Sử, muốn thực hiện đợc qui trình này, ngời đọc cần phải nắm đợc mấy khái niệm cơ bản sau:
(1) Tác phẩm văn học là một thế giới ý nghĩa Ngời đọc trong khi khám phá ra thế giới ý nghĩa và giá trị đời sống đợc tái hiện tập trung trong thế giới nghệ thuật, cũng cần phải thấy phơng diện hình thức biểu hiện các ý nghĩa ấy
(2).Các phạm trù ý nghĩa của tác phẩm văn học Tác phẩm văn học gồm nhiều phạm trù ý nghĩa
- ý nghĩa khách quan và ý nghĩa chủ quan
- ý nghĩa bộ phận ,ý nghĩa chỉnh thể
(3)Hình thức nghệ thuật của văn học,hình thức mang nghĩa.Hình thức biểu hiện nội dunhg,biểu hiện thế giới đời sống.Hình thức nghệ thuật là hình thức cảm thấy sự vật,là hình thức chiếm lĩnh ý nghĩa,giá trị của thế giới Hình thức nghệ thuật thể hiện tính tích cực của chủ thể sáng tạo,mang cái nhìn của nghệ sĩ…
(4)Tính chất cụ thể,lịch sử của hình thức nghệ thuật Nghiên cứu bất cứ hình thức nghệ thuật nào cũng cần có quan điểm lịch sử trong nhìn nhận,đánh giá
Chơng 2: Thi pháp nhân vật
Chơng này lần lợt giải quyết chi tiết hai vấn đề quan trọng Thứ nhất :
Quan niệm nghệ thuật về con ngời và sự miêu tả nhân vật Thứ hai: Một số kiểu thi pháp nhân vật qua một số tác phẩm văn học.
Chơng 3: Thi pháp không gian nghệ thuật
Chơng 3 cấp cho ngời đọc trớc hết “khái niệm không gian nghệ thuật” và sau đó tác giả công trình tiến hành phân tích một số tác phẩm để giúp ngời đọc
hiểu đợc ý nghĩa của khái niệm không gian đối với việc chiếm lĩnh tác phẩm văn
học
Chơng 4: Thời gian nghệ thuật
Chơng 4 cũng có cấu trúc tơng tự chơng 3 Phần đầu tác giả đem đến cho ngời đọc những hiểu biết cơ bản về “ thời gian nghệ thuật” Phần sau, qua một số tác phẩm văn học cụ thể, GS Trần Đình Sử chỉ rõ những biểu hiện của thời gian nghệ thuật
Trang 5Chơng 5: Thi pháp chi tiết nghệ thuật
Trong chơng 5, tác giả Trần Đình Sử chỉ rõ: hình tợng nghệ thuật đợc dệt lên bằng các chi tiết lớn nhỏ Chi tiết tự nó không có ý nghĩa độc lập,nhng lại biểu hiện đợc ý nghĩa của chỉnh thể mà chúng thuộc vào Trớc đây,nói đến chi tiết,ngời ta thờng chỉ hiểu là chi tiết của đối tợng trong ý nghĩa khách thể,khách quan Nay, GS mang đến cho chúng ta một cái nhìn mới về chi tiết nghệ thuật: Chi tiết nghệ thuật tạo thành những điểm nhìn vào đối tợng,thể hiện cái nhìn và quan niệm về đối tợng.Chi tiết tạo thành thế giới nghệ thuật.Chi tiết biểu hiện phẩm chất thẩm mỹ của thế giới nghệ thuật và cũng biểu hiện niềm rung cảm của tác giả GS Trần Đình Sử nhấn mạnh: Thi pháp học chú ý khám phá ý nghĩa phổ quát của loại chi tiết,chứ không phải ý nghĩa cụ thể của nó
Khi nghiên cứu “thi pháp chi tiết nghệ thuật trong một số tác phẩm”, tác giả Trần Đình Sử có nhiều phát hiện thú vị Bên cạnh hớng đi đó, tác giả còn quan tâm phác hoạ cách thức lựa chọn,sử dụng chi tiết trong từng loại hình thơ
ca Chi tiết trong thơ ca cổ điển chủ yếu mang tính phổ quát,vĩnh hằng (Bến đò
xuân đầu trại,Cuối xuân tức sự ).Nhng có nhiều trờng hợp thơ cổ điển có nhiều
chi tiết cụ thể,tạo thành những bức tranh hiện thực, chẳng hạn: Những điều trông
thấy-Nguyễn Du,Thạch Hào lại- Đỗ Phủ.Khác với thơ cổ điển, trong thơ mới
xuất hiện nhiều chi tiết tởng tợng,thể hiện sự ý thức mạnh mẽ của cái tôi,chi tiết trong thơ mới nặng về tính chất biểu cảm(Nhớ rừng- Thế Lữ) Ngoài ra tác giả còn xem xét thi pháp màu sắc trong tác phẩm “ Truyện Kiều”, trong thơ Tố Hữu;
thi pháp âm thanh và chi tiết đồ vật trong thế giới nghệ thuật.
Chơng 6: Thi pháp cốt truyện
Gồm có hai phần rõ ràng: I Khái niệm về cốt truyện và thi pháp cốt
truyện II Thi pháp cốt truyện trong một số tác phẩm.
Về cốt truyện, tác giả quan niệm nh sau: cốt truyện là tất cả các hành
động,biến cố đợc phát triển trong tiến trình kể chuyện Cốt truyện gồm năm thành phần, mỗi thành phần có chức năng riêng.Cốt truyện biểu hiện quan niệm của tác giả về thế giới và con ngời
Về thi pháp cốt truyện, tác giả xác định: nhiệm vụ là tìm hiểu các ý nghĩa của truyện và các nguyên tắc,quan niệm chi phối các ý nghĩa ấy
Các phần phân tích cốt truyện Đam Săn, cốt truyện cổ tích, cốt truyện
ng-ời con gái Nam Xơng,cốt truyện Truyện Kiều, cốt truyện Gió lạnh đầu mùa,cốt truyện Đồng hào có ma,cốt truyện Lão Hạc,thi pháp truyện ngắn Chiếc lợc ngà,cốt truyện Làng…đều gắn với thi pháp thể loại.
Chơng 7: Thi pháp kết cấu
Trong quan niệm của GS Trần Đình Sử, kết cấu là toàn bộ tổ chức nghệ thuật sinh động của tác phẩm.Mục đích của kết cấu là tạo thành một thế giới nghệ thuật mang khái quát của tác giả.Về bản chất có thể nói, kết cấu có nghĩa là
tổ chức cho ngời đọc con đờng đi vào tác phẩm,tổ chức cho họ một trờng nhìn,một cái nhìn để tuân theo con đờng và cái nhìn ấy,ngời đọc thấy đợc hình t-ợng nghệ thuật với tất cả chiều sâu và chiều rộng,tất cả tính bức thiết và ý nghĩa nhân sinh đối với con ngời Tác giả công trình cho rằng: kết cấu tác phẩm văn học bao hàm các phơng diện sau: 1-hệ thống hình tợng nhân vật,sự kiện và chi tiết 2- hệ thống điểm nhìn và tổ chức văn bản Hình thức kết cấu của tác phẩm hết sức đa dạng,nguyên tắc kết cấu tác phẩm văn học cũng khác nhau Và hệ thống các nguyên tác kết cấu của tác phẩm,của thể loại tạo thành thi pháp kết cấu
Sau mục “Khái niệm về kết cấu và thi pháp kết cấu”,nh thờng lệ, tác giả dành nhiều trang sách phân tích minh hoạ “ thi pháp kết cấu một số tác phẩm vă học” trong chơng trình văn phổ thông cơ sở.Gồm kết cấu truyện Trầu Cau, kết cấu truyện con Rồng,cháu Tiên, kết cấu truyện ngụ ngôn Thầy bói xem voi, kết cấu trần thuật Truyện Kiều qua hai đoạn văn tiêu biểu,kết cấu bài thơ Qua Đèo Ngang, bài thơ Việt Bắc, Đồng chí và kết cấu bài thơ Viên lại ở Thạch Hào… Từ
5
Trang 6nhiều ví dụ cụ thể, tác giả rút ra kết luận: thi pháp kết cấu hết sức đa dạng,phụ thuộc và thể loại,phong cách và t tởng nghệ thuật của nhà văn
Chơng 8: Thi pháp lời văn nghệ thuật
Từ chơng 1 đến chơng 7, ngời viết quan tâm tới từng bình diện của thi pháp tác phẩm Chơng cuối cùng của cuốn sách bàn về “thi pháp lời văn nghệ thuật” Cách cấu trúc công trình nh vậy,hoàn toàn có lí do riêng của nó Theo GS Trần Đình Sử : không một bình diện thi pháp nào có thể nằm ngoài ngôn ngữ tác phẩm Có thể nói mỗi bình diện thi pháp lại biểu hiện thành một bình diện của lời văn tác phẩm,đòi hỏi phải khám phá một lớp ngôn ngữ của tác phẩm
ở chơng 8, tác giả nêu khái niệm lời văn nghệ thuật theo hớng miêu: ngôn ngữ văn học có tính hình tợng (tr 148)- ngôn ngữ văn học có tính tổ chức cao (tr149)- để xây dựng ngôn ngữ văn học,nhà văn sử dụng nhiều phơng tiện biểu hiện vốn có của ngôn ngữ tự nhiên… (tr151) Còn về khái niệm thi pháp lời văn,
GS giải thích ngắn gọn: thi pháp lời văn là cách sử các phơng tiện lời văn để tạo
ra tính hình tợng,theo những nguyên tắc nhất định.Thi pháp học đòi hỏi khám phá tính nội dung,tính quan niệm của các phơng tiện ấy để nhận ra cách chiếm lĩnh đời sống của một tác phẩm
Và để minh hoạ cho các khía niệm vừa nêu, tác giả công trình đã làm sáng
tỏ đặc điểm “thi pháp lời văn của một số tác phẩm”,chẳng hạn: Thăng Long
thành hoài cổ (Bà huyện Thanh Quan), bài thơ Tùng (Nguyễn Trãi),Chuyện ngời con gái Nam Xơng (Nguyễn Dữ),Đồng hào có ma(Nguyễn Công Hoan)…
Phần Kết luận, tác giả nêu gọn một số luận điểm cơ bản của công trình,
các luận điểm ấy tơng ứng với nội dung của từng chơng Bên cạnh nội dung
đó,ngay trong phần Kết luận, GS Trần Đình Sử cũng tổng kết lại phơng
pháp,mục đích làm việc,đồng thời giới thiệu hiệu quả của chúng Cuốn sách khép lại với ý kiến của chính tác giả về triển vọng của bộ môn thi pháp học
Công trình “Một số vấn đề thi pháp học hiện đại”(3) của GS.TS Trần
Đình Sử xuất bản năm 1993 So với các công trình khác của tác giả, thì cuốn sách khá khiêm tốn về dung lợng Nhng xét ở góc độ học thuật,thực tiễn, nó lại
giữ một vị trí quan trọng: bằng việc tác giả công trình đã mở ra nhiều vấn đề
Trang 7thú vị về thi pháp và thi pháp học giúp ích cho ngời làm nghiên cứu văn học và giáo viên giảng dạy văn ở trờng phổ thông
Tác giả “Một số vấn đề thi pháp học hiện đại” không chỉ giới thiệu thi
pháp học ở phơng diện lí thuyết hàn lâm, mà đã dành nhiều tranh sách vận dụng
lí thuyết thi pháp học để phân tích,lí giải tác phẩm có trong chơng trình văn phổ thông cơ sở Điều này, theo tôi, chẳng những làm cho thi pháp học trở nên gần gũi với giáo viên và học sinh, mà còn giúp những ngời mới làm quen thi pháp học dễ hiểu,dễ tiếp nhận hơn
Tôi nghĩ, khối ngời “dọc ngang trong lí thuyết”(4), nhng khi đứng trớc một tác phẩm văn chơng cụ thể lại tỏ ra lúng túng GS.TS Trần Đình Sử không thuộc trờng hợp này Ông đã chứng minh đợc sức sống của lĩnh vực lí thuyết mới,làm chủ thi pháp học trớc bộn bề ngổn ngang văn chơng Biểu hiện ở chỗ: ông đã giải quyết thấu đáo các vấn đề văn học thuộc tầm vĩ mô và cả vi mô Rõ hơn: tác giả
đã chỉ ra cho ngời đọc thấy vẻ đẹp sáng tạo của văn chơng một cách có lí,có cơ
sở khoa học Dĩ nhiên, để làm đợc điều đó, ngời viết còn cần phải có một năng lực thiên phú,mà dù có thấu lí thuyết đến đâu đi nữa cũng không thay thế đợc nó Tôi đang nhắc đến mĩ cảm tinh tế và sâu sắc của tác giả công trình này
Phải nói rằng, “Một số vấn đề thi pháp học hiện đại” đã mở rộng chân trời cảm thụ văn chơng bằng cách đa ra nhiều gợi ý giúp ngời yêu văn,có thể chiếm lĩnh đợc đặc trng,bản chất nghệ thuật của các tác phẩm.Từ đó hình thành
ở ngời đọc ý thức khắc phục triệt để lối cảm nhận tuỳ hứng, lối bình luận tán
d-ơng còn phổ biến hiện nay “Một số vấn đề thi pháp học hiện đại” có công đem lại văn hoá cảm nhận cho ngời đọc.Nó chứng minh cho thành quả của sự thay
đổi hệ hình nghiên cứu trong phê bình văn học.Nó mở ra lối thoát cho phê bình văn học Việt Nam vốn có nguy cơ lâm vào ngõ cụt
“Một số vấn đề thi pháp học hiện đại” đem lại cách tiếp cận khoa học
đối với tác phẩm văn chơng, góp phần xây dựng nên hệ giá trị thẩm mỹ mới Qua
công trình Một số vấn đề thi pháp học hiện đại, độc giả hiểu thêm : ngời nghệ
sĩ đã làm thế nào để biến một thông tin giao tiếp thành thành thông điệp thẩm mỹ.Có lẽ vì những hiệu quả to lớn của nó, mà thi pháp học nói chung rất nhanh chóng đợc mọi ngời chấp nhận và vận dụng
7