lý thuyết thống kê xã hội học

Thống kê là nghiên cứu của tập hợp nhiều lĩnh vực khác nhau, bao gồm phân tích, giải thích, trình bày và tổ chức dữ liệu1. Chúng ta áp dụng thống kể để nghiên cứu các lĩnh vực khoa học, công nghiệp hoặc các vấn đề xã hội. Thống kê rất cần thiết để bắt đầu nghiên cứu một tiến trình. Ví dụ, tổng thể có thể gồm nhiều loại khác nhau như “tất cả mọi người đang sống trong một đất nước” hay “tập hợp các phân tử của tinh thể”. Nó đề cập tới tất cả các khía cạnh của dữ liệu bao gồm việc lập kế hoạch, thu thập dữ liệu mẫu cho các cuộc khảo sát và thí nghiệm.1

Tuần 5, nội dung 5:

"Cái chung và cái riêng trong sự phát triển nền văn hóa Việt Nam"

In trong: Trần Quốc Vượng, Văn hóa Việt Nam, tìm tòi và suy ngẫm, Nxb Văn học, H., 2003,

tr.42-54

cArcxurue vA cAr ruEruo TRoNG

cu6c ddi Trong tu nhi6n kh6ng c6 hai giot nrr6c, hai 16 cdy nio

"gi6'ng nhau nhrr ddc" Con ngrrdi ii m6t sinh vAt xd h6i d6ng

ddng nJnrtng hluic nhau ^Ih6ng nhdt trong da dang bin chdt vA

vin h6a kh6c nhau Cirng m6t hd sinh th6i, trt nhi6n dAt ra

ddrrg ngUdi lgi "diiu chd" ra nhfng c6ch "rlng ph6" tla dang, c6

gi6'ng nhau ml c6 kh6c nhau C6c td chrlc c6c quan hd xd h6i d

m6i thii ciing vay, c6 quy luAt ph6' qudt md cirng c6 quy luAt

thd fng xir xA h6i ri6ng, trong ldm dn, lArn nhi, trong may

xrl v.v

T6n trong c6i chung, cAi th6hg nhdt, c6i ph6'qudt li tinh

ngudi, m6i cQng d6ng nh6 trong vdng tay cira c6ng ddng l6n

Cdng ddng Vi6t Nam ld m6t c6ng d6ng thdng nhdt trong da

dang, nim trong b6'i cinh dai ddng vin D6ng Nam A th6hg

D6 lA xrl gi6 mia, nhi6t - dm, c6 nfi ddi, ddng bdng vA bidn.XrJa kia nrii cirng lA rrlng mA ddng bing ven bidn cing n6n

Iqrch rach vi bidn ci IA nr.i6c mdnh m6ng Khdp ndi, le mau

DAv lA c6i CHUNG cira f{ NUtnN - TROI DAT Nhring nrr6c

nhfrng chi6'u sAu thim cria thdm luc dia vd nhf,ng chidu cao

srlng cua Fdng - xi-pdng, Ngoc Linh, Trrrdng Son Da dang

thd tu nhien; dn dring chrra thi cung vAn cdn bdn vi gi6i vin

h6a, ving vin h6a "truy6-n thdng" vd vring vdn h6a "h6m nay"

dang ddi m6i

thd ki XXI, sd le thdi ven minh c6ng nghi6p MAu sd chung

nghd n6ng trdng tia Ddn lA n6ng dAn hay lA mang cdn tinh

n6ng ddn, mang bin chdt tidu nring Noi tu cri, lA rdrn ldng, dr)

s6'udn h.6a ViAt Nam truydn th6hg.

nhin ra nhrlng h6 sinh th6i n6ng nghi6p sau ddy:

2 H6 sinh th6i n6ng nghi6p thung llng hay cdn goi l]r hd

3 H6 sinh th6i n6ng nghi6p chAu th6' B6c BO hay cdn goi ld

4 H6 sinh thAi n6ng nghi6p ven bidn midn Trung (Trung vA

nam Trung b6) hay cdn gqi h h0 sinh th6i n6ng nghi6p Vl6t.

Chdm

cdn goi lA hd sinh thAi ndng nghiOp ViAt - Khone

44

n6ng nghiQp n6i tr6n Chi xin n6i ring 6 hQ sinh thii n6ng

Nam

ll Ngiit hQ - tgc ngudi va v5n h6a'

cria vAn h6a vi li m6t nhAn tdcdu thinh ctia vdn h6a

C6 m6t tnrbng phAi iich sil - ngdn ngrr Vi6t Nam dang hinh

ngrl D6ng Nam A (mar xria trudc c6 ngdbi goi ld Nam phrrong

Austric)

1 Vdi thdi gian vd lich sii, tt cei ndn chung D6ng Nam A d6

dA c6 srf "phAn d6i" thinh Nam.{ (Austroasiatic) vd Nam Ddo

gian tdn tai cria udn h6a Hba Binh vit hAu Hda Binh, khoing

tr6n du6i 1 vq.n nim vd trrr6c?

2 Thdi DA MOI va CACH MANG DA M6I ctng ld thdi niv

sinh vA phAn h6a cdc hO sinh th6i ndng nghi6p, thdi ph.An h6ac6c ngrl h6 vir t6c ngudi tidp theo Tir ting ndn lVon A 6 s6u

trong n6i dia nrii rrlng dd phAn h6a ddn dd thinh M6n-Khome

vA nhfrng t6c ngudi thu6c ngrl hQ M6n-Khome hi6n dai nhrr

h6a thdnh Tdy ' Thd'i cd v6i Tdy Ddm 3 can vd Tdv Khao 3 gdn

4)

nudc (sau c6 thd ngrroc sdng l6n can), vA Indon6sian cd

Son 6 hii dio Phii chdng srj phAn h6a niy di6n ra 16 r6t 6

cu6'i thdi d6 m6i vA sd kj kim khi v6i nhfrng vdn h6a Ha Long,

Hoa L6c, Quj'nh Ven - Thach Lac - tsiu Trd v.v v6r cdi chung

ld riu trl gi6c vi c6i ri6ng riu b6n c6 ndc, riu b6n c6 vai

h6a - tdc ngudi sau day:

a Su du nhdp c|c ngf h6 vi t6c ngrrr)i tr) noi kh6c vio midn

D6ng Nam A

trung hlu t6i ha h.tu chAu thd mA ddn nu6c ra bidn D6ng Ddng

nu6c luu vdc s6ng dd goi moi nhidu t6c ngridi - ngrr h6 trf

Trung A vd D6ng A di xuo'ng c6i "tui hrlng" ndv cua mien D6ng

Mdo - Dao cd vA Hoa cd Nhrtng thung ling TAy Bdc vA Vi6t

n6i xu6i - ngr.ldc vi c6 srr di d6ng cd 2 chidu, chidu xu6i thi dh

16, cria ngr-idi Tang - Midn, Mdo-Dao, Hoa cd, crla Choang

D6ng, Tiy Ddm ; chi6u ngudc lai lA cia ngddi M6n, ngiibi

Mtrdng vi cA Tiy Khao nta md lich sri cd Trung Hoa goi

h6 Sic thAi ddc thr) ciia ngfi ng6n - t6c ngdbi vir vin h6a ViQt

cdng ddng qu6'c gia dAn t6c Vi6t Nam - ngrrli Vi6t vd tidng Vi6t

li kdt qui cria nhrlng srt giao thoa, tiOp xric, dan xen ng6n ngrl

- t6c ngridi - vAn h6a kj 1a - vd c6 thd noi lA bi nhidm nhdttrong lich st D6ng Nam A - girla nhtng ting ndn dri g6'c "n6isinh" vdi nhrlng ddt bdi, ddt d6p, phir sa ln tich, pha tich vd

Cay g4y thdn (bAton magique) cria Son Tinh vd con ch6u nhdt

Bdc B0, 6 mi6n v6ng He NOi dd sinh thdnh nen NGUdI VI$T

Nam

Ph6p bi6n chirng tu vA t6n, phAn h6a vd kdt tinh hda chung

E-d6, Ld L6, Hi Nhi v.v

hiOn trong c6i ri6ng, cdi ri6ng l6ng lAnh tr6n ndn chung Td'

rludc Vi6t Nam

lll Lich s& vi vin h6a

trong thdi gian vin h6a Vi6t Nam N6i dring hrrn, c6i chung vd

c6i ri6ng phAn h6a vA kdt tu trong toa d6 kh6ng - thli gian li6n

Trudc dAy, khi xem x6t vdn h6a nguy6n thuy, er6i khio cd

niy sinh 6 thAi dAi d6 ct, nhdt ln d so k1; d6 cn Gid dAy, dudi

cr\ng loai hinh c6ng cu v.v dA ndy sinh ngay til dija, trl ddu

ttl d.o lda chon crta con ngudi, sinh vAt c6 ttt duv, c6 yi thirc, c6

quydn nang ngAy cing l6n trong vi6c lua chon m6 hinh rlng xrr,

m6 hinh van h6a

Mdu sd chung crta vin h6a nguy6n thuy li, sV thu ltom

mi6'n ddng c6, trong didu ki6n cua nhfing h6 sinh fh6i chuy6n

ki6n cua nhtng h6 sinh thrii rdng qudt (hay phdn tap) nhrr 6

D6ng Nam A vd Vi6t Nam, trong c6c rirng mua nhi6t d6i xanh

d6ng vAt n6n fuii ltorn lai tr6i vtlot hdn sdn bdr Vd vi chi sdda

48

nhidu, nhung s6'lrrong c6c c6 thd cay con tren m6t di6n tichrttng nhdt dinh thi lai it; cho n6n ngrioi nguydn thuy - dn 1A a

(Son La) hay lA d Chu (Hd Bic) 6 Son Vi (Vinh Phri) ddu phii

hdi ILIdm theo phd r6ng Cdi chung le nhu thd, song gi6i khio

truydn thd'ng dci Sd? (nhri d ntii Do, nrii Nudng, nrii Quan Y6n

Ndm Tun) C6 kj thuAt dd cuc nltt nui Do, Son Vi rnd cing c6

ki thuAt minh phi6n nhrr Phi6ng Tung, Ngrrdm: ngtioi nguyOnt.huv - dri nguydn thuy - nhrrng di ld nhtng con ngudi thrtc sd,

tlreo m6 hinh hAnh d6ng tu;| nghi hia chon, thfch rrng v6i hoin

kh6c nhau

Ndu hAi ludm theo phd'r6ng thi cd cdu xa h6i tridng rlng

vrii cric vin h6a Hda Binh - Bdc Son Qulnh Vdn thi.sri kh6c

chung, ld m6t ndn van h6a sd,n xuat bit dAu phet sinh vA ph6t

uii chdn nuOi

Vi rrhrr thd llr\ ttnh n/ vAn girr phdn quan trong hon tinh

49

nam, tinh gia dinh ph|t tridn hon tfnh bQ lqc Nhr.tng n6t ri6ng

nrii, dc su6'i nhidu hon, ngridi Quinh Ven in sd diOp nhidu hon;

ngr-idi Hda Binh, B6c Son da bit ddu ph6t tridn k! rhuAt mAi,

nguili Quinh Vdn ven bidn kh6ng (hay chria) ua kj thuAt mii

nhung lai ph6t tridn kj thuAt dd g6'm nhanh hon ngrrdi Bdc

Sdn sdn cri6c

Tr6ng trot ph6t tridn d thdi de m6i, thi dn c6 n6t ddc thri

Itng, hia nu6c phet sinh rdi ph6t tridn hon ld khoai nrrdc; 3

-vtin tr6ng rau bAu vi t:Ay An qua nhidu hdn trorrg khi ddng

b6t adu da dang vi loai hinh n6ng cu cring da dang h6a tidp

thich nghi

thd hiQn 16 rdt vA m6 hinh don tuy\h cira nhAn thric lich srr vd

sri ph6t tridn vin h6a cing t6 ra l6i thin qva li c6 srr k6't tu vA

vuc s6ng Hdng (trl Phtng Nguy6n qua D6ng DAu - Gd Mun mA

t6i D6ng Son) kh6c con dr:dng dAn tdi D6ng Son o lrtu vrtc s6ng

Chri mA t6i D6ng Son) vd cing kh6c con dudng dAn tdi Ddng

phuong cria van minh - vdn h6a D6ng Son NgrJdi thi phAn bi6t'

duoc loai tr6'ng then cao vd loai trdng to bd cria trdng ddng loai

I H6ger vA di drta ra gii thuydt v6 tr6ng Au UiQt) vd tr6hg Lac

hinh trrong mudi ddng Vi6t Khe (Hai Phdng); c6 hinh ngridi roat6c kidu M6n " 6 thap ddng Ddo Thinh (Hodng Li6n Son) c6

D6ng Son Vd trong c6c m6 t6ng D6ng Son di khai quAt, c6 m6

ddt vA rn6 quan tdi hinh thuydn, c6 chi nhAn nhu6m rdng den

tham gia sAng tao D6ng SOn Ctng nhrr vAy, ngiy cAng 16 li c6

nguoi Tdy Khao (Mudng T{c), ngrroi Muong, ngttdi Bana v.v

86, cdn Bdz Trdm - Sa Huynh b Trung vd Nam Trung 86, v6imir vd, g6im tO mau enh chi vA nhidu Ad s6t (nhdt lA nhfrng

"trrrr rda" s6t me hinh Anh ngAy nay cdn thdy 6 Nam Trung 86vr\ midn Thuong) cring khuydn tai hai ddu thri vi nhidu ddLrrrng srlc kh6c bing ngoc cria loai; lai cdn c6 Cdu Siit - Ci Lao

Rna - D6b Chita 6 \tu vuc s6ng D6ng Nai vd m6t kj ngh6 dricddng bd,n dia ph6t tridn cao v.v

h6o D6ng Son - Sa Hulnh - D6ng Nai ph6Lt tridn d6c l{p & B6c

- Trung - Nam tuy c6 li6n h6 da chidu kich v6i nhag d m6t hai

thi6rr ni6n ky trridc C6ng nguy6n D6 4lloh lA tiin thdn {Hay

M6n-Khome c6l, fng v6i nhdng "qudc gia" Vdn Lang/Au Lac; Lim

Ap/ChemPa; Phr) Nam/BnAm trong sil s6ch cd Ta't nhien

kh6ng n6n quan ni6m bdt cii cAi gi trong 3 phrlc hQ d6 Id 3

nhring AmaravAti o QuAne Nam, Vijaya a Binh Dinh,

KauthAra o Phd KhAnh vh Pandinanga 3 Thuan Hdi hay it

nhdt cing le 2 vudng tridu B6c (Quing), Nam (xrl Phan Rang)

Dai Vi6t cd tinh tqo ra hinh dnh nhu thd Ranh gi6i chinh tri

-vdn h6a thAi VUA HUNG kh6ng phii ranh gi6i lenh thd ddi

Vu cria thri linh Rrla, ving Luy LAu cta thri linh ddu hay vring

cai tri cd nrt6c VAn Lang cing nhu hinh anh THANH GI6NG

d6nh giac An dd t.6 thdnh anh hring dAn t6c chi ld n6t v6

52

D6ng Drrong dO'u trdi qua m6t qui trinh ngen nam ti6'p xric vA

ldn Trung Hoa, dn D6 vi T6y Xam A Gi RAp, Ba Tu v.v ) C6ichung, 1A srr KHONG CH6I TU (non-Refus) ve DAN XENVAN H6A (Acculturation) tr6n ndn tAng c6'hfru cria vdn minhhia nrt6c @ice-civilization) Nhrlng c6i ri6ng li nhrlng mrlc dQ

vA chi0'u hrr6ng inh hrrdng Ching han, inh hrrSng Trung Hoa

dAm 6 Bdc, inh hr.r6ng in D6 dim 6 Nam Nhrlng nhAn td

ngoai sinh HAn - Drrdng Trung Hoa dAm 3 chAu thd, nhat 6 nrii

r ng, dAm 6 Viet - Tny, Nr)ng, nhat 6 Mudng - Th6i - Nam A.

ChAn Lap nhat ddn khi lan l6n cao nguy6n Thuong

nhdt ld d thd ki XX, nhflng ydu.t6'ngoai sinh cria c6c n€'n vdn

nhau gifra mi6n xu6i - mi€'n nrli, cflng nhrl gifra d6 thi - n6ng

tridn binh thrrdng

53

2 C[ng do d6, t6i nghi ring, chring ta n6n vd cAn xAy dgng

th6'ng nhdt (6 n6i dung xA h6i chi nghia vi tinh chdt d6n t6c)

mA vAn c6 nhidu hrrong sdc cria dai gia dinh c6c ddn t6c anh

em 3 Vi€t Nam

Tuần 9, nội dung 9:

In trong: Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 5-2005, tr.16-25

Tuần 10, nội dung 10:

"Lão giáo", "Biến thể của Lão giáo"

In trong: Toan Ánh: Nếp cũ tín ngưỡng Việt Nam

Quyển thượng, NXB Trẻ, TP HCM, 2005, tr.205-219

TuAn 14, nQi dung 14:

"NhQn nhin brtn siic crta vdn hda ViQt Nam',

tr.26-32.

gian thd gi6i ViQt Nam viro phqm vi inh hudng cira vin minh

dinh ng6n ngrr HAn - Tang (Sinotib6tsin) vA ngridi ta coi ngrrdi

ViQt Nam, ctng l6m, cing chi lA "Hrin t6c nam chi": (mQt cinh

ddy m4nh xudng chiiu eAu vd trong chidu dii lich sr} da bu6c

gidn, phidn di6n n6i tr0n Ngrrii ta thdy tidng ViQt (vn tidng

thdy srlc sdng mdnh li6t cira tidng Vi6t nhrr li mQt chi ti6u t6n

tgi cira dAn t9c ViOt Nam, hdng ngAn nim, b6n canh dd chd

Trung Qudc M6t khoa hoc mdi ra ddi, khio cd hgc, v6i nhfrng

tAi li6u vAt chdt ldy l6n tr) trong ldng Ddt m9, dl chidu roi m6t

6nh s6ng mdi m6 vio quA khrl ngirn vqn nim, khi xrla cdn nim

26

nirv lir m6t ving qu6 cia lodi nguii (berceau db l'i{umanite).

ta lai bi6l day ld mAn dao ddu, tt tnrdc dAy tr6n drtdi m6t van

n6i trdng trot (berceau culturai), trl chgc nghin nAm tnl6c, ddc6 nhfing cirng ddng n6ng nghiQp dinh cri, trdng cAy c6 cri, cdy

sativa), c6y ludng thuc trong ydu cua loAi ngridi Md n6ng

D6ng, Nin ii Ai CAp, Anhduftxo d An DQ, s6ng C6i (Nhi, Hdng)

ii Vi$t Nnm Mr;t ndn vrln minh D6ng Son drtgc ph6t hiQn, tdn

tgi hAng ngt\tt tultn 'lrudc ki nguy0n tdy lich, cing c6 thd ggi

l,rrrf vr) thiti drli cdr: vua Htng DAn t6c ViQt dinh hinh cring

minh Trung Qu6:c ban ddu thi dring li n6^n "vdn minh Hoirng

cia Dd Nghi6u), HA Nam (qu6 Ha Vri, kinh d6 ciia nhn An),

ngu6n

mQt ldi sding, mdt th6 fng xrr, m6t th6i d6 t6'ng quAt cria con

nhitng gi6 tr!, nh0ng bidu'trrong, nhrlng quan ni6m tao n6n

phong c6ch di6n ti tri thrlc vi ngh6 thuAt cria con nsddi Nhu

drlng d6i di6n v6i tU nhien md tao thinh vdn ho6) rdi sau d6

nhrlng diiu ki6n lich srl (con nguoi lar li m6r sdn phdm cria

van h6a ViQt Nam kh6c vA kh6ng phAi ld ven h6a Trung eu&.

rim, nu6c du thda, nhi6t ddv du

Ddt tr6ng trot cua ngudi Trung Qu6'c ban dAu 6 cao nguy6n

vir binh nguyOn Hoing Hi li hoing thd (loess) do 916 tAy mang

lai

N6ng nghidp ld kdt quA crja m6t thd tAc dung tdng hda

N6ng nghi6p Trung Qu6'c, tt khdi thiiy, lA m6t ndn n6ng

ngap nddc (inond6: "rudng Lac theo nri6c tridu l6n xudng,,) ddn

vi6c sii dung hd th6:ng tu6i nddc (irrigu6: gAu dai, giru sdng,

kh6c nhau vd cdn bin.

Ngrrdi Hoa trdng tric - tidu mri, hay k6 (millet) sau d6 tr6ngcao luong, r6i trdng hia mach kidu tr6ng kh6, gidng nny tt

Trung A truyin vlo vd cho ddn tntoc thdi Tdn (thi kf III trrr6c

Trung Qu&.

Ngudi Vi6t trdng cdy c6 cr! (khoai cAc loai) vi d{c biOt tt

hia nd6c (civilisation du riz) v6'n ld m6t nin vin minh Vi6t cd

vA dI tao ndn mdt thd quAn binh bdn vrlng cria nin vin h6a

x6m lAng, grrla con ngrroi vA thi6n nhi6n Vi6t Nam, trongkhung cinh D6ng Nam A ti tndy nghin ndm nay

Trung Qu6'c).

it nrr6c tr6n mat, ngudi Trung Qu6'c phii tim ngudn nudcngAm, dio gidng ("tinh") vA goi chd d6 phAn ph6i ruQng ddt cd

dai cria minh lA chd dQ "tinh di6'n"

phdn hrru co cria cinh quan thi6n nhi6n - xl h6i cua hlu vtrc

s6ng Hdng, ao lA nridc sinh hoat, 1A kinh td tdng hop (rau

nu{yng, c6, ndi ngem tre 96 ldm nhd, nrr6c dr,i trt trr6i vr,rirn,

ao" ) vd thd ca den t6c ("Thu didu',, ,'Thu vinh,,, crja y6n Do)

Nguii Hoa An b6nh mAn thdu, dn ch6o kd, c5 vac, chdo, c6

Nguli ViQt dn x6i, 5n cdm, lim b6nh chung, bnnh gidy

s6ng tao ctia ndn vdn h6a hia nddc Vi6t Nam TrI dia hat vAt

l6ch so sao cho ddu", "vo dira ci n{m,' thu tuc li h6n ngdv xtra

le b6 dra )

Ngudi Hoa d nhd hdm ("tsdc s6c huy6t cu,,) ngubi Vi6r co

seng tao cAi nhA sin ("Nam Vi6t sAo cii,') v6i c6i m6i cong d6c

d6o hinh thuvdn, ldm mdu hinh cho crl ndn kidn trric Vi6n

rni6'n kh6, trdn mdt ving cao nguy6n, gdn thio nguy6n thuAn

Ngudi Vi0t d mi€'n s6ng nrt6c g6n trdpg trgt vdi chii ludi,

thuyin bd cdc loai trd thinh m6t phrro4g ti6n ki thudt giao

th6ng quan trong, chidn thuy6-n drtoc ch4m khic tr6n tr6'ng

ddng vA chidn trtdng ho D6ng A (TrAn) vin quen sinh hoat tr6n

tdng diing trd thAnh bidu trldng cia vdn minh D6ng Son, cia

quy6'n luc thu linh nhAn dAn

vd vdn minh du muc vA n6ng nghi6p Srr trao d6'i, thudng mai

vi nhfrng ludng bu6n b6n ldn s6m ph6t tridn D6 thi Trung

Hoa ra ddi s6m (it ra tn thii Chu), tAng ldp con bu6n idn ra dii

trudng, dat cdn bin tr6n sU chdp nhAn m6t nhAn sinh quan

v6i sirc 6p cua c6c t6c nguai du muc 6 phfa b6c, phia t6y, cing

Trung Qudc cd truydn, dd bi6n thdnh mQt s6c th6i m6i cia vAn

i1

"phan bi6t Bac - Nam", hfru thrlc tii Lf Nam Dd, qua Lj

Thrtdng KrQt ("Nam qudc Sdn He'), Nguyen Trni ("binh Ng6dai c6o") ddn Quang Trung

dd trd thenh m6t hQ f thfc chir dao cria ncudi Viet Nam, chri

nghia "binh thi6n hq" (universalisme) Trung Qu6i, ndu nhundn d6c l4p chinh tri cua nrt6c ViQt lai drrqc phuc h6i sau hdnnghin nim ch6'ng B6c thu6c thi di6n trinh lfch sil cua n€n vln

ngAn nim ti6p sau d6 l4i vd cring phrlc tap Vi srJ trr f thfic vd

m6t l6'i s6'ng ri6ng, m6t thd rlng xii - r'an h6a riArtla cia c6c thd

t6i sd cd gdng phdc hoa d6i didu chu ydu