Hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro của ngân hàng nhà nước đối với các ngân hàng thương mại tại việt nam

Chủ thể thanh tra là: Cơ quan Thanh tra, giám sát ngân hàng Cơ quan TTGSNH trực thuộc Ngân hàng Nhà nước; Đối tượng bị thanh tra là các Ngân hàng thương mại tại Việt Nam Phạm vi nghiên c

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

MẠI TẠI VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ TÀI CHÍNH NGÂN HÀNG

Hà Nội – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

MẠI TẠI VIỆT NAM

Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng

Mã số: 60 34 02 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ TÀI CHÍNH NGÂN HÀNG

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS NGUYỄN THỊ BẤT

Hà Nội – 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu do tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn của cô giáo hướng dẫn khoa học Các số liệu và trích dẫn được sử dụng trong luận văn là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và đáng tin cậy

Đồng Thị Hồng Nhung

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành chương trình cao học và viết luận văn này, tác giả đã nhận được sự hướng dẫn, giúp đỡ và góp ý nhiệt tình của quý thầy cô Trường Đại học Kinh tế - Đa ̣i ho ̣c Quốc gia Hà Nô ̣i

Trước hết, tác giả xin chân thành cảm ơn đến quý thầy cô trường Đại học Kinh tế, đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ cho tác giả trong quá trình học tập

Tác giả xin gửi lời biết ơn sâu sắc đến PGS.TS Nguyễn Thị Bất đã dành rất nhiều thời gian và tâm huyết hướng dẫn nghiên cứu và giúp tác giả hoàn thành luận văn tốt nghiệp

Mặc dù tác giả đã có nhiều cố gắng nỗ lực, tìm tòi, nghiên cứu để hoàn thiện luận văn, tuy nhiên không thể tránh khỏi những thiếu sót , rất mong nhận được những đóng góp tận tình của quý thầy cô và các bạn

Xin trân trọng cảm ơn!

Đồng Thị Hồng Nhung

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN

LỜI CẢM ƠN

MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT i

DANH MỤC CÁC BẢNG ii

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ iii

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ iv

MỞ ĐẦU 1

1 Lời nói đầu : 1

1.2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu: 4

1.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu: 5

1.4 Phương pháp nghiên cứu: 5

2 Kết cấu của luận văn: 6

CHƯƠNG I: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ HOẠT ĐỘNG THANH TRA TRÊN CƠ SỞ RỦI RO CỦA NHNN ĐỐI VỚI CÁC NHTM 7

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 7

1.1.1 Các tài liệu nghiên cứu 7

1.1.2 Những thông lệ, tập quán tốt về hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro 11

1.2 Rủi ro trong hoạt động của các NHTM 13

1.2.1 Khái niệm rủi ro 13

1.2.2 Các loại rủi ro trong hoạt động của Ngân hàng thương mại 13

1.2.3 Mức độ ảnh hưởng của rủi ro đến hoạt động của Ngân hàng thương mại 15

1.2.4 Quản lý rủi ro của các NHTM 17

1.2.4.2 Quy trình quản lý rủi ro 19

1.3 Thanh tra trên cơ sở rủi ro của NHNN đối với các NHTM 20

1.3.1 Khái quát về hoạt động thanh tra của NHNN đối với các NHTM 20

1.3.2 Thanh tra trên cơ sở rủi ro của NHNN đối với các NHTM 24

CHƯƠNG II: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU LUẬN VĂN 46

2.1 Mô hình nghiên cứu thực hiện luận văn 46

Luận văn được thiết kế theo mô hình sau: 46

2.2 Các bước thực hiện 46

CHƯƠNG III: THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG THANH TRA TRÊN CƠ SỞ RỦI RO CỦA NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI TẠI VIỆT NAM 56

3.1 Tổ chức, bộ máy thực hiện chức năng thanh tra, giám sát đối với các Ngân hàng thương mại 56

3.1.1 Thanh tra ngân hàng tại Trung ương (Cơ quan Thanh tra, giám sát ngân hàng) 57

3.1.2 Thanh tra ngân hàng tại các NHNN chi nhánh tỉnh, thành phố 59

3.1.3 Mối liên hệ giữa Thanh tra NHNN và Thanh tra chi nhánh NHNN tỉnh, thành phố trong hoạt động thanh tra, giám sát 59

3.2 Thực trạng thanh tra trên cơ sở rủi ro của NHNN đối với các Ngân hàng thương mại tại Việt Nam 60

3.2.1 Bối cảnh thị trường tiền tệ ngân hàng và những nguy cơ các loại rủi ro gặp phải của NHTM 60

3.2.2 Thực trạng thanh tra trên cơ sở rủi ro của NHNN đối với các NHTM tại Việt Nam 72

3.3 Đánh giá về công tác thanh tra trên cơ sở rủi ro 82

3.3.1 Các kết quả đạt được 82

3.3.2 Các hạn chế 88

3.3.3 Nguyên nhân của những hạn chế trong công tác thanh tra trên cơ sở rủi ro 92

CHƯƠNG IV: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN HOẠT ĐỘNG THANH TRA TRÊN CƠ SỞ RỦI RO CỦA NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI TẠI VIỆT NAM 97

4.1 Dự báo nguy cơ rủi ro trong hoạt động của Ngân hàng thương mại tại Việt Nam và một số quan điểm cần quán triệt đối với thanh tra trên cơ sở rủi ro 97

4.2 Giải pháp hoàn thiện và nâng cao hiệu quả công tác thanh tra trên cơ sở rủi ro

của NHNN đối với các Ngân hàng thương mại tại Việt Nam 99

4.2.1 Đổi mới mô hình bộ máy Thanh tra giám sát ngân hàng 99

4.2.2 Hoàn thiện khung pháp lý trong hoạt động ngân hàng và công tác thanh tra trên cơ sở rủi ro 99

4.2.4.Phối hợp chặt chẽ giữa giám sát từ xa và thanh tra tại chỗ 102

4.2.5 Xây dựng hệ thống giám sát từ xa có khả năng cảnh báo sớm đối với các tổ chức tín dụng có vấn đề và các rủi ro trong hoạt động Ngân hàng, bao gồm: 104

4.2.6 Trang bị cơ sở vật chất, hệ thống công nghệ thông tin để đáp ứng yêu cầu quản lý: 105

4.2.7 Quản lý hiệu quả sự phát triển của các sản phẩm tài chính mới 105

4.2.8 Cần xây dựng lộ trình, phương án cụ thể đưa phương pháp Thanh tra trên cơ sở rủi ro vào thực hiện 106

4.2.9 Nâng cao trình độ, đội ngũ cán bộ làm công tác thanh tra trên cơ sở rủi ro và cán bộ quản lý rủi ro tại các NHTM 106

4.3 Kiến nghị 112

4.3.1 Đối với Chính phủ 112

4.3.2 Đối với các NHTM 112

KẾT LUẬN 115 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

i

DANH MỤC CÁC CHƢ̃ VIẾT TẮT

6 NT Basel 25 Nguyên tắc cơ bản về giám sát hệ thống ngân hàng

hiệu quả của Ủy ban Basel

8 TTTCSRR Thanh tra trên cơ sở rủi ro

9 Thông tư 09 Thông tư 09/2014/TT-NHNN ngày 18/3/2014

10 Thông tư 02 Thông tư 02/2013/TT-NHNN ngày 21/1/2013

ii

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1: Rủi ro ròng 34

Bảng 2.1 Đánh giá các loại rủi ro thường gặp 51

Bảng 2.2 Bảng đánh giá mức độ ảnh hưởng của rủi ro nói chung đối với hoạt động của NHTM 51

Bảng 2.3 Bảng đánh giá các hạn chế của hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro 52

Bảng 2.4 Bảng đánh giá nguyên nhân các hạn chế của hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro 52

Bảng 2.5 Bảng đánh giá các giải pháp 53

Bảng 3.1: Tăng trưởng dư nợ tín dụng các lĩnh vực ưu tiên 67

Bảng 3.2: Bảng chỉ tiêu đánh giá chất lượng tài sản 76

Bảng 3.3: Đánh giá khả năng sinh lời 76

Bảng 3.4: Đánh giá khả năng thanh khoản 77

Bảng 3.5: Danh sách các Chi nhánh Ngân hàng nước ngoài tại Việt Nam và Công ty tài chính thực hiện thanh tra trên cơ sở rủi ro năm 2015 78

iii

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ

Hình 3.2 Diễn biến tỷ giá và dollar-index từ 1/2011 đến 5/2015 63 Hình 3.3: Lãi suất huy động và cho vay giai đoạn 6/2012-6/2015 65 Hình 3.4 Tỷ lệ nợ xấu hệ thống ngân hàng giai đoạn 2011-6/2015 69

iv

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ: 3.1 Tình hình lạm phát của Việt Nam qua các năm 2010-2015F 61 Biểu đồ 3.2 Dư nợ tín dụng theo lĩnh vực giai đoạn 2011-T4/2014 67 Biểu đồ 3.3: Dự phòng rủi ro hệ thống ngân hàng giai đoạn 2012-6/2015 69

1

MỞ ĐẦU

1 Lời nói đầu :

1.1 Về tính cấp thiết của đề tài :

Nâng cao năng lực thanh tra Ngân hàng Nhà nước (NHNN) đối với các Ngân hàng thương mại tại Việt Nam là một trong những yêu cầu cần thiết trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế và kinh tế thị trường hiện nay để đảm bảo duy trì một hệ thống ngân hàng an toàn, lành mạnh Trải qua chặng đường dài phát triển, Nhà nước đã không ngừng đổi mới tư duy và nhận thức

về hoạt động thanh tra ngân hàng, hoàn thiện hơn trên các phương diện về thể chế, tác nghiệp và công nghệ để thích nghi với môi trường hoạt động của ngành ngân hàng đang trong xu thế toàn cầu hóa Những thành tựu đóng góp của Thanh tra Ngân hàng Nhà nước vào sự nghiệp đổi mới và phát triển an toàn ngành ngân hàng là không thể phủ nhận, song những thách thức đặt ra đối với hệ thống thanh tra ngân hàng trước yêu cầu đổi mới cũng là không nhỏ Đổi mới căn bản, toàn diện hệ thống thanh tra ngân hàng là lựa chọn đúng đắn vì sự phát triển an toàn lành mạnh của hệ thống ngân hàng Việt Nam trên đường hội nhập quốc tế và tự do hóa tài chính Trong đó, việc đổi mới thanh tra hoạt động ngân hàng sẽ có ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả đảm bảo an toàn của hệ thống ngân hàng Thực tế cho thấy, một số vụ việc xảy ra gần đây gây ảnh hưởng rất lớn đến an toàn hệ thống ngân hàng là do năng lực quản lý, kiểm soát rủi ro của các ngân hàng thương mại tại Việt Nam còn yếu kém, đồng thời phản ánh hoạt động thanh tra đã phần nào không đi sát với thực tế

Trong lịch sử hoạt động của mình, Thanh tra NHNN đã và đang thực hiện thanh tra theo phương pháp thanh tra tuân thủ đối với các tổ chức tín dụng nói chung và các Ngân hàng thương mại nói riêng (NHTM) Trong thời

kỳ ngân hàng một cấp (trước khi có Pháp lệnh ngân hàng, công ty tài chính)

2

và thời kỳ đầu của mô hình ngân hàng hai cấp mới hình thành và đang hoàn thiện (NHNN và NHTM), phương pháp thanh tra tuân thủ đã phát huy tốt tác dụng

Khi chuyển sang giai đoạn hội nhập kinh tế quốc tế ngành Ngân hàng,

hệ thống các NHTM tại Việt Nam có bước phát triển rất nhanh về quy mô và phạm vi hoạt động, đồng thời tiềm ẩn nhiều rủi ro Thị trường tài chính phi ngân hàng (chứng khoán và bảo hiểm) có sức hấp dẫn cao, các NHTM có xu hướng thâm nhập sâu rộng hơn vào hoạt động này Vì vậy, rủi ro đối với các NHTM trở nên đa dạng hơn Sự phát triển mạnh mẽ của các dịch vụ ngân hàng đồng hành cùng với các loại tội phạm mới xuất hiện trong lĩnh vực ngân hàng, rủi ro về tác nghiệp và công nghệ trong điều kiện hệ thống quản trị, điều hành kinh doanh của các NHTM còn những yếu kém đang là nỗi lo lớn của các nhà quản lý ngân hàng Mặc dù, các NHTM tại Việt Nam đang từng bước áp dụng

có hiệu quả các nguyên tắc, chuẩn mực quốc tế về an toàn trong hoạt động ngân hàng theo Hiệp ước vốn Basel trong công tác quản trị rủi ro ngân hàng nhưng bốn loại rủi ro trọng yếu là rủi ro tín dụng, rủi ro thanh khoản, rủi ro thị trường và rủi ro hoạt động, trong đó đặc biệt rủi ro tín dụng và rủi ro thị trường vẫn đang tác động mạnh đến sự bất ổn trong hoạt động của các NHTM tại Việt Nam

Nâng cao năng lực quản trị rủi ro là công việc sống còn của NHTM tại Việt Nam trong môi trường cạnh tranh khốc liệt của cơ chế thị trường, của quá trình hội nhập kinh tế quốc tế ngành ngân hàng Sự phát triển mạnh mẽ của các NHTM cả về chiều rộng và bề sâu cũng đòi hỏi hoạt động quản lý nhà nước của NHNN phải được đổi mới, theo đó, thanh tra trên cơ sở rủi ro đối với các NHTM là bước đi tất yếu của NHNN

Hoạt động ngân hàng luôn gắn liền với rủi ro và chấp nhận rủi ro, rủi ro cao lợi nhuận cao, rủi ro thấp lợi nhuận thấp, thậm chí lợi nhuận thấp NHTM

3

vẫn có nguy cơ vấp phải rủi ro lớn do quản trị rủi ro kém Thanh tra tuân thủ không đánh giá được đầy đủ mức độ rủi ro, một đặc trưng gắn liền với hoạt động của NHTM tại Việt Nam Thanh tra trên cơ sở rủi ro đánh giá tốt hơn về rủi ro thông qua việc tách bạch mức độ rủi ro và hệ thống quản trị rủi ro; tập trung tốt hơn vào việc phát hiện sớm rủi ro mới xuất hiện tại từng NHTM cũng như toàn hệ thống; sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn thông qua việc tập trung vào các lĩnh vực chứa đựng rủi ro cao, thanh tra tại chỗ sẽ mất ít thời gian hơn tại NHTM Khi thực hiện thanh tra trên cơ sở rủi ro, Thanh tra NHNN có khả năng đánh giá tốt hơn năng lực quản lý của NHTM, tính chất phức tạp của hoạt động kinh doanh và những rủi ro mà NHTM gặp phải; tập trung tối đa nguồn lực để giải quyết các lĩnh vực có rủi ro cao nhất, làm lành mạnh hoá hoạt động của NHTM, góp phần ổn định hệ thống các NHTM tại Việt Nam

Trong những năm qua, phương pháp thanh tra trên cơ sở rủi ro đã được triển khai, tuy nhiên vẫn còn những bất cập nhất định Vì vậy việc lựa chọn nghiên cứu đề tài: “Hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro của Ngân hàng Nhà nước đối với các Ngân hàng thương mại tại Việt Nam” là rất cần thiết và có ý nghĩa thời sự cấp bách

Được học về chuyên ngành tài chính ngân hàng tại Trường Đại học kinh tế- Đại học quốc gia, bản thân em lại làm việc tại Cơ quan TTGSNH trực thuộc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam là cơ quan có vai trò quan trọng trong việc thanh tra, giám sát hoạt động của các tổ chức tín dụng nói chung và Ngân hàng thương mại nói riêng Đó cũng là lý do, là cơ sở để em lựa chọn đề tài nghiên cứu này

Khi nghiên cứu đề tài này, học viên đã xây dựng cho mình một số hệ thống các câu hỏi như sau:

- Các loại rủi ro của NHTM gặp phải ?

4

- Các phương thức thanh tra của NHNN ?

- Sự khác biệt giữa phương pháp thanh tra tại chỗ và thanh tra trên cơ sở rủi ro là gì để thấy được sự cần thiết của việc đổi mới phương thức thanh tra phù hợp với chuẩn mực quốc tế trong xu thế hội nhập ?

- Quy trình và phương pháp thanh tra trên cơ sở rủi ro ?

- Thực trạng của hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro của Cơ quan TTGSNH ? những mặt đạt được ? những mặt còn tồn tại ?

- Dự báo những nguy cơ rủi ro trong hoạt động của NHTM trong thời gian tới ?

- Các biện pháp để hoàn thiện hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro của NHNN đối với các NHTM ?

1.2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu:

1.2.1 Mục đích:

- Về mặt lý thuyết : hệ thống hóa cơ sở lý luận về rủi ro và đi sâu vào nội

dung hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro

- Về mặt thực tiễn:

+ Phân tích thực trạng của hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro của NHNN đối với các NHTM tại Việt Nam Những mặt đạt được, những mặt còn hạn chế?

+ Đề xuất một số giải pháp, kiến nghị để hoàn thiện hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro đối với các NHTM tại Việt Nam, đảm bảo cho hệ thống ngân hàng hoạt động an toàn và hiệu quả

1.2.2 Nhiệm vụ:

+ Nghiên cứu lý luận cơ bản, khái quát về các loại rủi ro trong hoạt động ngân hàng, trên cơ sở đó tập trung nghiên cứu lý luận cơ bản về hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro về mặt nội dung, quy trình, các nhân tố ảnh hưởng

+ Phân tích thực trạng của hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro của NHNN đối với các NHTM tại Việt Nam

5

+ Dự báo nguy cơ rủi ro trong hoạt động của NHTM Đồng thời xây dựng giải pháp, kiến nghị hoàn thiện hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro của NHNN đối với các NHTM

1.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là : Hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi

ro của Ngân hàng Nhà nước đối với các Ngân hàng thương mại tại Việt Nam Chủ thể thanh tra là: Cơ quan Thanh tra, giám sát ngân hàng (Cơ quan TTGSNH) trực thuộc Ngân hàng Nhà nước; Đối tượng bị thanh tra là các Ngân hàng thương mại tại Việt Nam

Phạm vi nghiên cứu: Do thời gian nghiên cứu có hạn nên học viên tập trung vào vấn đề thanh tra tổng thể trên cơ sở rủi ro gặp phải của NHTM tại Việt Nam mà không đi sâu phân tích chi tiết, cụ thể thanh tra trên cơ sở rủi ro đối với từng loại rủi ro có nguy cơ gặp phải trong hoạt động của NHTM tại Việt Nam trong thời gian những năm gần đây

Thời gian nghiên cứu giai đoạn từ năm 2010-6/2015

1.4 Phương pháp nghiên cứu:

Để tìm hiểu về hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro của NHNN đối với các Ngân hàng thương mại tại Việt Nam, luận văn sử dụng các phương pháp sau:

- Phương pháp thống kê mô tả thu thập, tổng hợp, xử lý số liệu và thông qua các số bình quân, số tuyệt đối, số tương đối để đánh giá các chỉ tiêu nghiên cứu

- Phương pháp khảo sát, điều tra, từ kết quả khảo sát điều tra thu được

sẽ đưa ra được thực trạng, nguyên nhân của những mặt đạt được, những mặt hạn chế trong hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro để từ đó đưa ra những giải pháp hoàn thiện hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro của NHNN đối với các NHTM

6

- Phương pháp so sánh: Chỉ tiêu so sánh định lượng như so sánh số liệu

về một số chỉ tiêu tình hình tài chính tiền tệ ngân hàng qua các năm thấy được bối cảnh tài chính tài chính, tiền tệ đồng thời dự đoán được những nguy cơ rủi

ro đối với NHTM trong thời gian tới có thể gặp phải Chỉ tiêu so sánh định tính như so sánh giữa phương pháp thanh tra tuân thủ với phương pháp thanh tra trên cơ sở rủi ro

2 Kết cấu của luận văn:

Với đề tài trên, ngoài phần mở đầu và kết luận, danh mục viết tắt, danh mục bảng biểu sơ đồ, luận văn được kết cấu thành 4 chương:

Chương I: Tổng quan tình hình nghiên cứu và một số vấn đề cơ bản về hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro của NHNN đối với các NHTM

Chương II: Phương pháp nghiên cứu luận văn

Chương III: Thực trạng hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro của NHNN đối với các Ngân hàng thương mại tại Việt Nam

Chương IV: Giải pháp hoàn thiện hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro của NHNN đối với các Ngân hàng thương mại tại Việt Nam

7

CHƯƠNG I TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ HOẠT ĐỘNG THANH TRA TRÊN CƠ SỞ RỦI RO CỦA NHNN ĐỐI VỚI CÁC NHTM

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1.1 Các tài liệu nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu về hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro của NHNN đối với các ngân hàng thương mại là một đề tài tuy không mới đối với các nước trên thế giới nhưng lại tương đối mới mẻ ở Việt Nam Nghiên cứu về hoạt động thanh tra đã có nhiều, tuy nhiên phương pháp thanh tra trên cơ sở rủi ro hiện nay mới chỉ áp dụng ở lĩnh vực ngân hàng do vậy mà những tài liệu viết về đề tài này không chưa nhiều

* Tài liệu nước ngoài

- Tài liệu Thanh tra giám sát trên cơ sở rủi ro cách tiếp cận của Canada thuộc dự án tăng cường năng lực quản lý thanh tra giám sát ngày 18/6/2014, chuyên gia Elex Ozkan biên soạn làm tài liệu giảng dạy cho Cơ quan TTGSNH

Tài liệu này đã nêu được các vấn đề trọng yếu sau:

+ Vai trò, nhiệm vụ của Cơ quan quản lý các tổ chức tài chính Canada + Cách tiếp cận rủi ro

+ Các loại rủi ro tiềm ẩn

+ Các bộ phận giám sát rủi ro

…

Các nước trên thế giới đã và đang áp dụng phương pháp thanh tra này:

Mỹ, Canada, Anh, Úc, Nga, Hồng Kông, các nước Châu Phi…chia ra làm các trường phái khác nhau quan điểm khác nhau về hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro Quan điểm của Mỹ được nhiều nước theo như các nước đang phát triển

* Tài liệu do Cơ quan TTGSNH biên soạn: Sổ tay thanh tra trên cơ

sở rủi ro của Cơ quan TTGSNH xây dựng vào năm 2009

Đây là bộ tài liệu đầy đủ và hoàn chỉnh nhất từ trước đến nay về hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro do Cơ quan TTGSNH xây dựng Tài liệu này đưa ra được các vấn đề như: phân tích cụ thể các loại rủi ro, quy trình quản lý rủi ro của các NHTM, hoạt động thanh tra tại chỗ về các loại rủi ro, mức độ

đủ vốn, phân tích thu nhập…, quy trình và nội dung thanh tra trên cơ sở rủi

ro, các yêu cầu đối với hồ sơ thanh tra, báo cáo thanh tra, báo cáo chỉnh sửa, kết luận thanh tra…Đây được coi là cẩm nang để các thanh tra viên dựa vào

đó thực hiện trong quá trình đi thanh tra tại chỗ Tuy nhiên, tài liệu này chỉ dưới góc độ là lý thuyết, yếu tố thực tiễn chưa có

* Luận văn về đề tài: “Hoàn thiện cơ sở pháp lý cho quá trình chuyển đổi phương pháp thanh tra ngân hàng ở Việt Nam trong điều kiện hội nhập quốc tế” của Nguyễn Thị Thu Hằng thực hiện năm 2010, lưu tại Đại học Luật đã nêu được những vấn đề sau:

+ Vấn đề lý luận và thực tiễn về cơ sở pháp luật của phương pháp thanh tra, giám sát của Thanh tra Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, tạo cơ sở cho việc xác lập và thực hiện những quyền và nghĩa vụ cơ bản của Thanh tra Ngân hàng Việt Nam trong quá trình thực hiện nhiệm vụ thanh tra, giám sát chức năng của Ngân hàng Nhà nước đối với các tổ chức tín dụng Việt Nam

+ Đề xuất những giải pháp nhằm hoàn thiện cơ sở pháp lý cho quá trình chuyển đổi phương pháp thanh tra ngân hàng ở Việt Nam trong điều kiện hội

9

nhập quốc tế

* Luận văn về đề tài Hoạt động thanh tra, giám sát của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và tác động đến ổn định hệ thống tài chính của Nguyễn Thị Hà thực hiện năm 2011, lưu tại Học viện tài chính đã nêu được các vấn đề sau:

+ Vấn đề lý luận và thực tiễn về hoạt động thanh tra, giám sát của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, phân tích đến những tác động của hoạt động này đến an toàn, ổn định của hệ thống tài chính tại Việt Nam

+ Tìm hiểu nguyên nhân của những hạn chế hoạt động thanh tra, giám sát ngân hàng, từ đó đề xuất những giải pháp nhằm hoàn thiện hoạt động thanh tra, giám sát của NHNN Việt Nam góp phần ổn định hệ thống tài chính

* Đề tài: “Thanh tra, giám sát trên sơ sở rủi ro của Ngân hàng Nhà nước đối với các Tổ chức tín dụng tại Việt Nam " của Lê Thị Hoa, Học viện ngân hàng, 2012 đã nêu được các vấn đề sau:

- Nghiên cứu những vấn đề lý luận về hoạt động thanh tra, giám sát của Ngân hàng trung ương đối với các tổ chức tín dụng

- Phân tích, đánh gía thực trạng và hiệu quả hoạt động thanh tra, giám sát của Ngân hàng nhà nước đối với các Tổ chức tín dụng tại Việt Nam

- Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động thanh tra, giám sát trên cơ sở rủi ro của Ngân hàng Nhà nước đối với các Tổ chức tín dụng tại Việt Nam

* Nhóm các bài viết liên quan đến thanh tra trên cơ sở rủi ro

- Báo Tạp chí ngân hàng số 20 tháng 10/2013 phân tích ma trận rủi

ro và kinh nghiệp áp dụng cho Việt Nam Bài báo này đã nêu được các vấn đề sau:

+ Phân tích bảng ma trận rủi ro

10

+ Gợi ý cho việc áp dụng thành công cho việc thanh tra trên cơ sở rủi

ro tại Việt Nam

- Bài viết của Giảng viên Bùi Thị Thanh Tình, Lê Ngọc Lân Học viện ngân hàng đánh giá hoạt động của thanh tra, giám sát ngân hàng hiện nay đã nêu đƣợc các vấn đề:

+ Thực trạng của Thanh tra, giám sát ngân hàng

+ Phương pháp thanh tra, giám sát ngân hàng

+ Giải pháp hoàn thiện hoạt động thanh tra, giám sát ngân hàng

- Bài viết của nguyên Phó Chánh Thanh tra, giám sát ngân hàng Hoàng Đình Thắng về thanh tra trên cơ sở rủi ro và tiến trình áp dụng tại Việt Nam

Bài viết đã nêu được vấn đề lịch sử của thanh tra ngân hàng và tiến trình áp dụng thanh tra trên cơ sở rủi ro với những bước thực hiện cơ bản

- Bài viết của nguyên Phó Chánh Thanh tra, giám sát ngân hàng Đào Quốc Tính về xây dựng quy trình thanh tra, giám sát trên cơ sở rủi

xa trong hoạt động thanh tra, giám sát ngân hàng”

Bài viết đã nêu ra được vấn đề: khung nghiệp vụ thuộc hoạt động giám sát từ xa, khuôn khổ nghiệp vụ giám sát từ xa đặt trong mối liên hệ với thanh tra tại chỗ

* Nhận xét: Với những công trình khoa học đã nghiên cứu, nhiều vấn

đề lý luận và thực tiễn của hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro đối với các NHTM đã được luận giải và phân tích tùy theo mục đích, đối tượng và phạm

11

vi nghiên cứu của từng bài viết

Đề tài về thanh tra trên cơ sở rủi ro chưa có nhiều nghiên cứu tại Việt Nam, những nghiên cứu chưa đi sâu đi sát vào thực tế hoạt động của Cơ quan TTGSNH, cách thức vận dụng để đưa kinh nghiệm thế giới áp dụng vào thực

tế của Việt Nam còn chưa tận dụng tốt Do đó với luận văn này, học viên sẽ đưa ra cái nhìn thực tế, thiết thực và khách quan hơn đối với thực trạng và giải pháp hoàn thiện hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro đối với các Ngân hàng thương mại tại Việt Nam

1.1.2 Những thông lệ, tập quán tốt về hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro

* APRA (Ủy ban giám sát an toàn của Australia)

+ Sứ mệnh của hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro là: Thiết lập và thực thi những tiêu chuẩn và thông lệ an toàn

+ Phương pháp thanh tra, giám sát: Dự báo được tương lai; cơ bản là trên

cơ sở rủi ro; mang tính tham vấn; thống nhất; phù hợp với thông lệ quốc tế tốt nhất

+ Đánh giá rủi ro: Xác xuất tác động của đổ vỡ (của từng TCTD cụ thể) + Quy trình cụ thể: Đầu vào (phân tích ngành/TCTD); đánh giá rủi ro; đầu

ra (hoạt động thanh tra giám sát)

* OSFI (Cơ quan giám sát các Tổ chức tài chính của Ngân hàng Trung ương Canada)

+ Sứ mệnh của hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro là: Bảo vệ người gửi tiền và người tham gia bảo hiểm

+ Phương pháp thanh tra, giám sát: Trên cơ sở hợp nhất; chuyên viên đầu mối; giám sát trên cơ sở đánh giá/phán xét; giám sát trên cơ sở rủi ro; đảm

12

bảo trách nhiệm của Hội đồng quản trị, Ban điều hành TCTD; kiểm toán độc lập

+ Đánh giá rủi ro: Rủi ro cố hữu; quản trị rủi ro

+ Quy trình cụ thể: Xây dựng kế hoạch thanh tra, giám sát; xây dựng hồ sơ rủi ro và hồ sơ giám sát; thông báo mức xếp hạng và can thiệp

+ CAMEL-R từ tháng 12/2013 là sự kết hợp giữa CAMEL-S và RADARS, cụ thể:

Rủi ro tập trung tác

động

%

Tính toán mức xếp hạng rủi ro tổng thể

13

1.2 Rủi ro trong hoạt động của các NHTM

1.2.1 Khái niệm rủi ro

Trong lĩnh vực ngân hàng, rủi ro là khả năng mà các sự kiện, được dự đoán trước hay không được dự đoán trước, có thể gây ra tác động bất lợi đối với vốn hay thu nhập của Tổ chức tín dụng

1.2.2 Các loại rủi ro trong hoạt động của Ngân hàng thương mại

Bất cứ hoạt động kinh doanh nào trong nền kinh tế thị trường đều gặp rủi ro Đặc biệt hoạt động kinh doanh của Ngân hàng lại là một lĩnh vực kinh doanh nhạy cảm càng không tránh được những rủi ro Hơn thế nữa, rủi ro luôn tiềm ẩn lớn gây ra những tổn thất xảy ra ngoài ý muốn và ảnh hưởng xấu đến hoạt động kinh doanh của Ngân hàng Theo thống kê, các loại rủi ro có thể xảy ra trong hoạt động của NHTM bao gồm: Rủi ro tín dụng, rủi ro thị trường, rủi ro hoạt động, rủi ro danh tiếng, rủi ro thanh khoản, rủi ro chiến lược, rủi ro tuân thủ

* Rủi ro Tín dụng

Rủi ro tín dụng là rủi ro tiềm ẩn đối với thu nhập hoặc vốn phát sinh khi người vay hoặc đối tác không thực hiện đúng điều khoản của hợp đồng hoặc không thực hiện đầy đủ như thỏa thuận tại điều khoản của hợp đồng

Rủi ro tín dụng tồn tại trên cả nội bảng và ngoại bảng cân đối của NHTM Rõ ràng rủi ro tín dụng phát sinh từ các món cho vay nhưng còn có các nguồn khác gây ra rủi ro tín dụng như: Tài trợ và chấp thuận thương mại; Giao dịch liên ngân hàng; cam kết và bảo lãnh; các phái sinh lãi suất, ngoại hối, tín dụng (kể cả hợp đồng hoán đổi, quyền chọn, các hợp đồng kỳ hạn lãi suất, và các hợp đồng tài chính tương lai); nắm giữ trái phiếu và cổ phiếu; và thực hiện giao dịch

Rủi ro tín dụng là rủi ro chính của NHTM, vì vậy trưởng bộ phận tín dụng cần phải xem xét cẩn thận tất cả những rủi ro liên quan đến các thực thể

14

trong nhóm liên quan hoặc gia đình, và mối quan hệ với các thực thể mà có

ảnh hưởng như thế nào đến khả năng trả nợ và năng lực tài chính Trong các trường hợp mà sự hỗ trợ không rõ ràng thì cần phải được phân tích và ghi chép một cách thích hợp vào hồ sơ tín dụng

* Rủi ro thị trường

Rủi ro thị trường là rủi ro tiềm ẩn xảy ra tại một NHTM khi có những biến động về lãi suất, tỷ giá hay giá cả thị trường theo chiều hướng xấu gây ảnh hưởng bất lợi đến thu nhập hoặc vốn của NHTM

Do vậy, những rủi ro thuộc phạm vi cơ chế thanh tra, giám sát rủi ro thị trường bao gồm: rủi ro lãi suất, rủi ro ngoại hối, và rủi ro giá cả Ba loại này nằm trong khái niệm rộng về rủi ro thị trường cũng như phù hợp với cách thức đo lường rủi ro này trong nội bộ NHTM Rủi ro thị trường xảy ra khi có sự thay đổi của các điều kiện thị trường hay những biến động của thị trường

* Rủi ro thanh khoản

Rủi ro thanh khoản là rủi ro tiềm ẩn có tác động xấu tới thu nhập hoặc vốn phát sinh khi: NHTM không có khả năng đáp ứng các nghĩa vụ khi đến hạn, hoặc NHTM có khả năng đáp ứng nghĩa vụ khi đến hạn nhưng phải chịu tổn thất lớn để thực hiện nghĩa vụ đó

* Rủi ro hoạt động

Rủi ro hoạt động là nguy cơ tổn thất phát sinh do các quy trình nội bộ không đầy đủ hoặc bị lỗi, do con người, do các hệ thống hoặc do các sự kiện bên ngoài

* Rủi ro danh tiếng

Rủi ro danh tiếng là rủi ro tiềm ẩn ảnh hưởng đến thu nhập và vốn phát sinh từ quan điểm tiêu cực của công chúng về hình ảnh, thương hiệu hoặc sản phẩm của NHTM

* Rủi ro chiến lược

15

Rủi ro chiến lược là rủi ro tiềm ẩn ảnh hưởng đến thu nhập và vốn phát sinh từ chiến lược, việc thực hiện chiến lược không đúng hoặc không có khả năng thích nghi với những thay đổi trong môi trường kinh doanh

* Rủi ro tuân thủ

Rủi ro tuân thủ là rủi ro tiềm ẩn ảnh hưởng đến thu nhập và vốn phát sinh do việc không tuân thủ pháp luật, quy định, quy chế, thông lệ tốt, chính sách và quy trình nội bộ hoặc các chuẩn mực đạo đức khác

1.2.3 Mức độ ảnh hưởng của rủi ro đến hoạt động của Ngân hàng thương mại

Khi rủi ro xảy ra dù là các loại rủi ro khác nhau thì về cơ bản cũng sẽ ảnh hưởng đến ngân hàng như: làm giảm thu nhập của ngân hàng, giảm khả năng thanh toán, giảm uy tín và năng lực của ngân hàng Một số ngân hàng không có khả năng chống đỡ được rủi ro dẫn đến việc Ngân hàng Nhà nước kiểm soát đặc biệt, mua lại với giá 0 đồng, giải thể, sáp nhập, mua bán lại…Trong 8 tháng đầu năm 2015 đã có 3 ngân hàng bị mua lại với giá 0 đồng đó là: Ngân Dầu khí toàn cầu, Ngân hàng Xây dựng và Ngân hàng Đại Dương và 3 Ngân hàng khác đã bị sáp nhập: BIDV sáp nhập MHB, VietinBank sáp nhập PGBank; Maritimebank với MDB và Southern Bank nhập về Sacombank

* Ví dụ về tác động của Rủi ro tín dụng:

+ Làm giảm thu nhập của ngân hàng:

Khi có một khoản nợ được coi là quá hạn, thu nhập của ngân hàng bị giảm sút ngay, một phần vì không thu được lãi hoặc nợ gốc như cam kết, trong khi vẫn phải trả lãi cho nguồn huy động, một phần do các chi phí quản

lý, giám sát phát sinh Mặt khác nếu các khoản nợ quá hạn chuyển thành khó thu hoặc không thu được thì việc xử lý tài sản đảm bảo luôn gặp khó khăn về pháp lý và định giá nên trường hợp ngân hàng có thể thu hồi được nợ khi phát mại tài sản là rất khó xảy ra

16

+ Làm giảm khả năng thanh toán của ngân hàng

Tỷ lệ nợ quá hạn trên tổng dư nợ cao không những làm giảm thu nhập của ngân hàng mà cón làm giảm nguồn vốn, đồng thời làm giảm khả năng thanh toán của ngân hàng Khi đó ngân hàng sẽ phải đi vay trên thị trường liên ngân hàng với lãi suất cao, bởi huy động từ tiền gửi dân cư thường mất rất nhiều thời gian Nếu tình trạng này kéo dài với việc hàng loạt người gửi tiền rút tiền, ngân hàng sẽ buộc phải đóng cửa và tuyên bố phá sản

+ Làm giảm uy tín và năng lực cạnh tranh của ngân hàng

Khi ngân hàng mất khả năng thanh toán, phải đi vay từ nhiều nguồn khác nhau, uy tín của ngân hàng trên thị trường tài chính sẽ bị giảm đi nghiêm trọng Hơn nữa tỷ lệ nợ quá hạn trên tổng dư nợ cao cũng là một chỉ tiêu quan trọng để đánh giá không tốt về tình hình hoạt động của ngân hàng, điều này sẽ ảnh hưởng đến tâm lý đối tác của ngân hàng, dẫn đến việc huy động vốn trở nên khó khăn hơn và gặp nhiều trở ngại trong việc cạnh tranh với các ngân hàng khác

* Ví dụ về tác động của rủi ro lãi suất

+ Trong nền kinh tế, lãi suất là yếu tố rất nhạy cảm đối với biến động của nền kinh tế; hơn nữa, nó là công cụ trong việc thực hiện chính sách tài chính tiền tệ của Chính phủ Vì vậy, rủi ro lãi suất là rủi ro xuất hiện thường xuyên trong hoạt động kinh doanh ngân hàng Cơ cấu tài sản Có, tài sản Nợ sẽ quyết định tình trạng rủi ro lãi suất của một ngân hàng Tình trạng rủi ro lãi suất phụ thuộc vào mức độ cân đối giữa tài sản Có và tài sản Nợ mà điển hình

là khi ngân hàng dùng tài sản Nợ ngắn hạn hoặc với lãi suất thay đổi để đầu tư vào tài sản Có dài hạn hơn với lãi suất cố định Ngân hàng sẽ gặp rủi ro khi lãi suất ngắn hạn tăng, chi phí ngân hàng tăng lên trong khi thu nhập ở tài sản Có dài hạn hơn vẫn giữ nguyên Nếu chênh lệch thu nhập ở tài sản Có không bù đắp chi phí nghiệp vụ kinh doanh thì ngân hàng sẽ bị ăn mòn vào vốn Ngược

17

lại, khi nhận lại vốn với một thời hạn và lãi suất ấn định, lợi nhuận ngân hàng

sẽ bị giảm khi lãi suất thị trường bị giảm xuống

Qua phân tích ở trên, có thể thấy rủi ro ảnh hưởng đến hoạt động của

ngân hàng Tuy nhiên, Mức độ ảnh hưởng của rủi ro đến đâu phụ thuộc vào khả năng quản lý rủi ro của bản thân NHTM Nếu một NHTM xác định được mức độ rủi ro và quản lý được rủi ro đó, nếu có xảy ra biến cố dẫn đến rủi ro

mà hệ quả của rủi ro gây ra vẫn nằm trong giới hạn kiểm soát của các NHTM thì NHTM vẫn được coi như là không bị ảnh hưởng

1.2.4 Quản lý rủi ro của các NHTM

1.2.4.1 Nội dung quản lý rủi ro

Mục đích chính của hoạt động quản lý rủi ro là xác định, đo lường và kiểm soát rủi ro ở mức có thể chấp nhận được Hoạt động quản lý rủi ro hiệu quả có thể cho phép ngân hàng đạt được tương quan hợp lý giữa rủi ro mà ngân hàng mong muốn (ở mức chi phí tương xứng) với rủi ro mà ngân hàng muốn giảm thiểu Khi rủi ro được kiểm soát hợp lý thì ngân hàng sẽ có điều kiện tối đa hóa lợi ích thu được từ những rủi ro đó thông qua nhiều cách: chấp nhận, giảm nhẹ, loại bỏ hay chuyển đổi rủi ro

Hoạt động quản lý rủi ro có thể được xem như một chu kỳ bao gồm ba nội dung sau: nhận dạng rủi ro (xác định rủi ro); đo lường và đánh giá rủi ro (định lượng rủi ro); kiểm soát và giảm thiểu rủi ro (kiểm soát rủi ro)

* Nhận dạng rủi ro

Nhận dạng rủi ro trong lĩnh vực ngân hàng có nghĩa là nhận biết và phân loại rủi ro, bản chất và đặc điểm của các hoạt động theo mức độ không chắc chắn có trong mỗi hoạt động Trước khi tiến hành quản lý rủi ro, rủi ro cần phải được nhận dạng Nhiệm vụ này do Hội đồng quản trị (HĐQT), Ban điều hành, Kiểm toán nội bộ và Kiểm toán độc lập thực hiện và trong một NHTM lớn nhiệm vụ này được thực hiện bởi các bộ phận quản lý rủi ro

18

* Đo lường và đánh giá rủi ro

Đo lường rủi ro trong lĩnh vực ngân hàng có nghĩa là xác định, đánh giá

và lượng hóa các rủi ro đã được nhận dạng Các phương pháp đo lường rủi ro bao gồm đo lường giá trị danh nghĩa; tính theo phần trăm của toàn bộ vốn, tài sản có, tiền gửi, vv… theo độ biến động; khả năng tổn thất, hoặc kết hợp các yếu tố này Đo lường và đánh giá rủi ro cho phép HĐQT thiết lập các chính sách đối với các hoạt động có rủi ro của NHTM, từ đó ban hành các quy trình quản lý rủi ro thống nhất trong toàn hệ thống NHTM

* Kiểm soát rủi ro

Các rủi ro phải được đo lường, đánh giá và giám sát định kỳ để hiểu một cách thấu đáo về cách nhận biết rủi ro đang được sử dụng và để có được

dự đoán tốt hơn về số tiền và hậu quả của các hoạt động và các trạng thái rủi

ro trong tương lai Hệ thống thông tin quản lý bao gồm tất cả các báo cáo được lập và được NHTM sử dụng Nhiệm vụ giám sát yêu cầu HĐQT và Ban điều hành phải xem xét hệ thống thông tin quản lý ở cấp tổng quát nhất để xác định xem các chính sách và chiến lược có được tuân thủ hay không

Rủi ro trong hoạt động ngân hàng được kiểm soát dựa trên việc sử dụng một cách thận trọng 3 yếu tố đầu tiên (nhận dạng rủi ro; đo lường và đánh giá rủi ro; giám sát và báo cáo rủi ro) HĐQT và Ban điều hành tiến hành từng bước để giảm thiểu các ảnh hưởng bất lợi có thể có của các loại rủi ro mà NHTM gặp phải Việc này được tiến hành thông qua quan điểm chỉ đạo và xem xét định kỳ các chiến lược, chính sách, các giới hạn, các quy trình, thủ tục đã được thiết lập đầy đủ tại các cấp trong hệ thống tổ chức; sử dụng các chuyên gia khi cần thiết; Giám sát thường xuyên hệ thống thông tin quản lý;

và thực hiện một hệ thống kiểm soát nội bộ toàn diện Hệ thống kiểm soát nội

bộ được Ban điều hành thiết lập thông qua các quy trình hoạt động để đảm bảo các giao dịch được hạch toán đầy đủ, đảm bảo các giao dịch có rủi ro

19

được xem xét thích hợp và đảm bảo chắc chắn rằng chính sách và chiến lược

do HĐQT thiết lập được tôn trọng Bộ phận kiểm toán nội bộ là một bộ phận độc lập để kiểm tra hiệu lực của các chính sách, quy trình, hệ thống kế toán,

hệ thống thông tin quản lý và kiểm soát nội bộ của NHTM

1.2.4.2 Quy trình quản lý rủi ro

Nguyên tắc số 7 trong bộ 25 Nguyên tắc cơ bản về giám sát hệ thống ngân hàng hiệu quả của Ủy ban Basel (NT Basel) -Quy trình quản lý rủi ro

đã ghi rõ: Các giám sát viên phải đảm bảo rằng NHTM và tập đoàn ngân

hàng có quy trình quản lý rủi ro toàn diện phù hợp (bao gồm cả giám sát của HĐQT và Ban điều hành) để nhận diện, đánh giá và giám sát, kiểm soát/giảm thiểu rủi ro và đánh giá mức độ đầy đủ vốn của NHTM so với tình hình rủi ro của họ Quy trình này phải phù hợp với quy mô và mức độ phức tạp trong hoạt động của NHTM

Theo Ủy ban Basel “Quản lý rủi ro là một quá trình liên tục cần được thực hiện ở mọi cấp độ của một tổ chức tài chính và là yêu cầu bắt buộc để các tổ chức tài chính có thể đạt được các mục tiêu đề ra và duy trì khả năng tồn tại và sự minh bạch tài chính” Theo đó, khung quản lý rủi ro bao gồm 5 thành phần tương hỗ:

(1) Môi trường kiểm soát và giám sát của Ban lãnh đạo (HĐQT);

(2) Xác định, đánh giá rủi ro (chính sách, quy trình, hạn mức);

(3) Các hoạt động kiểm soát và phân tách nhiệm vụ;

(4) Thông tin và liên lạc (hệ thống thông tin quản lý);

(5) Kiểm soát hoạt động quản lý rủi ro và sửa chữa sai sót

Thanh tra viên NHNN cần phải đòi hỏi mọi NHTM có quy trình quản

lý rủi ro phù hợp với quy mô và mức độ phức tạp trong hoạt động của NHTM Quy trình quản lý rủi ro bao gồm: 1) Giám sát của HĐQT; 2) Chính sách, quy trình, hạn mức; 3) Hệ thống thông tin quản lý; 4) Hệ thống kiểm

20

soát/kiểm toán nội bộ Từng NHTM phải có quy trình phù hợp đối với từng hoạt động chịu rủi ro

1.3 Thanh tra trên cơ sở rủi ro của NHNN đối với các NHTM

1.3.1 Khái quát về hoạt động thanh tra của NHNN đối với các NHTM

1.3.1.1 Nội dung và hình thức của thanh tra ngân hàng

Điều 15 Nghị định số 26/2014/NĐ-CP ngày 7/4/2015 của Chính phủ về

tổ chức và hoạt động của Thanh tra, giám sát ngân hàng quy định như sau:

* Nội dung thanh tra ngân hàng;

- Thanh tra việc chấp hành pháp luật về tiền tệ và ngân hàng, quy định khác của pháp luật có liên quan, việc thực hiện các quy định trong giấy phép

ro, khả năng chống đỡ rủi ro của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài;

- Kiến nghị cơ quan nhà nước có thẩm quyền sửa đổi, bổ sung, hủy bỏ hoặc ban hành văn bản quy phạm pháp luật đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước

về tiền tệ và ngân hàng;

- Kiến nghị, yêu cầu đối tượng thanh tra ngân hàng có biện pháp hạn chế, giảm thiểu và xử lý rủi ro để bảo đảm an toàn hoạt động ngân hàng và phòng ngừa, ngăn chặn hành vi dẫn đến vi phạm pháp luật;

- Phát hiện, ngăn chặn và xử lý theo thẩm quyền; kiến nghị cơ quan

21

nhà nước có thẩm quyền xử lý vi phạm pháp luật

* Hình thức thanh tra ngân hàng:

- Thanh tra theo kế hoạch được tiến hành theo kế hoạch đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt;

- Thanh tra đột xuất được tiến hành khi phát hiện đối tượng thanh tra ngân hàng có dấu hiệu vi phạm pháp luật, phát sinh rủi ro, nguy cơ đe dọa sự

an toàn, lành mạnh của đối tượng thanh tra ngân hàng, theo yêu cầu của việc giải quyết khiếu nại, tố cáo, phòng, chống tham nhũng, phòng, chống rửa tiền, phòng, chống tài trợ khủng bố hoặc do Thủ trưởng cơ quan quản lý nhà nước

có thẩm quyền giao

1.3.1.2 Các phương pháp tiến hành hoạt động thanh tra

* Thanh tra tuân thủ

Thanh tra tuân thủ là phương pháp thanh tra chủ yếu tập trung vào việc phát hiện, đánh giá mức độ tuân thủ luật, các quy định hiện hành của các NHTM Phương pháp này chủ yếu nhằm đảm bảo việc chấp hành quy định của pháp luật về tiền tệ, hoạt động ngân hàng và những quy định trong giấy phép hoạt động của NHTM Thanh tra tuân thủ sử dụng một hệ quy chiếu là các quy định của pháp luật Phương pháp thanh tra tuân thủ (TTTT) có những đặc điểm cơ bản sau:

+ TTTT kiểm tra các thông tin, các sự kiện đã xảy ra trong quá khứ của

NHTM, từ đó góp phần bảo vệ pháp luật và giữ dìn kỷ cương trong hoạt động kinh doanh ngân hàng

+ TTTT chỉ đánh giá trong một phạm vi hạn chế

+ Thực hiện phương pháp TTTT, Thanh tra viên chưa chỉ ra được những kẽ hở trong quản lý, chưa đưa ra những khuyến cáo về khả năng có thể xảy ra tổn thất của NHTM do những biến động của thị trường, kinh tế, chính trị, xã hội…

22

+ Yêu cầu thực hiện TTTT là không cao so với Thanh tra trên cơ sở rủi ro + Các bước thực hiện quy trình TTTT được lặp đi lặp lại trong suốt quá trình thực hiện giám sát từ xa, thanh tra tại chỗ của thanh tra ngân hàng đối với NHTM

* Thanh tra trên cơ sở rủi ro

Phương pháp thanh tra, giám sát trên cơ sở rủi ro là việc đánh giá NHTM trên các mặt mức độ và xu hướng của rủi ro, hiệu quả của quy trình quản lý rủi ro Đặc điểm của phương pháp này:

+ Ở cấp độ hệ thống, thanh tra viên xác định NHTM có rủi ro cao trong

hệ thống ngân hàng để tiến hành thanh tra kịp thời và hiệu quả

+ Ở cấp độ NHTM, thanh tra viên tập trung vào các lĩnh vực có rủi ro cao, và rủi ro có khả năng tác động tới sự an toàn của hệ thống các NHTM

+ TTTCSRR tập trung đánh giá tổng thể NHTM thông qua việc xem xét, kiểm tra hồ sơ tài liệu, các chính sách, quy trình, hệ thống và thực tiễn công tác quản lý của NHTM

+ TTTCSRR dựa rất nhiều vào báo cáo kiểm toán nội bộ của bộ phận kiểm toán nội bộ của NHTM

+ TTTCSRR kết hợp cả đánh giá khách quan và chủ quan của thanh tra viên

+ TTTCSRR đòi hỏi thực hiện cả việc dự báo

+ TTTCSRR thực hiện đánh giá mức độ rủi ro của NHTM theo khung đánh giá rủi ro, trong đó tập trung đánh giá mức độ rủi ro NHTM gặp phải khi không tuân thủ các quy định, quy trình đã có và khi không có các thủ tục, quy trình hoạt động phù hợp

+ Yêu cầu thực hiện TTTCSRR rất cao đối với cả Thanh tra ngân hàng

và tổ chức tín dụng

+ Thanh tra giám sát trên cơ sở rủi ro xử lý các ngân hàng theo những

23

cách khác nhau, tùy thuộc vào khả năng quản lý loại rủi ro của ngân hàng

1.2.1.3 Sự khác biệt giữa thanh tra tuân thủ và thanh tra trên cơ sở rủi ro

Điểm khác biệt giữa 2 phương pháp thanh tra tuân thủ và thanh tra trên cơ sở rủi ro đã được thể hiện khá rõ ngay trên cơ sở phân tích khái niệm, đặc điểm của từng phương pháp thanh tra Ngoài ra, có thể thấy:

* Phương pháp thanh tra tuân thủ:

+ Thử nghiệm trên cơ sở giao dịch;

+ Đánh giá tại một thời điểm nhất định;

+ Thủ tục thanh tra theo quy chuẩn;

+ Đánh giá dựa vào kết quả trong quá khứ;

+ Tập trung vào việc tránh rủi ro

* Phương pháp thanh tra trên cơ sở rủi ro

+ Định hướng theo quy trình

+ Đánh giá liên tục

+ Thủ tục thanh tra theo hồ sơ rủi ro

+ Hướng về tương lai

+ Tập trung vào việc giảm thiểu rủi ro

Có thể thấy, phương pháp thanh tra trên cơ sở rủi ro có nhiều ưu việt hơn, đánh giá được đúng nội dung thanh tra cần hướng tới, nhằm ngăn chặn, phòng ngừa, cảnh báo được rủi ro cho Ngân hàng thương mại trong quá trình định hướng phát triển nhưng để có được kết quả đó phương pháp này đòi hỏi yêu cầu cao đối với trình độ quản trị rủi ro của từng NHTM cũng như đối với Ngân hàng Nhà nước trong việc thực hiện chức năng thanh tra, giám sát Tuy nhiên có thể thấy rằng các quy định của pháp luật về tiền tệ và ngân hàng là một phần quan trọng góp phần ngăn chặn, hạn chế rủi ro trong hoạt động của NHTM Vì vậy, xem xét việc NHTM tuân thủ pháp luật về tiền tệ và ngân hàng là một nội dung bắt buộc trong phương pháp thanh tra trên cơ sở rủi ro

24

Đồng thời với xem xét việc NHTM tuân thủ pháp luật, thanh tra trên cơ sở rủi

ro còn yêu cầu Đoàn thanh tra phải xem xét việc tuân thủ các quy định nội bộ NHTM của lãnh đạo và nhân viên làm việc trong NHTM Như vậy có thể hiểu thanh tra trên cơ sở rủi ro đã bao hàm thanh tra tuân thủ

1.3.2 Thanh tra trên cơ sở rủi ro của NHNN đối với các NHTM

1.3.2.1 Khái niệm và vai trò của thanh tra trên cơ sở rủi ro

“Thanh tra trên cơ sở rủi ro là việc đánh giá NHTM trên các mặt: mức

độ và xu hướng của rủi ro; hiệu quả của quy trình quản lý rủi ro; và khả năng tài chính (vốn) của NHTM để chống đỡ (đối mặt) với các rủi ro có thể xảy ra”, (Sổ tay thanh tra trên cơ sở rủi ro, 2009, trang 55)

Khi được áp dụng đầy đủ, quy trình thanh tra trên cơ sơ rủi ro sẽ làm giảm gánh nặng cho thanh tra viên và NHTM Trọng tâm được đặt vào những lĩnh vực rủi ro cao và những bộ phận chức năng có quy trình quản lý rủi ro không tốt Các thanh tra, giám sát viên thiết lập, duy trì mối liên hệ thường xuyên với nhân viên NHTM và được thông báo khi xuất hiện những rủi ro chứ không phải là sau khi những rủi ro này đã xẩy ra HĐQT và Ban điều hành NHTM có trách nhiệm thiết lập và duy trì hệ thống giám sát, chính sách

và thủ tục, báo cáo và kiểm soát hiệu quả Các quy trình dựa trên cơ sở rủi ro cho phép các thanh tra, giám sát viên linh hoạt trong việc dựa vào kết quả công việc của các cơ quan thẩm quyền khác trong quá trình hoàn thiện việc đánh giá của mình

Việc đánh giá vai trò của Thanh tra trên cơ sở rủi ro còn phụ thuộc vào năng lực quản lý rủi ro của các NHTM

1.3.2.2 Quy trình thanh tra trên cơ sở rủi ro

Sổ tay thanh tra trên cơ sở rủi ro, 2009 của Cơ quan Thanh tra giám sát ngân hàng mô tả thanh tra trên cơ sở rủi ro là một quy trình liên tục gồm 6 bước:

25

Ở cấp độ vĩ mô (hệ thống TCTD): TCTD nào là rủi ro nhất cần phải

thanh tra? tại sao TCTD đó là rủi ro nhất? Bộ phận nào của TCTD cần quan

tâm nhất? TCTD này khác so với TCTD khác trong hệ thống TCTD về quy

mô, rủi ro, quản lý rủi ro như thế nào? Khi nào TCTD cần được thanh tra tại

chỗ được thể hiện ở phần đánh giá tình hình TCTD và Chiến lược thanh tra

Bước 1: Hiểu biết về NHTM và đánh giá rủi ro của NHTM

Vì hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro nhằm mục đích kiểm soát rủi ro

liên tục, việc hiểu biết về mỗi NHTM là điểm bắt đầu tốt nhất, do đó nên có

quy trình phù hợp để phát triển và duy trì việc hiểu biết toàn diện về tình hình

rủi ro của mỗi NHTM Theo đó, hiểu biết về NHTM để lập bản Tình hình và

chiến lược của NHTM và xây dựng ma trận rủi ro là những nội dung chính

+ Lập bản Tình hình và chiến lược của NHTM:

Bước này là xuất phát từ Nguyên tắc Cơ bản 19 của Uỷ ban Basel

Người được giao nhiệm vụ lập bản Tình hình và chiến lược của NHTM phải

hiểu và tóm lược các thông tin về quy mô, sở hữu, lãnh đạo, hoạt động kinh

doanh và địa điểm kinh doanh, kết quả thanh tra trước đây và tình hình hiện tại

Ngoài ra, người lập phải đánh giá các lĩnh vực có rủi ro lớn nhất của

NHTM và đề xuất chiến lược thanh tra để tóm lược các vấn đề và lĩnh vực

cần phải được thanh tra tại chỗ Bằng cách tập trung vào các lĩnh vực có rủi ro

B Bước 6

B Bước 1

B Bước 5

B

Bước 3

B Bước 2

26

lớn, thanh tra viên có thể giám sát mỗi NHTM cũng như toàn hệ thống NHTM một cách hiệu quả hơn (Tiêu chí cơ bản 2 và 3, Nguyên tắc 19, NT Basel)

Tình hình và Chiến lược của NHTM là một tài liệu được lập để tóm lược những thông tin quan trọng nhất về mỗi NHTM Tài liệu này bao gồm các phần sau:

 Thông tin chung và cơ cấu của NHTM;

 Kết quả của cuộc thanh tra trước;

 Tóm tắt tình hình hiện tại;

 Các rủi ro chính;

 Đề xuất chiến lược thanh tra

Thông thường thì bản Tình hình và chiến lược của NHTM do bộ phận phân tích lập (việc hoàn thiện bản Tình hình và chiến lược của NHTM có thể mất vài ngày hoặc một tuần, phụ thuộc vào quy mô và mức độ phức tạp của NHTM và mức độ sẵn có của thông tin) Nhằm thu thập các thông tin cần thiết để hoàn thiện nhiệm vụ này, người lập bản Tình hình và Chiến lược của NHTM cần xem xét:

+ Thông tin chung và cơ cấu của NHTM: căn cứ vào các dữ liệu thông

qua việc giám sát từ xa, người lập cũng phải xác định xem có thay đổi gì về

sở hữu và cơ cấu đang hoặc được dự kiến là sẽ xảy ra không Đang xảy ra có nghĩa là NHTM đã xin phép được thực hiện các hoạt động mới, mở chi nhánh mới, hoặc thay đổi về sở hữu Dự kiến xảy ra là lãnh đạo NHNN biết sẽ có những thay đổi này qua tiếp xúc với NHTM Người lập phải sử dụng thông tin thu thập được để hoàn thành mục “Thông tin và Cơ cấu cơ bản” của bản Tình hình NHTM và chiến lược thanh tra

+ Kết quả của cuộc thanh tra trước: căn cứ báo cáo thanh tra trước gần

nhất Nếu không có báo cáo thanh tra tại chỗ hợp nhất được lập trong 2 năm

27

trước thì người lập phải tập trung vào báo cáo thanh tra của từ 3 đến 5 chi nhánh lớn nhất Qua việc xem xét các báo cáo này, người lập có thể xác định được các nội dung chính và xu hướng nêu trong cuộc thanh tra trước Kết luận của cuộc thanh tra trước, số lượng và bản chất của các trường hợp ngoại lệ và

vi phạm pháp luật, phản hồi của Ban điều hành, các biện pháp chỉnh sửa của NHNN, tất cả những nội dung này cần được tóm lược trong mục “Kết quả của cuộc thanh tra trước”

+ Tóm tắt tình hình hiện tại: căn cứ các báo cáo sau:

- Báo cáo kiểm toán cuối năm trước (10 Chỉ tiêu chủ yếu 3, Nguyên tắc

20, Phương pháp Nguyên tắc Cơ bản): Lấy từ hồ sơ của NHNN một bản copy báo cáo của kiểm toán độc lập về NHTM năm gần nhất Tóm lược các phát hiện và kết luận trong mục “Tóm tắt tình hình hiện tại” Phần này chỉ nêu các phát hiện và kết luận ở mức cao nhất của báo cáo kiểm toán Nếu có nhận xét

về những khiếm khuyết của hệ thống quản lý rủi ro của NHTM cần được đưa vào phần tóm tắt này

- Báo cáo quý hiện tại (bảng cân đối, báo cáo thu nhập chi phí và các bảng biểu hỗ trợ) (Chỉ tiêu chủ yếu 4, Nguyên tắc 20, Phương pháp Nguyên tắc

Cơ bản): Các tài liệu này có được thông qua giám sát từ xa Cần xem số liệu cuối năm của hai năm gần nhất và cuối quý gần nhất Dữ liệu của các tài liệu này sẽ được sử dụng trong suốt quá trình lập kế hoạch cũng như trong cuộc thanh tra để thiết lập các mức và xu hướng dữ liệu cần được rà soát Đa số các

dữ liệu đều được đưa vào mục “Tóm tắt tình hình hiện tại” Chú ý rằng các thông tin của bảng cân đối được thể hiện bằng số phần trăm so với tổng tài sản Điều này cho phép xem xét nhanh các hoạt động có rủi ro và mức độ của chúng đối với NHTM Không dùng số tuyệt đối trong mục này Trong mục này cũng phải xác định xem NHTM có tuân thủ các biện pháp an toàn không (Chỉ tiêu chủ yếu 4, Nguyên tắc 19, Phương pháp Nguyên tắc Cơ bản), bao gồm:

28

Hệ số vốn tối thiểu

Tài sản Có ngắn hạn /Tài sản Nợ ngắn hạn

Góp vốn, mua cổ phần tại các công ty

- Gặp bộ phận Khiếu nại và Tố cáo và thu thập thông tin về khiếu nại đối với NHTM cũng như tố cáo từ NHNN Vì đây là việc rà soát ở mức độ sơ lược nên chỉ nhận xét khi có vấn đề trong khiếu nại và/hoặc tố cáo đối với NHTM Các vấn đề này được hình thành bởi những khiếu nại hoặc tố cáo lặp

đi lặp lại, do Ban điều hành thiếu trách nhiệm hoặc liên quan đến số tiền lớn

+ Xây dựng ma trận rủi ro:

Sau khi xem xét cẩn thận mỗi loại báo cáo và tài liệu trên đây, phân tích bảng cân đối, báo cáo thu nhập chi phí hay các bảng biểu liên quan của ít nhất là ba thời điểm (quý hiện tại, số cuối kỳ của hai năm trước) Sau đó trưởng phòng giám sát từ xa, cán bộ giám sát phân tích phụ trách NHTM, và trưởng phòng thanh tra tại chỗ thảo luận về các lĩnh vực cần quan tâm và nhất trí về những rủi ro chủ yếu (Tiêu chí chủ yếu 5, Nguyên tắc 19, Phương pháp Nguyên tắc cơ bản); Lãnh đạo NHNN thường nắm được rủi ro và các vấn đề quản lý rủi ro của các NHTM Qua việc áp dụng các tiêu chuẩn quản lý rủi ro tối thiểu, lãnh đạo các NHTM cũng cần thông báo cho NHNN những thay đổi quan trọng trong hoạt động, các vi phạm quy chế an toàn và một số tổn thất lớn) Tóm tắt các ý kiến về tình hình tài chính trong mục “Tóm lược tình hình hiện tại”, và nhận xét về các lĩnh vực cần thanh tra tại chỗ trong mục “Rủi ro chủ yếu”

Ma trận rủi ro là một công cụ được thiết kế để hỗ trợ thanh tra viên xác định lĩnh vực rủi ro lớn nhất của từng NHTM Ma trận này phải được hoàn thiện và đính kèm vào bản Tình hình và chiến lược của NHTM để bổ sung cho các rủi ro chính

+ Đề xuất chiến lược thanh tra

29

Dựa trên nhận xét của bản tình hình và chiến lược của NHTM, dự thảo

“chiến lược thanh tra đề xuất” đối với NHTM yêu cầu:

- Chiến lược phải phản ánh tình hình tài chính của NHTM, thông tin về mặt mạnh, mặt yếu của NHTM, các lĩnh vực rủi ro chủ yếu dựa trên tình hình

và kết quả hoạt động, các vấn đề cần lưu tâm của kiểm toán viên, lãnh đạo NHNN, giám sát từ xa hay của thanh tra viên

- Chính sách phải nêu rõ và ngắn gọn các lĩnh vực rủi ro cần được kiểm tra (cái gì) và thời gian cần tiến hành thanh tra (khi nào)

- Chiến lược thanh tra được đề xuất là những ước tính tốt nhất của thanh tra viên về những lĩnh vực rủi ro cần xem xét Nó được dựa trên mức độ

và xu hướng của các rủi ro cố hữu trong và ngoại bảng cân đối, sự hiểu biết

về kế hoạch kinh doanh và quy trình quản lý của NHTM và những hiểu biết của thanh tra viên về cách thức mà những nội dung này kết hợp với nhau để dẫn tới trạng thái rủi ro ròng của NHTM trong hệ thống NHTM Việt Nam

- Tài liệu này phải được người lập hoàn thiện, được trưởng bộ phận phân tích rà soát, Trưởng phòng thanh tra tại chỗ đồng ý và trình Ban lãnh đạo Cơ quan TTGSNH để phê duyệt Việc cần phê duyệt đối với tài liệu này phản ánh bản chất chiến lược của nó Khi được phê duyệt, bản tình hình và chiến lược sẽ hướng dẫn phương pháp thanh tra, giám sát của NHNN đối với từng NHTM

+ Hướng dẫn lập ma trận rủi ro:

Bao gồm các nội dung:

- Các hoạt động có rủi ro chủ yếu: Bắt đầu bằng bảng cân đối quý gần nhất, thanh tra viên xác định các hạng mục tài sản có, tài sản nợ và các khoản mục ngoại bảng quan trọng Liệt kê mỗi loại và điền số tiền vào cột bên cạnh

- Khối lượng hay tỷ trọng: (% so với tổng tài sản hay vốn) Tỷ trọng và

số tiền của các hạng mục được xem xét qua việc tính tỷ lệ phần trăm của mỗi